Thực tế xét xử vụ án hình sự trong những năm qua cho thấy: Có nhiều trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội nhưng không bị phát hiện và đưa ra xét xử cùng một lúc, mỗi hành
Trang 11 Tính cấp thiết của đề tài
Tội phạm là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội, nên việc đấu tranh phòng chống tội phạm để bảo vệ lợi ích và duy trì kỉ cương xã hội luôn là một nhiệm vụ quan trọng nhất của mỗi Nhà nước Để cụ thể hóa, Bộ luật hình sự đã quy định những hành vi nào được coi là nguy hiểm cho xã hội do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hay vô ý xâm phạm các khách thể được pháp luật hình sự bảo vệ là tội phạm
Hình phạt là một dạng điển hình nhất và phổ biến của trách nhiệm hình sự Hình phạt là chế tài nghiêm khắc nhất của Nhà nước đối với người phạm tội và họ phải gánh chịu hậu quả bất lợi do hành
vi phạm tội của mình Hậu quả đó là hạn chế hoặc tước bỏ quyền và lợi ích của người phạm tội, thậm chí là cả quyền sống của họ Thực tế xét xử vụ án hình sự trong những năm qua cho thấy: Có nhiều trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội nhưng không bị phát hiện và đưa ra xét xử cùng một lúc, mỗi hành vi cấu thành một tội phạm riêng biệt hay một người đang phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về tội đã phạm trước khi có bản án đó hoặc một người đang phải chấp hành bản án mà phạm tội mới thì để đánh giá toàn diện và đầy đủ tính nguy hiểm cho xã hội của tất cả các tội mà người phạm tội đã thực hiện, Tòa án phải quyết định hình phạt của các tội thành hình phạt chung buộc bị cáo phải chấp hành Đây là một quy định đặc biệt quan trọng trong Luật hình sự Bộ luật hình sự hiện hành tuy đã có quy định về quy định này nhưng xét về nội dung cũng như kỹ thuật lập pháp của các quy định đó còn chưa hoàn thiện và điều đó đã dẫn đến một số vướng mắc trong quá trình áp dụng Điều này gây lúng túng và có không ít trường hợp áp dụng còn chưa thống
Trang 2cấp Bên cạnh đó, Đà Nẵng là một thành phố đang phát triển với tốc
độ tăng trưởng hàng đầu của Việt Nam, được xếp vào hàng thành phố đáng sống với mặt bằng dân trí cao, người lao động từ các tỉnh khác tập trung về TP Đà Nẵng để làm ăn sinh sống rất đông, nên đây cũng
là điều kiện để cho các loại tội phạm nhân cơ hội đó mà phát triển ngày càng có tính tinh vi và nguy hiểm hơn trước Hiện nay, khoa học luật hình sự trong nước đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt nhưng chủ yếu chỉ đề cập một cách tổng thể và có hệ thống những khía cạnh lý luận chung nhất về hình phạt mà chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu có hệ thống, toàn diện và sâu sắc riêng về tổng hợp hình phạt dưới góc độ
lý luận cũng như thực tiễn áp dụng Trong khi đó, Đảng và Nhà nước
ta đã ban hành các văn bản quan trọng về cải cách tư pháp như: Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về "Một số nhiệm vụ trong tâm công tác tư pháp trong thời gian tới", Nghị quyết
số 48-NQ/TW ngày 25/4/2005 của Bộ Chính trị về "Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020" Đặc biệt, trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về "Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020" đã xác định: "Sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến lĩnh vực tư pháp, phù hợp mục tiêu của chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng tư pháp, đề cao hiệu quả phòng
ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội" [8] Việc
Tổng hợp hình phạt cũng là một nội dung quan trọng trong công tác hoàn thiện pháp luật để răn đe và đấu tranh phòng ngừa tội phạm có hiệu quả hơn Như vậy, cần có những nghiên cứu các quy định của
Trang 3khoa học và đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật và những giải pháp nâng cao hiệu quả của việc áp dụng quyết định hình phạt theo pháp luật hình sự Việt Nam nói chung và từ thực tiễn trên địa bàn TP Đà Nẵng nói riêng không chỉ có ý nghĩa lý luận, thực tiễn và pháp lý quan trọng mà còn là lý do luận chứng cho sự cần thiết để tác giả lựa chọn đề tài "Quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng"
làm luận văn thạc sĩ luật học
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Trong những năm qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu về quy định quyết định hình phạt ở nhiều phương diện, phạm vi khác nhau để làm sáng tỏ các vấn đề mang tính lý luận, thực tiễn và đã được công bố trong các công trình khoa học, giáo trình giảng dạy, bài viết trên các tạp chí và sách chuyên khảo
Như vậy, tình hình nghiên cứu trên đây lại một lần nữa cho phép khẳng định việc nghiên cứu đề tài "Quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng" là đòi hỏi khách quan, cấp thiết, vừa có tính
lý luận, vừa có tính thực tiễn
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu: Mục đích của luận văn là làm rõ
bản chất pháp lý của việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án và thực tiễn áp dụng trên địa bàn TP Đà Nẵng, từ đó đề xuất một số giải pháp bảo đảm thực hiện có hiệu quả việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, luận văn đề ra các nhiệm vụ
Trang 4Một là, làm rõ hơn cơ sở lý luận về quyết định hình phạt trong
trường hợp có nhiều bản án;
Hai là, khái quát các quy định pháp luật về quyết định hình
phạt trong trường hợp có nhiều bản án trong pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay;
Ba là, nghiên cứu cụ thể một số trường hợp quyết định hình
phạt trong trường hợp có nhiều bản án từ thực tiễn xét xử trên địa bàn
TP Đà Nẵng;
Bốn là, Từ thực tiễn của Đà Nẵng, đề xuất một số kiến nghị, bảo đảm thực hiện có hiệu quả các quy định về quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn
là việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu về quyết định
hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án từ thực tiễn xét xử của Tòa án các cấp trên địa bàn TP Đà Nẵng từ năm 2013 đến năm 2017
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận: Cơ sở phương pháp luận được áp
dụng để nghiên cứu đề tài luận văn là chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng; chính sách hình sự của Đảng và nhà nước ta; chủ trương cải cách tư pháp theo tinh thần và nội dung Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 26/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và các văn kiện khác của Đảng
5.2 Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu đề
tài, luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể cụ thể như: phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so
Trang 5sánh, phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp hệ thống
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1 Ý nghĩa lý luận: Luận văn là công trình nghiên cứu ở cấp
độ thạc sĩ về việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản
án từ thực tiễn địa bàn một thành phố khu vực miền Trung đang trên
đà phát triển mạnh là Đà Nẵng Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa tham khảo trong việc hoàn thiện chế định quyết định hình phạt trong luật hình sự
6.2 Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể sử dụng như tài liêu
tham khảo cho việc giảng dạy chuyên đề về hình phạt và quyết định hình phạt trong Luật hình sự; đồng thời có thể là tài liệu tham khảo
cho việc hướng dẫn áp dụng trong thực tiễn các quy định pháp luật về
quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
7 Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyết định hình phạt trong
trường hợp có nhiều bản án
Chương 2: Quy định về quyết định hình phạt trong trường hợp
có nhiều bản án theo Bộ luật hình sự năm 1999 và thực tiễn áp dụng trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng
Chương 3: Các giải pháp nâng cao chất lượng quyết định hình
phạt trong trường hợp có nhiều bản án từ thực tiễn của thành phố Đà Nẵng
Trang 6CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƯỜNG HỢP CÓ NHIỀU BẢN ÁN 1.1 Đặc điểm và ý nghĩa của quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
1.1.1 Khái niệm nhiều bản án trong luật hình sự
Quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án là một trong những vấn đề nan giải của luật hình sự, gắn với việc giải quyết nhiều vấn đề phát sinh trong thực tiễn Trong đó có việc đánh giá về mặt pháp lý các hành vi phạm tội theo một trình tự riêng so với trường hợp phạm một tội, do tính chất nguy hiểm cho xã hội cao hơn Tóm lại quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản
án là việc Tòa án xác định hình phạt chung cho người phạm tội bị kết
án
Quyết định hình phạt trong trường hợp một người phạm nhiều tội có đặc điểm là, trong một số trường hợp, các tội này đều cùng được phát hiện và đưa ra xét xử cùng một thời điểm; nhưng cũng có những trường hợp tội phạm được phát hiện và đưa ra xét xử
ở những thời điểm khác nhau
Trường hợp tội phạm được đưa ra xét xử ở những thời điểm khác nhau thì có ba dạng:
- Dạng thứ nhất, người phạm tội đang chấp hành hình phạt của bản án có hiệu lực pháp luật thì họ bị đưa ra xét xử về một tội đã phạm trước khi có bản án này;
- Dạng thứ hai: Người phạm tội đang chấp hành một bản án
có hiệu lực pháp luật lại phạm tội mới và bị đem ra xét xử;
- Dạng thứ ba: Người phạm tội được kết án bằng nhiều bản
án có hiệu lực pháp luật nhưng các bản án này chưa được tổng hợp
Trang 7của nhiều bản án Như vậy, quyết định hình phạt của nhiều bản án là việc Tòa án quyết định cho người phạm tội một hình phạt chung trong trường hợp người đó bị tuyên nhiều hình phạt trong nhiều bản
Bộ luật hình sự; đồng thời với những tội ấy vẫn còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự và người phạm tội chưa bị xét xử) Như vậy người phạm tội thực hiện từ 2 lần trở lên hành vi phạm tội mà mỗi lần có đầy đủ dấu hiệu của cấu thành tội phạm cơ bản, nhưng lần thứ nhất chưa bị phát hiện và chưa bị truy cứu trách nhiệm hình
sự theo mức độ tương ứng với cấu thành tội phạm tăng nặng hoặc đặc biệt tăng nặng quy định phạm tội nhiều lần được coi là tình tiết tăng nặng khi đưa ra xét xử cùng một lúc (cùng một vụ án) Nếu truy tố và xét xử ở các thời điểm khác nhau thì khi định tội danh và quyết định hình phạt không áp dụng tình tiết tăng nặng là phạm tội nhiều lần mà phải theo nguyên tắc tổng hợp hình phạt của nhiều bản án
Còn phạm nhiều tội là trường hợp một người phạm vào hai tội khác nhau trở lên, có thể vào thời điểm khác nhau hoặc cùng một thời điểm và tất cả những lần phạm tội đó có thể đã bị truy cứu trước đó hoặc đều chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự lần nào, nay
Trang 8đưa ra truy cứu cùng một lần hoặc đã truy cứu trước đó một tội nay lại vi phạm một tội khác bị đưa ra truy cứu Trong trường hợp phạm nhiều tội hoặc phạm tội mới nhưng trước đó lại phạm một tội khác
đã có bản án nhưng chưa thi hành xong thì khi vụ án được đưa ra xét xử, Tòa án sẽ xem xét định tội danh và quyết định hình phạt đối với từng tội, sau đó tổng hợp hình phạt của bản án cho từng tội hoặc tổng hợp bản án tội cũ và tội mới
1.1.3 Ý nghĩa của việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
Thứ nhất, việc quyết định hình phạt trong trường hợp có
nhiều bản án đúng sẽ góp phần đạt được mục đích của hình phạt
Thứ hai, việc quyết định hình phạt trong trường hợp có
nhiều bản án đúng là góp phần củng cố pháp chế và trật tự pháp luật
xã hội chủ nghĩa
Thứ ba, việc quyết định hình phạt trong trường hợp có
nhiều bản án đúng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan thi hành án hình sự thực thi nhiệm vụ, góp phần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng
Thứ tư, việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều
bản án đúng đắn sẽ đảm bảo nguyên tắc công bằng trong luật hình
sự nói riêng và công bằng trong xã hội nói chung
1.1.4 Nguyên tắc quyết định hình phạt
Việc quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án tuy là trường hợp đặc biệt nhưng vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc chung của quyết định hình phạt theo quy định của Bộ luật hình sự
Đó là nguyên tắc cộng hình phạt và nguyên tắc thu hút hình phạt
Trang 9quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
1.2.1 Giai đoạn 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình
sự 1985
1.2.2 Quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản
án theo Bộ luật hình sự năm 1985
1.3 Quy định pháp luật hình sự một số quốc gia về quyết định hình phạt theo nhiều bản án
1.3.1 Liên bang Nga
1.3.2 Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
1.3.3 CH Liên bang Đức
Trang 10CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 199 VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƯỜNG HỢP CÓ NHIỀU BẢN ÁN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRÊN ĐỊA BÀN
* Trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án
mà lại bị xét xử về một tội đã phạm trước khi có bản án này
Có hai loại ý kiến về vấn đề này:
Một là, một người đang chấp hành một bản án tức là người đó phải đang thực tế chấp hành bản án đó Do vậy, một người mặc dù phải chấp hành một bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng thực tế chưa chấp hành, mà bị đưa ra xét xử về tội đã phạm trước khi có bản án này, thì không tổng hợp hình phạt theo quy định tại khoản 1, điều 51 BLHS Hai là, một người đang phải chấp hành hình phạt được hiểu là người
đó đang có nghĩa vụ phải chấp hành một bản án đã có hiệu lực pháp luật nghĩa là cả trường hợp người đó đã bắt đầu việc chấp hành hình phạt của bản án đó nhưng chưa chấp hành xong và cả trường hợp người đó chưa bắt đầu chấp hành hình phạt của bản án đã có hiệu lực pháp luật đó
* Trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án có hiệu lực pháp luật lại phạm tội mới và bị đem ra xét xử
Căn cứ khoản 2, điều 51 BLHS: Khi xét xử một người đang
Trang 11hình phạt đối với tội mới, sau đó cộng với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước rồi quyết định hình phạt chung theo quy định tại
điều 50 bộ luật này [54, tr.426-427]
Theo quy định trên, trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án có hiệu lực pháp luật lại phạm tội mới và bị đem ra xét xử có tính nguy hiểm cho xã hội cao hơn trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về tội phạm trước
đó bởi vì họ đã không chịu cải tạo, giáo dục, ăn năn, hối lỗi mà lại tiếp tục đi vào con đường phạm tội mới Do đó, việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp này có tính nghiêm khắc hơn, mang tính răn đe cao hơn so với trường hợp một người đang phải chấp hành một bản
án mà lại bị xét xử về tội phạm trước
* Trường hợp một người phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật mà các hình phạt của các bản án chưa được tổng hợp
Căn cứ khoản 3, điều 51 BLHS quy định: Trong trường hợp một người phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật mà các hình phạt của các bản án chưa được tổng hợp thì Chánh án tòa án
ra quyết định tổng hợp các bản án theo quy định tại khoản 1 và khoản
2 điều này" [54, tr.427]
Theo quy định trên, có thể hiểu, một người phải chấp hành hai hay nhiều bản án có hiệu lực pháp luật (chưa thi hành hoặc đang thi hành) mà chưa được tổng hợp (vì lý do chủ quan hay khách quan) thì Chánh án là người có thẩm quyền quyết định cao nhất ra quyết định tổng hợp hình phạt theo quy định
Tóm lại, Quyết định hình phạt của nhiều bản án được quy
định tại điều 51 BLHS năm 1999 là một trường hợp quyết định hình
Trang 12phạt đặc biệt Theo điều 51 BLHS, Quyết định hình phạt của nhiều bản án nảy sinh trong ba loại trường hợp và mỗi trường hợp có cách thức quyết định tổng hợp khác nhau, thể hiện thái độ của Nhà nước thông qua chính sách hình sự được áp dụng Nhận thức và áp dụng đúng điều luật quy định về quyết định tổng hợp hình phạt trong trường hợp này có ý nghĩa quan trọng trong việc tuyên hình phạt chính xác đối với người phạm tội
2.1.2 Quy định của BLHS năm 2005 về quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án
Theo quy định tại điều 56 BLHS năm 2015, Quyết định tổng hợp hình phạt của nhiều bản án có những điểm mới so với Bộ luật hình sự năm 1999, thể hiện ở ba trường hợp sau:
* Trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án
mà lại bị xét xử về một tội đã phạm trước khi có bản án này
* Trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án có hiệu lực pháp luật lại phạm tội mới và bị đem ra xét xử
* Trường hợp một người phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật mà các hình phạt của các bản án chưa được tổng hợp
Tóm lại, Quyết định tổng hợp hình phạt của nhiều bản án
được quy định tại điều 56 BLHS năm 2015 là một trường hợp quyết định hình phạt đặc biệt Theo điều 56 BLHS, tổng hợp hình phạt của nhiều bản án nảy sinh trong ba loại trường hợp và mỗi trường hợp có cách thức tổng hợp khác nhau, thể hiện thái độ của Nhà nước thông qua chính sách hình sự được áp dụng Nhận thức và áp dụng đúng điều luật quy định về tổng hợp hình phạt trong trường hợp này có ý nghĩa quan trọng trong việc tuyên hình phạt chính xác đối với người phạm tội