Công cụ điều tra quyết định chất lượng cuộc nghiên cứu. Một bảng hỏi tốt phải đảm bảo các đặc tính thiết kế tốt (xác định rõ đo cái gì? Dùng cho đối tượng nào?...) và có đặc tính đo lường tốt (độ tin cậy, độ hiệu lực)
Trang 1THIẾT KẾ BẢNG HỎI TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC
Đào Thị Oanh - Viện Nghiên cứu Sư phạm
1.Đặt vấn đề
Trong lĩnh vực khoa học giáo dục (KHGD) , các phương pháp sử dụng tùy thuộc vào loại hình nghiên cứu tương ứng được triển khai Có hai nhóm phương pháp nghiên cứu cụ thể gồm: Nhóm phương pháp nghiên cứu định lượng và nhóm phương pháp nghiên cứu định tính Tương ứng với chúng là hai loại hình nghiên cứu: Định lượng và định tính Trong KHGD các vấn đề định tính là chủ yếu Tuy nhiên, những vấn đề có thể định lượng được sẽ giúp cho việc định tính trở nên cụ thể, chính xác hơn vì có thể làm rõ được tính điển hình của hiện tượng nghiên cứu Trong giáo dục có những đặc điểm nghiên cứu chỉ có thể định lượng được một cách quy ước và còn nhiều đặc điểm nghiên cứu chưa thể định lượng được Song, nếu muốn rút ra ứng dụng thực tiễn lớn hơn thì cần cố gắng để định lượng Tuy vậy, để lượng hóa một cái gì đó, các nhà nghiên cứu thường phải đương đầu với không ít khó khăn Nghiên cứu KHGD có những đặc điểm chung của nghiên cứu khoa học với
tư cách là một hoạt động sáng tạo, đề xuất ra những cái mới và hướng tới phát hiện chân lí, vì vậy có những yêu cầu chặt chẽ đối với người nghiên cứu Đó là yêu cầu về tính khách quan, chính xác trong nghiên cứu, thể hiện ở sự trung thànhvới hiện thực khách quan trong khi phát hiện được cái mới mà không sửa chữa thêm bớt nó theo ý muốn chủ quan của người nghiên cứu hoặc của một
ai khác Đối tượng nghiên cứu của KHGD là các hiện tượng, các quá trình rất phức tạp, luôn luôn biến động do ảnh hưởng của rất nhiều nhân tố khách quan và chủ quan, do đó sẽ có hàng loạt yếu
Trang 2tố cần được kiểm soát trong quá trình triển khai nghiên cứu Yêu cầu khách quan, chính xác trước hết đòi hỏi việc lựa chọn phương pháp, biện pháp, công cụ, kĩ thuật nghiên cứu sao chocàng ít phải chịu ảnh hưởng từ chủ quan của người nghiên cứu hoặccủa những người trung gian thì càng tốt, càng đáng tin cậy Điều này liên quan trước hết đến khái niệm đo lường
2 Đo lường
Đo lường trong KHGD là sử dụng những thủ pháp hay kĩ thuật nghiên cứunhằm lượng hóa sự vật, hiện tượng cần đánh giá (ví
dụ, đo lường sự hiểu biết, kĩ năng, cấu trúc, thuộc tính, phẩm chất…) Đo lường có thể là định tính/đo lường chất lượng (“phạm trù hóa” thuộc tính, hiện tượng theo bản chất/tiêu chí), hoặc định lượng/đo lường số lượng (sử dụng các con số để lượng hóa các thuộc tính, hiện tượng giáo dục)
Trong nghiên cứu định lượng, để có thể sử dụng công cụ toán học nhằm xử lí số liệu thu được, trước hết phải giải quyết đúng đắn vấn đề cơ bản về đo lường hay lượng hóa các đặc trưng của các đối tượng nghiên cứu Việc đánh giá định lượng liên quan chặt chẽ với khái niệm “Đo lường” Đó là phép so sánh một đại lượng nào đó với một vật chuẩn đã biết, và kết quả là đưa ra các con số
để đánh giá Như vậy, “Đo lường” là gán cho các đối tượng và các thuộc tính cần đo của nó những con số theo những nguyên tắc xác định Những nguyên tắc này quy định sự phù hợp giữa một số đặc điểm của các con số với một số đặc điểm cần đo của đối tượng Tùy theo mức độ mà sự phù hợp được xác định, có thể có các phép đo lường sau đây ứng với các loại thang đo
* Thang đo định danh (Nominal Scale) là một kiểu đánh giá
sự vật hiện tượng hay đặc tính theo tên gọi hay danh hiệu/nhãn hiệu/phạm trù Ví dụ, khi muốn phân loại con người theo giới tính
Trang 3(nam, nữ), theo học lực (kém, yếu, trung bình, khá, giỏi), theo nhóm tuổi (mẫu giáo, tiểu học, THCS, THPT…) hoặc khi muốn phân loại đồ vật theo mầu sắc (đỏ, xanh, tím…) thì người ta sử dụng thang định danh
- Phép đo định danh (Nominal - hay định loại) là tách ra một
dấu hiệu nào đó của đặc điểm được nghiên cứu và đánh dấu mỗi khi gặp dấu hiệu ấy (trong quan sát hoặc trong thực nghiệm) Tổng hợp (đếm) các số ghi được sẽ có một biểu hiện đặc trưng của đối tượng hay hiện tượng nghiên cứu (ví dụ, có thể đánh giá khả năng viết đúng các từ của học sinh bằng cách ghi số lỗi mà học sinh mắc phải trong một bài chính tả) Phép đo định danh là phép
đo có tính khái quát, không nhằm cung cấp những thông tin chính xác về sự khác biệt cá nhân, mà chỉ nhằm đánh giá sự có mặt hay vắng mặt của sự vật hiện tượng hoặc bản chất của thuộc tính Các con số trong thang định danh chỉ đơn thuần là con số mã hóa biểu thị phạm trù (ví dụ, nam = 1, nữ = 2 hay thành thị = 1, nông thôn
= 2), không nói lên thứ bậc, mức độ, khối lượng của thuộc tính cần đánh giá Các biến giới tính, dân tộc, khu vực, thành phần,…là các phép đo định danh
* Thang định hạng (Ordinal Scale) là một kiểu đánh giá phân
loại sự vật, hiện tượng, thuộc tính theo thứ bậc, trật tự Ví dụ, khi muốn phân loại năng lực học tập của một nhóm học sinh theo thứ hạng (xếp loại điểm tổng kết môn học từ cao nhất đến thấp nhât) hoặc muốn phân loại đồ vật theo trọng lượng, kích cỡ (từ nặng nhất/to nhất đến nhẹ nhất/bé nhất) thì sử dụng thang định hạng Thang định hạng là phép đo có tính khái quát, không nhằm cung cấp thông tin chính xác về mức độ khác biệt giữa các cá nhân, chỉ nhằm chỉ ra vị trí của từng cá nhân trong mối tương quan với các
cá nhân khác, hoặc vị trí của một sự vật, hiện tượng trong mối
Trang 4tương quan thứ bậc với các sự vật, hiện tượng khác Các con số trong phép đo định hạng đơn thuần biểu thị thứ hạng theo một kiểu sắp xếp nào đó (ví dụ, từ HS có điểm tổng kết môn Văn cao nhất đến HS có điểm thấp nhất) Các con số đó không nói lên mức
độ khác biệt, chất lượng cụ thể của thuộc tính cần đánh giá (ví dụ, khi tuyển sinh)
- Phép đo định hạng (Ordinal) là xếp các hiện tượng, các đối
tượng của đặc điểm được nghiên cứu thành một dãy theo thứ tự giảm dần hoặc tăng dần, và sau đó gán cho mỗi đối tượng một con số, mà con số đó chỉ rõ vị trí của đối tượng trong dãy số đó Con số này được gọi là hạng của đối tượng (ví dụ, xếp hạng của học sinh một lớp – “nhất”, “nhì”, “ba”…dựa theo kết quả học tập
về một môn học)
* Thang định khoảng (Interval Scale) là một kiểu đánh giá phân
loại sự vật, hiện tượng, thuộc tính theo những đơn vị phân loại bằng nhau ở bất kì khoảng nào trên thang đo (thước mét) Sự khác nhau theo những khoảng cách bằng nhau trên thang đo là ngầm chỉ sự khác nhau ở những đặc điểm hay thuộc tính được đo (ví dụ, điểm số ở môn Toán của học sinh A và học sinh B là 8đ và 6đ được ngầm hiểu là năng lực Toán của học sinh A hơn học sinh B một khoảng tương đương 2 điểm) Hiện nay, hầu hết các thang đo hành vi, tâm lí hay giáo dục được xem như thang đo khoảng mặc
dù vẫn có những tranh luận cho rằng cần xếp chúng vào thang đo định hạng
- Phép đo định khoảng (Interval – đo chính xác) là so sánh đặc
điểm nghiên cứu với các đơn vị đo lường chuẩn Ví dụ, sự khác biệt giữa người cao 160cm-170cm và người cao 155cm-165cm đều ở cùng một khoảng như nhau là 10cm…
Trang 5* Thang định tỉ lệ (Ratio Scale) là một thang đo khoảng nhưng
có điểm 0 tuyệt đối Một điểm 0 thực sự chỉ ra rằng tại đó thiếu vắng đặc tính được đo (ví dụ, đồng hồ chỉ vận tốc) Sự có mặt của điểm 0 giúp thiết lập được tỉ lệ giữa các điểm số thu được, ví dụ,
có thể xác định chính xác vận tốc 10km/h là lớn gấp 2 lần 5km/h Thang tỉ lệ ít khi được dùng trong các thang đo hành vi hay trong các phép đo tâm thần vì không thể xác định được điểm 0 thực sự cho hầu hết các đặc tính tâm lí Nếu một người có điểm 0 ở một trắc nghiệm trí tuệ nào đó thì nên hiểu rằng người đó đạt điểm 0 ở trắc nghiệm đó chứ không phải đặc tính được đo bằng 0 điểm Đó
là điểm 0 tự đặt ra, võ đoán Ứng với thang tỉ lệ là phép đo tỉ lệ
- Phép đo định tỉ lệ (tỉ số) Phép đo tỉ lệ ít được dùng trong
nghiên cứu KHGD
3.Nguyên tắc thiết kế công cụ đo lường trong nghiên cứu khoa học giáo dục
Dù với bất cứ công cụ đo lường nào, đơn giản hay phức tạp, đều phải tuân thủ một số nguyên tắc chung Một công cụ đo lường tốt phải được thiết kế một cách khoa học, theo đúng quy trình và các nguyên tắc thiết kế, đồng thời phải được đánh giá qua thực tế, kiểm nghiệm bằng thống kê toán học để khẳng định tính khách quan, chính xác, lợi ích của nó Các nguyên tắc đó là:
- Xác định rõ mục đích đo lường của công cụ (Đo cái gì?);
- Xác định rõ đối tượng trả lời/cung cấp thông tin (Dành cho ai?
Là cá nhân hay nhóm?);
- Xác định rõ nội dung đo lường và định chuẩn cho từng nội dung cụ thể (Miền đo nào?);
- Xác định kiểu cho điểm;
- Chuẩn hóa thủ tục hướng dẫn
Trang 64 Quy trình chung trong thiết kế công cụ đo lường đối với nghiên cứu khoa học giáo dục
Trong mỗi công trình nghiên cứu về khoa học giáo dục thường có các giai đoạn triển khai cụ thể dưới đây:
Giai đoạn 1: Xác định ý tưởng nghiên cứu
Giai đoạn 2: Xác định tên đề tài nghiên cứu
Giai đoạn 3: Xây dựng đề cương nghiên cứu
Giai đoạn 4: Xây dựng công cụ nghiên cứu
Giai đoạn 5: Thử công cụ nghiên cứu
Giai đoạn 6: Thu thập số liệu
Giai đoạn 7: Làm sạch, xử lí và phân tích số liệu
Giai đoạn 8: Viết báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu
Việc thiết kế công cụ đo lường bao gồm các giai đoạn 4 và 5 Người nghiên cứu cần có công cụ tốt trước khi đi thu thập số liệu
và công cụ đó phải giúp họ thu được thông tin để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu đặt ra Vì thế, đây là bước rất quan trọng bởi nếu không có công cụ tốt thì việc thu thập và phân tích số liệu sẽ trở thành vô ích
Trong thiết kế công cụ đo lường cần thực hiện nghiêm túc các bước sau:
a/ Xác định khái niệm (Khái niệm hóa) là quá trình cụ thể hóa
những khái niệm trừu tượng (liên quan đến câu hỏi nghiên cứu hay mục tiêu nghiên cứu) thành các khái niệm định danh, có nội dung, phạm vi nghiên cứu cụ thể Có 3 kiểu định nghĩa khái niệm: Định nghĩa “thực” (khái quát bản chất), định nghĩa “định danh” (định nghĩa “để làm việc”), định nghĩa “thao tác” (mô tả)
b/Thao tác hóa khái niệm là sự mở rộng, cụ thể hóa hơn nữa
quá trình khái niệm hóa Đó thực chất là quá trình phát triển
Trang 7những thủ tục nghiên cứu cụ thể, chuyển những khái niệm đã được định nghĩa thành những cấu trúc với những tiêu chí, hoạt động cụ thể để có thể đo lường được như sau:
- Xác định các biến cần tìm Định nghĩa các biến đó;
- Xác định rõ các miền đo, các cấu trúc đo lường cụ thể;
- Xác định những cấu trúc trọng tâm;
- Xác định các tiêu chí, chỉ số, chỉ báo;
- Xác định những biểu hiện cụ thể của các chỉ số;
- Phác thảo các item (câu hỏi, nhận định, tình huống…)
c/ Hiệu lực hóa item, cụ thể như sau:
- Đánh giá bản chất, nội dung từng item;
- Đánh giá hình thức item;
- Đánh giá độ phù hợp của item;
- Đánh giá số lượng item phù hợp
4 Thiết kế bảng hỏi - công cụ phổ biến nhất để thu thập số liệu cho nghiên cứu định lượng trong khoa học giáo dục
Bảng hỏi là một công cụ đo lường bao gồm một loạt các câu hỏi khách quan (item) hoặc chủ quan (câu hỏi mở), như: Câu hỏi dạng đúng/sai;Câu hỏi nhiều lựa chọn;Câu hỏi điền thế;Câu hỏi trả lời ngắn;Câu hỏi đánh giá thứ bậc;Câu hỏi ma trận;Câu hỏi tự luận… Các công cụ đo lường kiểu này thường kết hợp các kiểu item khác nhau trong cùng một thang đo, thậm chí trong cùng một miền đo Bảng hỏi được thiết kế tốt sẽ khuyến khích người trả lời cung cấp những thông tin đầy đủ và chính xác Có 4 bước lớn trong việc thiết kế bảng hỏi, là: Lập bảng chi tiết; Viết câu hỏi; Chỉnh sửa để
in ấn; Thử bảng hỏi
4.1 Bước 1 - Lập bảng chi tiết, hỏi cụ thể:
Trang 8- Xác định các mục tiêu mà bảng hỏi hướng đến;
- Cụ thể hóa các mục tiêu;
- Xác định đối tượng điều tra;
- Xác định các phương pháp thu thập thông tin;
- Thiết lập mối liên hệ giữa câu hỏi nghiên cứu, các thông tin cần thiết, nguồn cung cấp thông tin và phương pháp thu thập số liệu;
- Quyết định xem làm thế nào để đo từng biến;
- Lập bảng chi tiết, hỏi cụ thể
a/ Xác định mục đích của bảng hỏi:
Xác định mục đích chính, hay, câu hỏi nghiên cứu của đề tài nghiên cứu là gì? Có một vài câu hỏi chính như: Bảng hỏi để tìm kiếm điều gì? Những loại thông tin nào cần cho nghiên cứu này? Các câu hỏi nghiên cứu cụ thể là gì?Có những giả thuyết nghiên cứu nào?
Ví dụ, phân tích đề tài “Ảnh hưởng của gia đình đến việc bỏ học của học sinh THCS nông thôn Việt Nam”
Câu hỏi nghiên cứu có thể gồm:
- Các yếu tố giới, đặc điểm gia đình, thái độ đối với học tập và kết quả học tập tác động với nhau như thế nào đến việc bỏ học?
- Từng yếu tố - giới, đặc điểm gia đình, thái độ đối với học tập
và kết quả học tập có ảnh hưởng ở mức độ nào đến việc bỏ học?
- Yếu tố nào tác động mạnh nhất?
b/ Quá trình cụ thể hóa bắt đầu từ các thông tin chung cần
thiết, gồm:
- Đặc điểm gia đình
- Thái độ
Trang 9- Kết quả
- Giới
Các biến trên còn quá chung chung Cần phải cụ thể hóa chúng thành những biến có thể đo đạc được Mỗi câu hỏi phải cụ thể để câu trả lời có thể mã hóa được chẳng hạn,
-Thái độ đối với học tập:
• Thái độ của học sinh đối với học tập
• Thái độ của cha mẹ đối với học tập -Kết quả:
• Kết quả học tập
• Kết quả đạo đức -Các đặc điểm gia đình:
• Dân tộc
• Vị trí xã hội
• Thu nhập của gia đình
• Số con trong gia đình
• Việc bỏ học của anh chị em ruột Như vậy tới đây câu hỏi nghiên cứu đã cụ thể hơn:Các yếu tố giới, dân tộc, thu nhập, kích cỡ gia đình, số lượng anh chị em bỏ học, thái độ của học sinh và cha mẹ với học tập và kết quả học tập và đạo đức có tương tác với nhau như thế nào trong việc ảnh hưởng đến việc bỏ học của học sinh THCS ở vùng nông thôn Việt Nam?
c/Xác định đối tượng cung cấp thông tin, theo đó cần xác định xem:
- Ai sẽ là người thích hợp cung cấp những thông tin cần thiết?
- Các đặc điểm của nhóm đối tượng trả lời phiếu?
Trang 10Ví dụ, nếu muốn hỏi về trình độ học vấn của cha mẹ, thì đôi khi có thể hỏi trực tiếp học sinh hay giáo viên chủ nhiệm Nhưng, đối với học sinh tiểu học thì có thể các em không biết Vì thế, việc điều tra thử sẽ giúp chúng ta biết rõ nên hỏi ai
d/Xác định phương pháp thu thập thông tin, theo đó phải làm rõ: Liệu có đúng là phải dùng bảng hỏi hay không bởi đôi khi
thông tin mà chúng ta cần có thể đã có sẵn trong các điều tra khác, vì vậy cần phải quyết định xem nên dựa vào những nguồn thông tin đã có nào
e/ Lập bảng liên kết giữa thông tin cần có, nguồn thông tin
và phương pháp thu thập số liệu.Bảng này giúp định hướng
xem có thể có baonhiêu câu hỏi cần thiết phải đặt ra
thiết/biến cần đo
Nguồn thông tin
PP thu thập số liệu
Từ bảng trên có thể xác định các bảng hỏi cần thiết kế, gồm:
- Bảng hỏi dành cho học sinh đang đi học
- Bảng hỏi dành cho học sinh đã bỏ học
- Bảng hỏi dành cho cha mẹhọc sinh
f/ Xác định cách thức đo từng biến
Cần phải xem xét xem biến đo là biến đơn hay biến ẩn, tức là cần xác định:
- Biến đó đo một tiêu chí hay nhiều tiêu chí?
- Đo tiêu chí đó như thế nào?
Biến đơn là biến đo một tiêu chí, có thể quan sát, đo đạc trực tiếp (giới, trình độ học vấn của cha mẹ ), còn biến ẩn là biến
không thể quan sát hay đo đạc trực tiếp mà phải được đo đạc gián tiếp thông các biến có liên quan có thể quan sát được, gián tiếp thông qua các chỉ số - là các biến quan sát được