Phân cấp quản lý ngân sách địa phương theo pháp luật việt nam hiện nay từ thực tiễn tỉnh thái nguyên (tt)

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước giải quyết các mối quan hệ giữa trung ương và địa phương trong việc xử lý các vấn đề liên quan đến hoạt động của ngân sách nhà nước; giúp cho việc xác

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THU

PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY TỪ

THỰC TIỄN TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Mã số : 60.38.01.07

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội, 2017

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong hệ thống Tài chính quốc gia, Ngân sách Nhà nước (NSNN) là khâu chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước Đồng thời NSNN là công cụ quan trọng để Nhà nước điều chỉnh vĩ mô đối với toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh quốc gia NSNN được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ nhằm huy động cao nhất mọi nguồn lực của nền kinh tế - xã hội để phục vụ chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước giải quyết các mối quan hệ giữa trung ương và địa phương trong việc xử lý các vấn đề liên quan đến hoạt động của ngân sách nhà nước; giúp cho việc xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp quản lý ngân sách, đảm bảo giải quyết kịp thời các nhiệm vụ quản lý của nhà nước Tuy nhiên, hiện nay, một tồn tại được quan tâm nhiều trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là sự bất hợp lý của việc phân chia thẩm quyền thu và nhiệm vụ chi giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, cũng như phân chia thẩm quyền thu, chi giữa các cấp của ngân sách địa phương: chẳng hạn các khoản thu ngân sách địa phương được hưởng 100% đa số là các khoản thu có tiềm năng thấp, còn các khoản thu có tiềm năng cao lại do trung ương thu; hoặc tính thiếu ổn định của nhiều khoản thu ngân sách địa phương; tính thứ bậc, lồng ghép trong hệ thống ngân sách; quy định về chi ngân sách đối với một số nhiệm vụ còn chống chéo, chưa rõ ràng Điều đó chưa tạo ra sự thúc đẩy cho việc phát triển hài hòa cả kinh tế

và xã hội của các địa phương để thực hiện mục tiêu bảo đảm tính ổn định, công bằng và bền vững

Để khắc phục các tồn tại, bất cập của Luật Ngân sách Nhà nước (NSNN) năm 2002, ngày 25/6/2015, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khoá XIII đã thông qua Luật Ngân sách nhà nước (sửa đổi) Đây là đạo luật quan trọng tạo bước ngoặt mới trong quản lý NSNN theo hành lang pháp lý mới đầy đủ và đồng bộ hơn, phù hợp với tình hình thực tế hiện nay, xu hướng hội nhập quốc tế, góp phần quan trọng vào tiến trình cải cách tài chính công theo hướng hiện đại Nội dung về phân cấp quản

lý NSNN phù hợp với phân cấp kinh tế - xã hội giữa các cấp chính quyền cũng được rà soát để phù hợp với quy định hiện hành, đồng bộ với Luật Tổ chức chính phủ và Luật Tổ chức chính quyền địa phương cũng được Quốc hội thông qua tại

Kỳ họp thứ 9

Trong những năm qua, cùng với quá trình đổi mới kinh tế, quản lý NSNN đã

có những đổi mới và mang lại những kết quả bước đầu rất quan trọng Thực tiễn

đời sống xã hội cũng đang đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi công tác quản lý ngân sách phải được tiếp tục đổi mới và hoàn thiện hơn nữa Hiện nay, tỉnh Thái Nguyên

đã có nhiều đột pháp về thu ngân sách với các dự án lớn như Samsung, dự án đa kim Núi pháo, Nhiệt điện An Khánh tiếp tục đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế của tỉnh, đặc biệt là tốc độ tăng giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất khẩu của tỉnh Năm 2016 là năm đầu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

5 năm 2016-2020 của tỉnh Trong bối cảnh kinh tế thế giới phục hồi chậm hơn dự báo, giá cả hàng hóa ở mức thấp đã ảnh hưởng đến nền kinh tế của nước ta nói chung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh; sự nỗ lực của các cấp, ngành, doanh nghiệp

và nhân dân, kế hoạch thu chi ngân sách nhà nước năm 2016 của tỉnh đã đạt được những kết quả vượt bậc Về kết quả thực hiện thu ngân sách nhà nước, đến hết ngày 30/12/2016 đạt 9.472 tỷ đồng, dự ước thực hiện thu cả năm đạt 9.550 tỷ đồng, tăng 3.050 tỷ đồng so với dự toán được giao (vượt 46,9%) Trong đó: Thu nội địa thực hiện được trên 7.800 tỷ đồng; thu xuất nhập khẩu thực hiện được gần 1.700 tỷ đồng Nhiều khoản thu có mức vượt cao từ 67% đến 253% so với dự toán đầu năm như: Thu từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; thuế thu nhập cá nhân; thu tiền cho thuê đất; thu tiền sử dụng đất; thu ngân sách nhà nước trên địa bàn khối huyện… Về tình hình thực hiện nhiệm vụ chi ngân sách, thực hiện chi cả năm đạt trên 11 nghìn tỷ đồng (bằng 134,3% dự toán), trong đó: Chi trong cân đối ngân sách là trên 10 nghìn tỷ đồng (bằng 137,7% dự toán); chi chương trình mục tiêu quốc gia là 801 tỷ đồng (bằng 105,8% dự toán)…[17] Nguồn thu ngân sách so với một số địa phương khác còn hạn chế trong khi nhu cầu chi đòi hỏi cao, công tác quản lý NSNN nói chung và quản lý chi NSNN nói riêng càng phải được chú trọng

để khơi dậy, khai thác nguồn thu, phân bổ hợp lý đáp ứng yêu cầu chi NSNN nhằm thúc đẩy kinh tế phát triển

Vì những lý do trên, tác giả chọn đề tài: “Phân cấp quản lý ngân sách địa

phương theo pháp luật Việt Nam hiện nay từ thực tiễn Tỉnh Thái Nguyên” Từ

đó, thông qua thực tiễn để làm sáng tỏ những mặt được và chưa được của việc quy định phân cấp quản lý ngân sách địa phương, đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội trong thời kỳ đổi mới, phát huy tối đa hiệu quả của ngân sách nhà nước đồng thời phát huy tính chủ động sáng tạo, tự chủ của chính quyền địa phương trong việc điều chỉnh nền kinh tế theo những mục tiêu đã đặt ra

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề phân cấp quản lý ngân sách nhà nước nói chung và phân cấp quản lý ngân sách địa phương nói riêng là một vấn đề quan trọng, luôn được quan tâm nghiên cứu:

- Các văn bản quy phạm pháp luật về ngân sách nhà nước và quản lý ngân sách nhà nước:

Để chuẩn bị các điều kiện thi hành Luật Ngân sách năm 2015, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 163/2016/NĐ-CP ngày 21/12/2016 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật ngân sách nhà nước năm 2015; Bên cạnh đó, Bộ Tài chính đã ban hành một số Thông tư số: 342/2016/TT-BTC ngày 30/12/2016 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Nghị định số 163/2016/NĐ-CP; 343/2016/TT-BTC ngày 30/12/2016 hướng dẫn thực hiện công khai ngân sách nhà nước đối với các cấp ngân sách; 344/2016/TT-BTC ngày 30/12/2016 quy định về quản lý ngân sách xã và các hoạt động tài chính khác của xã, phường, thị trấn

- Những công trình nghiên cứu liên quan đến phân cấp quản lý ngân sách địa phương:

+ Thẩm quyền thu, chi của ngân sách địa phương qua thực tiễn thực hiện ở Thành phố Hồ Chí Minh (Luận văn Thạc sỹ Luật Kinh tế của tác giả Vũ Anh Sao năm 2012)

+ Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay (Luận án Tiến

sỹ Quản lý hành chính công của tác giả Lê Toàn Thắng năm 2013)

+ Phân định thẩm quyền giữa cơ quan trung ương và chính quyền địa phương tại Việt Nam hiện nay – Tác giả Nguyễn Văn Cương

+ Phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địa phườn trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước ở Việt Nam – Luận án Tiến sỹ Luật học của tác giả Trần Thị Diệu Oanh năm 2012

+ Hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách của các cấp chính quyền địa phương ở Việt Nam – Tác giả Phạm Hồng Đức

+ Phân cấp ngân sách cho chính quyền địa phương - Thực trạng và giải pháp – Tác giả Lê Chi Mai

- Quyết toán và dự toán ngân sách nhà nước của Tỉnh Thái Nguyên từ năm

2014 - 2017 Đây là những tài liệu thực tế rất cụ thể, là nguồn tư liệu quan trọng của luận văn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu: Từ phân tích thực trạng phân cấp quản lý ngân sách của tỉnh Thái Nguyên từ năm 2014 đến năm 2017, luận văn đề xuất một số giải

pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực hiện phân cấp quản lý ngân sách địa phương nói chung, tỉnh Thái Nguyên nói riêng

- Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích đã đề ra, luận văn được triển khai theo ba nhiệm vụ sau:

+ Thứ nhất: Trình bày một số vấn đề lý luận cơ bản về phân cấp quản lý ngân sách địa phương;

+ Thứ hai: Phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện phân cấp quản lý ngân sách địa phương tại tỉnh Thái Nguyên;

+ Thứ ba: Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực hiện phân cấp quản lý ngân sách tại tỉnh Thái Nguyên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phân cấp quản lý ngân sách địa phương (từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên)

- Phạm vi nghiên cứu: Trong các nội dung của phân cấp quản lý ngân sách, luận văn chủ yếu tập trung vào phân cấp quản lý thu, chi ngân sách địa phương từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên từ năm 2014 đến năm 2017

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy

vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịc sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin và quan điểm, đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam

- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp như: tổng hợp, thống kê, phân tích, so sánh, đối chiếu trong thu, chi ngân sách giữa các năm, từ đó thấy được những thành tựu và hạn chế trong quy định pháp luật về ngân sách nói chung và hoạt động phân cấp quản lý ngân sách ở tỉnh Thái Nguyên nói riêng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa lý luận: Luận văn đã khái quát được những vấn đề lý luận cơ bản

về phân cấp quản lý ngân sách địa phương trong giai đoạn hiện nay; Đánh giá tổng quát thực trạng phân cấp quản lý ngân sách địa phương (qua thực tiễn tỉnh Thái Nguyên); Từ đó đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm phát huy tính tích cực và hạn chế những tồn tại, bất cập trong phân cấp quản lý ngân sách địa phương

- Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn được trình bày gồm 03 chương:

+ Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về phân cấp quản lý ngân sách địa phương

+ Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện phân cấp quản lý ngân sách địa phương tại tỉnh Thái Nguyên

+ Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực hiện phân cấp quản lý ngân sách tại tỉnh Thái Nguyên

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ

NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 1.1 Khái niệm phân cấp quản lý ngân sách địa phương

Phân cấp quản lý ngân sách là việc xác định phạm vi, trách nhiệm và quyền

hạn của chính quyền các cấp, các đơn vị dự toán ngân sách trong việc quản lý ngân sách nhà nước phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội [9, tr 10]

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc phân định phạm vi trách nhiệm

và quyền hạn của cơ quan quản lý nhà nước ở mỗi cấp trong quá trình quản lý, điều hành ngân sách nhà nước Với khái niệm này, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được hiểu như sau: một là, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước bao gồm thẩm quyền quyết định về ngân sách và thẩm quyền quản lý ngân sách nhà nước; hai là, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tập trung vào phân cấp quyền hạn, trách nhiệm giữa các cơ quan có liên quan đến thẩm quyền quyết định và thẩm quyền quản lý ngân sách nhà nước

Theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước gồm hai hoạt động cơ bản là phân cấp thu và phân cấp chi ngân sách:

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm phân cấp thu ngân sách địa phương

Phân cấp thu ngân sách thực chất là phân định thẩm quyền khai thác, quản

lý, sử dụng và định đoạt đối với các đối tượng là khách thể của thu nhập công Phân cấp thu ngân sách phản ánh các mối quan hệ về quyền hạn và trách nhiệm giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương, cũng như giữa các cấp chính quyền địa phương trên bốn phương diện cơ bản là: thẩm quyền ban hành pháp luật, chế độ, chính sách, định mức, tiêu chuẩn thu; thẩm quyền thu và quản lý các nguồn thu, khoản thu; thẩm quyền thụ thưởng, sử dụng các khoản tài chính thu được và cuối cùng là sự phân định nhiệm vụ giữa các cấp chính quyền trong thực hiện các thủ tục và chu trình thu các đối tượng là khách thể của thu nhập công [8, Tr.92] Thu ngân sách nhà nước có các đặc điểm sau:

- Thu ngân sách nhà nước không thể được tiến hành một cách tùy tiện mà phải thực hiện trong khuôn khổ pháp luật

- Hoạt động thu ngân sách nhà nước nhằm huy động một bộ phận giá trị sản phẩm xã hội, vì vậy hoạt động này luôn gắn chặt với thực trạng kinh tế của đất nước, với mức độ phát triển của nền kinh tế

- Thu ngân sách nhà nước được thực hiện thông qua hai cơ chế pháp lý điển hình là bắt buộc và tự nguyện, trong đó cơ chế bắt buộc được xem là chủ yếu

- Chủ thể tham gia vào hoạt động thu ngân sách nhà nước gồm hai nhóm: chủ thể đại diện cho nhà nước trong việc thực hiện thẩm quyền thu và chủ thể đóng góp khoản thu ngân sách theo nghĩa vụ hoặc dựa trên sự tự nguyện

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm phân cấp chi ngân sách địa phương

Chi ngân sách nhà nước là việc phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước, nhằm phục vụ cho việc thực hiện chức năng nhà nước về mọi mặt theo những nguyên tắc nhất định Chi ngân sách nhà nước là sự phối hợp giữa hai quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước

Phân cấp nhiệm vụ chi cho ngân sách địa phương là việc xác định nhiệm vụ chi cụ thể cho từng cấp ngân sách Theo quy định của pháp luật hiện hành thì việc phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương do Quốc hội quyết định, giữa các cấp chính quyền trong nội bộ địa phương thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân cấp Tỉnh Chi ngân sách nhà nước đa dạng, điều này xuất phát từ vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước trong việc phát triển kinh tế - xã hội

Hoạt động chi ngân sách nhà nước có các đặc điểm sau:

- Chi ngân sách nhà nước chỉ được tiến hành trên cơ sở pháp luật và theo kế hoạch chi ngân sách cũng như phân bổ ngân sách do cơ quan quyền lực nhà nước quyết định

- Chi ngân sách nhà nước nhằm vào mục tiêu thỏa mãn nhu cầu tài chính cho sự vận hành của bộ máy nhà nước Sự tồn tại của bộ máy nhà nước tất yếu phát sinh chi phí để duy trì bộ máy, để thực hiện chức năng, nhiệm vụ vốn có của Nhà nước Không có các khoản chi của ngân sách nhà nước, Nhà nước không thể tồn tại

và phát triển với tư cách là bộ máy quản lý mọi hiệu quả kinh tế, chính trị của xã hội Nhà nước thông qua hoạt động chi ngân sách nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp bằng cách đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện phát triển kinh tế thị trường có định hướng Nhà nước; đảm bảo những cân đối lớn trong nền kinh tế, đảm bảo việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên tiết kiệm và hiệu quả

- Chi ngân sách nhà nước là hoạt động được tiến hành bởi hai nhóm chủ thể: nhóm chủ thể đại diện cho nhà nước thực hiện việc quản lý, cấp phát, thanh toán các khoản chi ngân sách nhà nước; nhóm chủ thể sử dụng ngân sách

1.1.3 Các nhân tố ảnh hưởng tới phân cấp quản lý ngân sách địa phương Thứ nhất: Bổi cảnh và xu thế phát triển kinh tế xã hội ở địa phương

Trong điều kiện tình hình kinh tế, chính trị, xã hội ở địa phương không có sự biến động lớn thì nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN ổn định Khi nền kinh tế, chính trị xã hội bất ổn định thì nguồn thu NSNN trên địa bàn bị ảnh hưởng, nhiệm vụ chi cho phát triển kinh tế, chi cho đảm bảo an ninh quốc phòng và giải quyết các vấn

đề xã hội phải thay đổi theo chiều hướng khác Khi nền kinh tế càng phát triển khả năng tích luỹ của nền kinh tế càng lớn, khả năng chi cho đầu tư phát triển càng cao Như vậy cơ chế phân cấp quản lý NSNN cũng vì thế mà phải thay đổi cho phù hợp

Thứ hai: Tính chất cung cấp hàng hoá công cộng ở địa phương

Hàng hoá công cộng được hiểu là các hàng hoá, dịch vụ mà việc sử dụng nó của các chủ thể này không làm cản trở tới việc sử dụng của các chủ thể khác Có thể nói đó là các hàng hoá mà tất cả mọi người đều có thể sử dụng và lợi ích từ việc

sử dụng đó đối với bất kỳ chủ thể nào cũng hoàn toàn độc lập với các chủ thể khác cùng sử dụng

Trong quản lý hành chính nhà nước, chính quyền nhà nước các cấp vừa phải đảm bảo chức năng quản lý vừa phải đảm bảo chức năng cung cấp các dịch vụ công cộng cho xã hội Phần lớn các hàng hoá công cộng đều được cung cấp bởi khu vực công (chính quyền nhà nước ở trung ương và địa phương)

Đây là yếu tố căn bản khi phân giao quyền hạn và trách nhiệm giữa các cấp trong bộ máy chính quyền trung ương và địa phương trong việc cung cấp hàng hoá công cộng Điều kiện vật chất để thực thi nhiệm vụ đòi hỏi phải được phân chia nguồn lực từ ngân sách nhà nước Đây chính là tiền đề để phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho từng cấp chính quyền địa phương

Thứ ba: Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của các cấp chính quyền ở địa phương

Đây là một nhân tố có tính đặc thù mà cần được quan tâm Tính đặc thù đó thường được biểu hiện ở những đặc điểm tự nhiên về địa hình (như miền núi, vùng đồng bằng, đô thị), vùng có tài nguyên, có địa thế đặc biệt hay có điệu kiện xã hội đặc biệt (như lợi thế trong phát triển du lịch dịch vụ, phát triển khu cụm công nghiệp, dầu mỏ, khoảng sản…) hoặc có điều kiện xã hội đặc biệt (như dân tộc, tôn giáo, trình độ dân trí, điểm nóng về chính trị…) Ở những vùng, địa phương này có thể coi là một đối tượng đặc biệt của cơ chế phân cấp dẫn tới những nội dung phân cấp đặc thù cho phù hợp

Sự đa dạng về mặt xã hội tạo ra sự khác biệt về nhu cầu, sở thích đối với hàng hoá dịch vụ công do mức thu nhập tạo ra, sự đa dạng về về văn hoá, xã hội, chủng tộc cũng là những nguyên nhân đứng sau sự khác biệt này Khi sự khác biệt nảy sinh thì đòi hỏi cơ chế phân cấp phù hợp sẽ mang lại hiệu quả hơn

Thứ tư: Mức độ phân cấp về quản lý hành chính – kinh tế – xã hội giữa các cấp chính quyền

Việc tổ chức bộ máy nhà nước theo các đơn vị hành chính lãnh thổ nảy sinh yêu cầu hình thành những cấp ngân sách nhà nước tương ứng với từng cấp hành chính đó Tuy nhiên đây mới chỉ là điều kiện cần, bởi vì có nhiều cách khác nhau trong việc chuyển giao một bộ phận trong tổng thể các nguồn tài chính cho việc thực hiện các nhiệm vụ của mỗi đơn vị hành chính Chẳng hạn, có thể giao một số quyền lực huy động nguồn thu trên địa bàn, hoặc cho phép toàn quyền quyết định mọi vấn đề thu, chi hay thực hiện việc chuyển giao kinh phí đảm bảo theo nhu cầu thực tế phát sinh

1.2 Nội dung cơ bản của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được xem xét trên bốn nội dung chủ yếu:

Thứ nhất, phân cấp về thẩm quyền lập pháp và lập quy trong phân cấp thu,

chi ngân sách

Giải quyết mối quan hệ này tức là làm rõ thẩm quyền lập pháp của chính quyền trung ương trong việc ban hành pháp luật áp dụng chung cho lĩnh vực tài chính công trong phạm vi cả nước và thẩm quyền lập quy của chính quyền địa phương trong việc ban hành chính sách, chế độ về thu, chi tài chính công áp dụng ở địa phương

Thứ hai, phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước

Việc xác định ngân sách trung ương và ngân sách địa phương được thu những khoản nào và thực hiện những nhiệm vụ chi cụ thể nào trong trong quá trình quản lý Phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước là vấn đề phức tạp và khó khăn nhất khi tiến hành phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Sự khó khăn này bắt nguồn từ sự phát triển không đồng đều giữa các địa phương, sự khác biệt về các điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội giữa các vùng miền

Thứ tư, phân cấp quản lý trong quá trình thực hiện chu trình ngân sách nhà

nước

Phân cấp ngân sách nhà nước thể hiện mối quan hệ giữa các cấp ngân sách trong một chu trình ngân sách nhà nước bao gồm các giai đoạn: chuẩn bị ngân sách, lập ngân sách, duyệt và thông qua ngân sách, chấp hành ngân sách, quyết toán ngân

sách, thanh tra, kiểm tra ngân sách Trong mối quan hệ này, thẩm quyền cụ thể của các cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương, địa phương và các cơ quan chuyên môn là thể hiện tính chất phân cấp quản lý ngân sách trong toàn bộ hệ thống ngân sách nhà nước

Thứ tư, phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước

Phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước là việc phân định nhiệm vụ quyền hạn của mỗi cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước nhằm mục đích quản lý ngân sách nhà nước đạt được những mục tiêu đề ra

1.3 Mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương trong phân cấp quản lý ngân sách

1.3.1 Bản chất mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương trong phân cấp quản lý ngân sách

Phân cấp về ngân sách được hiểu là sự phân bổ trách nhiệm quản lý về nguồn thu, chi ngân sách giữa các cấp chính quyền Phân cấp về ngân sách thể hiện dưới nhiều dạng như: cho phép chính quyền địa phương tự chủ về tài chính (tự hạch toán kinh phí thu, chi); chính quyền trung ương và địa phương cùng thực hiện các hoạt động tài chính; cho phép chính quyền địa phương được đặt ra một số khoản thuế, lệ phí hoặc hưởng toàn bộ hay một phần các khoản thu từ phí, lệ phí…

ở địa phương; chuyển một phần khoản thu từ thuế mà chính quyền trung ương thu được cho chính quyền địa phương sử dụng; bảo lãnh hoặc cho chính quyền địa phương vay

1.3.2 Đặc điểm phân cấp quản lý ngân sách giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương

Việc hình thành hệ thống chính quyền nhà nước có phân chia thành các cấp chính quyền là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước trên một vùng lãnh thổ Sự tồn tại của hệ thống chính quyền nhà nước nhiều cấp là tiền đề cần thiết để tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước nhiều cấp Cấp ngân sách được hình thành trên cơ sở cấp chính quyền nhà nước Tuy nhiên, chỉ nên hình thành cấp ngân sách khi cấp chính quyền tương ứng có chức năng, nhiệm vụ toàn diện, có thẩm quyền chi tiêu ngân sách để thực hiện chức năng, nhiệm vụ đó và đồng thời có khả năng nhất định về nguồn thu trên vùng lãnh thổ

mà cấp đó quản lý Phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống chính quyền nhà nước Việt Nam hiện nay, hệ thống ngân sách nhà nước bao gồm bốn cấp ngân sách tương ứng với bốn cấp chính quyền Nói cách khác, hệ thống ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa phương

Ngân sách địa phương bao gồm: ngân sách tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương; ngân sách quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; ngân sách xã, phường, thị trấn

Trong hệ thống ngân sách nhà nước của Việt Nam thì ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, chi phối đối với toàn bộ hệ thống Ngân sách Trung ương phản ánh nhiệm vụ thu – chi theo ngành, cấp phát kinh phí cho yêu cầu thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước Trung ương Ngân sách địa phương là tên chung để chỉ các cấp chính quyền bên dưới phù hợp với địa giới hành chính các cấp Ngoài ngân sách xã, phường, thị trấn chưa có đơn vị dự toán trực thuộc, các cấp ngân sách khác đều bao gồm một số đơn vị dự toán của cấp ngân sách ấy hợp thành

1.3.3 Nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương

Theo đó, việc phân phối nguồn thu, nhiệm vụ chi cho từng cấp ngân sách của chính quyền địa phương theo 4 nguyên tắc:

Thứ nhất, việc phân phối nguồn thu và nhiệm vụ chi cho ngân sách địa

phương phải bảo đảm gắn nguồn thu với nhiệm vụ chi và khả năng quản lý của từng cấp chính quyền địa phương, đảm bảo nguồn lực để các cấp chủ động thực hiện những nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội trong phạm vi quản lý; khuyến khích các cấp tăng cường quản

lý thu, chống thất thu; hạn chế phân chia các nguồn thu có quy mô nhỏ cho nhiều cấp; hạn chế sử dụng nhiều tỷ lệ phân chia khác nhau đối với từng khoản thu cũng như giữa các đơn vị hành chính trên địa bàn

Thứ hai, phải đảm bảo tỷ lệ phần trăm (%) phân chia các khoản thu cho

ngân sách cấp mình và ngân sách các cấp dưới không được vượt quá tỷ lệ phần trăm (%) phân chia quy định của cấp trên về từng khoản thu được phân chia Riêng ngân sách xã, thị trấn và ngân sách thị xã, thành phố thuộc tỉnh được hưởng tỷ lệ (%) phân chia tối thiểu về một số khoản thu theo quy định tại Khoản 1 Điều 39 Luật Ngân sách nhà nước

Thứ ba, phải đảm bảo phân phối nguồn thu, nhiệm vụ chi theo đúng tiêu

thức phân cấp nguồn thu và phân chia các khoản thu giữa ngân sách các cấp chính quyền nhằm phục vụ công tác quản lý, kiểm tra, theo dõi nguồn thu của các cấp ngân sách

Thứ tư, phải đảm bảo công bằng, công khai, minh bạch và phát triển cân đối

nguồn ngân sách giữa các khu vực trên địa bàn để chủ động thực hiện nhiệm vụ

được giao, đồng thời đảm bảo tập trung điều hành ngân sách các cấp trong phạm vi địa phương

1.3.4 Các tiêu chí phân cấp quản lý ngân sách giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương

Các Tiêu chí phân bổ vốn đầu tư phát triển trong cân đối (không bao gồm đầu tư từ nguồn thu sử dụng đất, nguồn thu xổ số kiến thiết) theo quyết định số 40/QĐ-TTg ngày 14/9/2015 của Thủ tướng Chính phủ cho các địa phương gồm 5

- Các tiêu chí bổ sung, bao gồm:

+ Tiêu chí xã ATK thuộc vùng căn cứ kháng chiến (ATK lịch sử)

+ Tiêu chí các xã biên giới đất liền, gồm: các xã biên giới Việt Nam - Trung Quốc, các xã biên giới Việt Nam - Lào và Việt Nam - Campuchia

1.4 Sự cần thiết phải phân cấp quản lý Ngân sách địa phương

Phân cấp quản lý ngân sách giữa trung ương và địa phương là một yêu cầu tất yếu của việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của kế hoạch hóa và quản lý bản thân ngân sách Phân cấp hợp lý, Trung ương có thể tập trung quản lý các nguồn thu, các khoản chi lớn quan trọng có tầm ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế -

xã hội chung của cả nước hoặc từng vùng lãnh thổ rộng lớn; đồng thời phát huy được tính chủ động, sáng tạo của các ngành, các địa phương trong phát triển ngành

và địa phương cụ thể