Mối quan hệ của cha với mẹ có ảnh hưởng đến kiểu hành vi giới của trẻ. Nếu quan hệ là tốt, tích cực thì bé trai muốn giống bố, còn bé gái muốn giống mẹ. Trong khi đó, “đồng nhất chéo” là hiện tượng xuất hiện khi con cái mong muốn được giống với cha mẹ mình nhưng ngược giới với mình (con gái muốn giống cha, con trai muốn giống mẹ). Vì vậy, việc giáo dục phối hợp của cha và mẹ đối với con cái là vô cùng quan trọng.
Trang 1VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG GIÁO DỤC TRẺ
Đào Thị Oanh – Viện Nghiên cứu Sư phạm
Ngày nay, chúng ta vẫn thường xuyên nghe nhắc đến cụm từ “kết hợp giữa nhà trường-gia đình-xã hội” khi đề cập việc giáo dục trí dục và đức dục cho học sinh, nhất là học sinh các cấp học phổ thông Không ai có thể phủ nhận nhân tố quan trọng trong việc giúp con em mình trở thành con ngoan trò giỏi là các bậc phụ huynh
Thực tế cho thấy, cách nuôi dậy, cách cư xử giữa các thành viên trong gia đình với nhau, với những người xung quanh có tác động mạnh đến thái độ và hành vi của học sinh Những trường hợp cha mẹ thiếu quan tâm chăm sóc con, thiếu giám sát con một cách nghiêm túc thường là nguyên nhân khiến các con dễ trở thành nạn nhân hay là người gây ra các hành vi vô kỉ luật, thậm chí phạm pháp…
Gia đình là môi trường xã hội vi mô
Xêsênốp là cha đẻ của ngành Sinh lí học, Tâm lí học Nga cho rằng, tâm lí được hình thành theo con đường phản xạ Chức năng này định hướng hành vi người của tâm lí Đây là quan điểm rất duy vật vì đánh giá đúng vai trò của môi trường xã hội, là cái quy định
sự phát triển của trẻ như một nhân cách, một con người xã hội Trong đó, gia đình là một thành phần quan trọng của môi trường
xã hội
So sánh trẻ sơ sinh và động vật sơ sinh thấy có sự khác nhau
cơ bản Động vật ngay sau khi được sinh ra đã có tất cả những gì cần thiết cho cuộc sống Còn đứa trẻ là một sinh thể hoàn toàn bất lực nếu không có sự trợ giúp của người lớn (số 0) Như vậy, nếu có sự tác động của môi trường xã hội thì trẻ sẽ có tất cả Các
Trang 2thực nghiệm tâm lí học cho thấy, nếu trẻ bị tách ra khỏi môi trường xã hội thì sẽ không thành người.Mặc dù đứa trẻ đó có đầy
đủ tất cả các bộ phận như một con người nhưng không sống, không hoạt động như cuộc sống người, tức là nội dung tâm lí của hành vi không mang tính người (cho tới nay, đã có khoảng hơn 40 trường hợp như vậy được biết đến) Ví dụ, trường hợp hai em bé
Ấn Độ là Kamala và Amalađược chó sói nuôido bác sĩ Singh (người
Ấn Độ) phát hiện ra Hay trường hợp cậu bé Kaspagasi ở Đức (11 tuổi) được tìm thấy trong một ống cống tại Berlin, do bị mẹ kế bí mật giấu dưới cống và chọn một người vú nuôi bị câm chăm sóc cho cậu ở đó Khi Kaspagasi lớn, người vú nuôi bị giết chết, từ đó, cuộc sống sinh vật của cậu vẫn được duy trì nhưng cuộc sống xã hội hoàn toàn không có (vì không có giao tiếp với thế giới bên ngoài, mà tâm lí là hình ảnh của thế giới bên ngoài được ghi lại trong não) Hai ví dụ trên đây khẳng định vai trò của môi trường
xã hội đối với sự phát triển của nhân cách con người
Gia đình là môi trường đầu tiên về phương diện thời gian và gần gũi nhất về phương diện không gian đối với mỗi cá nhân Gia đình được hiểu như một tập thể nhỏ, trong đó các thành viên quan tâm đến nhau (sở thích, nhu cầu…) Không khí tâm lí trong gia đình ảnh hưởng đến toàn thể gia đình như khí trời đối với con người Các nhà nghiên cứu dùng thuật ngữ không khí (“climate”)
là một thuật ngữ sinh học để chỉ một hiện tượng tâm lí Không khí
tâm lí gia đình được hiểu là tính chất của các mối quan hệ qua lại
trong gia đình, là tâm trạng bao trùm chủ yếu của gia đình Sự ảnh hưởng qua lại được thực hiện thông qua giao tiếp, hình thành nên nhân cách của trẻ ở giai đoạn đầu tiên của cuộc đời (các mối quan
hệ trong gia đình, tâm trạng chung của gia đình)
Trang 3Các kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo được trẻ tiếp thu từ gia đình hoặc
từ nhà trường Song có những kĩ năng mà đứa trẻ chỉ có thể hình thành được trong gia đình Đó là “kĩ năng sống giữa mọi người”,
“Bản năng xã hội”, “Kĩ năng đồng cảm với mọi người”…Tương tự, hứng thú nhận thức, nhu cầu nhận thức, thái độ học tập nói chung của trẻ chịu ảnh hưởng rất nhiều từ gia đình Đã có những thực nghiệm khoa học chứng minh cho điều này
Chẳng hạn, người ta đã tổ chức một thực nghiệm tự nhiên như sau: Nhà trường tổ chức cuộc họp phụ huynh và mời các bà mẹ đi cùng các con của mình đến dự họp phụ huynh Trong phòng họp
có bày rất nhiều đồ vật khác nhau khá hấp dẫn, liên quan đến việc học tập của học sinh Khi cuộc họp đang diễn ra thì bỗng có tiếng điện thoại reo, chủ tọa cuộc họp(là nhà nghiên cứu đóng vai giáo việc chủ nhiệm lớp) xin phépmọi người để ra ngoài nghe điện thoại Mấy phút sau nhà nghiên cứu quay vào bí mật quan sát hành vi của phụ huynh và con cái họ thì thấy hành vi của họ rất khác nhau Một số bà mẹ dắt con đi quanh xem các đồ vật, tìm hiểu và giải thích cho con mình nghe Một số khác chỉ chăm chú xem mà không giải thích hay giúp con tìm hiểu Một số khác nữa thì ngồi im tại chỗ để chờ “giáo viên chủ nhiệm” quay trở lại Thực nghiệm sau đó lại được tiếp tục làm với con cái của các bà mẹ đó Kết quả cho thấy, những học sinh là con của các bà mẹ thuộc nhóm thứ nhất có tính tích cực nhận thức cao nhất so với 2 nhóm còn lại Như vậy, cha mẹ có thể hình thành tính tích cực nhận thức cho con cái mình bằng thái độ nhận thức của chính mình
Gia đình là nơi chuẩn bị các chức năng xã hội cho trẻ trong tương lai.
Khi cha mẹ là những hình mẫu lí tưởng của con cái thì gia đình chính là nơi chuẩn bị cho trẻ các chức năng “người đàn ông –
Trang 4người đàn bà”; “người cha – người mẹ”; “người chồng – người vợ” Trẻ thường tiếp thu hình mẫu của người có ảnh hưởng quan hệ xúc cảm nhiều nhất.Trẻ rất hay nghe chuyện của người lớn, vì thế, những vấn đề về hoạt động, công việc của cha mẹ có ảnh hưởng đến con cái rất nhiều Người lớn cần tránh để trẻ nghe được những chuyện bực dọc, khó chịu trong công việc vì điều này không có lợi cho sự phát triển nhân cách của trẻ
Tất cả các thành viên trong gia đình đều có ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách của trẻ vì mỗi thành viên đều tạo ra một kiểu giao tiếp nhất định Thực nghiệm cho thấy, những trẻ có anh chị sẽ được hình thành những hành vi giới sớm hơn
Vai trò giáo dục con cái của người đàn ông.
Người ta đã tổ chức thực nghiệm như sau: Để một người đàn ông xuất hiện trong các nhà trẻ mà ở đó giáo viên chỉ toàn là nữ,
có nghĩa là hàng ngày trẻ chỉ tiếp xúc với các cô giáo Quan sát thấy hầu hết các trẻ có mặt ở đó, cả trẻ trai lẫn trẻ gái, đều thể hiện tình cảm rất mãnh liệt trước người đàn ông đó Kết quả các nghiên cứu đókhiến các nhà chuyên môn cho rằng, cần phải xem xét lại việc định hướng nghề nghiệp ở nam giới và nữ giới lâu nay đối với nghề giáo viên ở cấp mầm non và tiểu học Để giúp cho trẻ
em phát triển nhân cách hài hòa, nhiều nước đã có những chính sách riêng nhằm khuyến khích nam giới làm việc trong các trường mầm non và trường tiểu học Ở Việt Nam, trong những năm gần đây cũng đã bắt đầu xuất hiện các giáo viên mầm non là nam giới Tương tự, những nghiên cứu thực nghiệm dài hạn về ảnh hưởng của người cha đối với sự phát triển nhân cách của con cái cũng cho thấy, có những rối loạn hành viở phần lớn các trường hợp trẻ sinh ra trong gia đình khôngcó người cha Các rối loạn chủ yếu
Trang 5như: độc ác, kém thích nghi, trẻ trai thiếu nam tính, mất khả năng bắt chước bố…
Mối quan hệ của cha với mẹ có ảnh hưởng đến kiểu hành vi giới của trẻ Nếu quan hệ là tốt, tích cực thì bé trai muốn giống bố, còn
bé gái muốn giống mẹ Trong khi đó, “đồng nhất chéo” là hiện tượng xuất hiện khi con cái mong muốn được giống với cha mẹ mình nhưng ngược giới với mình (con gái muốn giống cha, con trai muốn giống mẹ) Vì vậy, việc giáo dục phối hợp của cha và mẹ đối với con cái là vô cùng quan trọng
Thật may là người đàn ông hiện đại ngày càng ý thức được trách nhiệm của mình đối với vấn đề nuôi dạy, giáo dục con cái Bởi, gia đình quan trọng không chỉ đối với sự phát triển của con cái chúng ta, mà cả đối với sự tồn tại, phát triển của bản thân người lớn, của chính chúng ta!
VÌ SAO NÃO NGƯỜI KHÔNG THỂ LÀM ĐỒNG THỜI NHIỀU VIỆC?
Bộ não của chúng ta không có khả năng thực hiện đồng thời vài ba nhiệm vụ Do vậy, vừa lái xe, vừa nói chuyện điện thoại di động là việc làm rất nguy hiểm Hiện tại, đang có những nghiên cứu nhằm chế tạo các dụng cụ đảm bảo an toàn cho con người trong tình huống như vậy
Các nhà khoa học đã nghiên cứu xem não người vừa lái xe vừa nói chuyện điện thoại di động hoạt động ra sao Hóa ra, tính tích cực của các tế bào thần kinh ở những vùng não được huy động để thực hiện 2 nhiệm vụ này tỏ ra yếu hơn so với khi thực hiện từng nhiệm vụ đơn lẻ Năm 2006, giáo sư David Strayer, nhà tâm lí học thuộc Đại học Utah đã công bố trên tạp chí “Human Factors” một bài báo trong đó ông khẳng định rằng, những người vừa lái xe vừa nói chuyện qua điện thoại phản ứng chậm hơn đối với những gì
Trang 6diễn ra trên đường, tương tự như những người say rượu Tình hình này hoàn toàn không được cải thiện cho dù người ta sử dụng hệ thống loa, bởi vì mối nguy hiểm không chỉ xuất hiện khi người ta lái xe bằng một tay mà còn xuất hiện khi sự chú ý bị chia làm 2 mảng trong cùng một thời điểm Thực tế đã khẳng định những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học Vào năm 2005, tại Mỹ có
2600 người chết, 360.000 người bị thương trong các vụ tai nạn giao thông do vừa lái xe vừa nói chuyện điện thoại di động Hoàng
đế Napoleon nổi tiếng vì có thể đọc 2 lá thư cùng một lúc Thomas
ở Akwin cũng được nhắc đến vì khả năng đọc đồng thời 2 hoặc 3 luận văn Đó là những người có khả năng kì lạ, mặc dù trong thực
tế họ không thực hiện những hoạt động này một cách song song
mà nhanh chóng chuyển từ văn bản này sang văn bản kia Ngược lại, cái mà các nhà khoa học quan tâm là não người trong cùng một thời gian chuyển hóa những kích thích (thị giác và thính giác…) như thế nào Tiến sĩtâm lí học René Marois (Đại học Vanderbilt – Nashville, Mỹ) đã tiến hành những nghiên cứu về chủ
đề này Trong quá trình thí nghiệm, những người tham gia đã học cách phản ứng với những vòng tròn màu xuất hiện trên màn hình
vi tính Tùy thuộc vào màu sắc của vòng tròn, người tham gia thí nghiệm nhấn nút bằng ngón tay thích hợp, chẳng hạn, ngón trỏ khi vòng tròn đỏ xuất hiện Sau một lúc luyện tập, thời gian trung bình để phản ứng của những người tham gia là 0,5s (nửa giây) Những người tham gia thí nghiệm của R Marois còn học cách phản ứng thích hợp đối với âm thanh, chẳng hạn, khi nghe tiếng chim hót thì thốt lên “Ba!” Trong trường hợp này, thời gian phản ứng trung bình cũng là nửa giây Tuy nhiên, khi R Marois hầu như cùng một lúc cho vòng tròn mầu xuất hiện trên màn hình và bật
âm thanh lên thì tất cả đã thay đổi Phản ứng đối với loại kích thích thứ 2 đã xảy ra muộn hơn một chút Theo R Marois, não của
Trang 7chúng ta nhìn chung không thích hợp để thực hiện đồng thời nhiều nhiệm vụ Ông đưa ra 3 lí do sau đây:
- Thứ nhất, chúng ta có cái gọi là “hiệu ứng nhấp nháy của sự chú
ý” Đó là hiện tượng xẩy ra khi chúng ta tập trung chú ý vào một
sự kiện, chúng ta không thể phản ứng với những sự kiện khác diễn
ra xung quanh Điều này được thể hiện ở việc hạn chế những quá trình tái tạo thông tin
- Thứ hai, như các thí nghiệm cho thấy, tồn tại cái gọi là hiện
tượng mù đối với sự biến đổi Nếu cho những người tham gia thí
nghiệm xem một bức tranh trên đó có vẽ vài ba vật dụng (ví dụ, kéo, bút chì và kính), sau đó lại cho họ xem một bức tranh gần giống như thế nhưng có một vật dụng bị thay thế, thì mọi người không nhận ra sự thay đổi đó Chỉ khi hệ thống các vật bị thay đổi (chẳng hạn, bút chì thay cho việc nằm ở giữa bức tranh thì lại nằm
ở góc bên phải), thì họ mới có thể nhận ra sự khác biệt Điều đó cho thấy, chúng ta không có khả năng ghi nhận đồng thời có những thay đổi
- Thứ ba, khi chúng ta chọn một cách trả lời (trong số vài ba các phương án khác nhau) đối với một kích thích nào đó, thì phản ứng đối với kích thích khác đến chúng ta cùng một thời điểm, bị chậm lại Chẳng hạn, khi lái xe và nói chuyện qua điện thoại di động, và chúng ta biết về một sự kiện nào đó Cùng trong thời gian đó, một chiếc ôtô khác lấn sang đường của chúng ta – chúng ta có thể hãm phanh hoặc tìm cách tránh nó Khi mải tìm câu trả lời cho thông tin vừa được nghe, chúng ta sẽ phản ứng muộn hơn vài phần mười giây đối với những gì đang diễn ra trên đường Cũng chính vì thế mà chúng ta không thể đồng thời vừa trả lời thư điện
tử, vừa nói chuyện qua điện thoại
Trang 8Giới quân sự đang cố gắng sử dụng những kiến thức về chủ đề giới hạn sự chú ý của con người Cơ quan DARPA (Defence Advanced Research Projects Agency) của Mỹ đã dành 70 triệu USD cho dự án có tên là Augcog (augmented cognition- nhận thức
mở rộng)
Thật may là những nghiên cứu về khả năng hoàn thành nhiều nhiệm vụ của não không phục vụ thuần túy cho mục đích quân sự Hãng sản xuất ôtô Daimler Chrysler đang nghiên cứu một hệ thống có thể quyết định cho phép tài xế nhận điện thoại gọi đến trong lúc lái xe hay không cho phép Cũng có thể sẽ xuất hiện những dụng cụ sau khi phân tích tình trạng tâm lí của tài xế, sẽ quyết định cho anh ta/chị ta lái xe hay không
GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC Ở NHẬT BẢN - ĐÔI ĐIỀU SUY NGHĨ
NGƯT Châu An
Nước Nhật được thế giới khâm phục vì sự phát triển kinh tế thần kỳ chỉ trong một thời gian ngắn Nhà toán học Do Thái Peter Frankl đã sống ở nước Nhật 20 năm ngưỡng mộ nước Nhật, nhất là con người Nhật Ông đã đến 80 nước trên thế giới thấy người Nhật có những đặc điểm nổi bật, khác với nhiều người mà ông tiếp xúc Người Nhật được giáo dục từ nhà trường và qua xã hội, đặc biệt qua môn học đạo đức như thế nào?
Nước Nhật là nước công nghiệp nhưng đã và đang thực hiện một chương trình Giáo dục đạo đức (GDĐĐ) dưới sự quản lý nghiêm ngặt của nhà nước
Trang 9Mục đích GDĐĐ của Nhật là nhằm bảo tồn giá trị xã hội để truyền chúng lại cho thế hệ sau
Thực hiện mục đích bằng 6 mục tiêu và 3 trọng điểm:
1/ Sáu Mục tiêu: được xem là triết lý của giáo dục Đạo đức ở Nhật Bản, ghi trong
khung chương trình quốc gia nhằm đào luyện con người có:
+ Tinh thần tôn trọng nhân phẩm và lòng yêu quý cuộc sống
+ Tinh thần kế thừa và phát triển văn hóa truyền thống và sáng tạo văn hóa giàu tính cá nhân
+ Tinh thần nỗ lực hình thành và phát triển một xã hội và đất nước dân chủ + Có đóng góp cho sự phát triển một thế giới hòa bình
+ Có thể tự quyết định một cách độc lập
+ Có ý thức đạo đức: Kỷ luật, tự kiềm chế, tinh thần tập thể
2/ Ba trọng điểm: Lòng tôn trọng cuộc sống- Quan hệ cá nhân và cộng đồng- Ý
thức về trật tự dọc (Kỷ luật xã hội) Ý thức về trật tự dọc là tôn ti xã hội nghiêm ngặt và là yếu tố quan trọng tạo nên sự phát triển bền vững về kinh tế- xã hội của quốc gia Nhật Bản
Nguyên nhân chủ yếu khiến giáo dục Nhật Bản thành công là do chính trật tự dọc này Nó đã chuyển hóa vào các đơn vị cơ sở của xã hội, bao gồm cả trường học Trật tự dọc bắt nguồn từ tư tưởng Khổng-giáo, và ở đơn vị gia đình, các thành viên thuộc nhiều thế hệ gắn kết với nhau bởi tình cảm tự nhiên hơn là bởi nguồn lực và khả năng
NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
Từ lớp 1 đến lớp 9 có chương trình, sách giáo khoa, sách hướng dẫn học tập, giảng dạy
Chương trình từ lớp 1 đến lớp 9 được phân ra làm 4 nhóm liên hệ từ gần đến xa: Nhóm 1- liên quan đến bản thân
Nhóm 2- liên quan đến người khác
Nhóm 3- liên quan với nhóm, xã hội
Trang 10Nhóm 4- liên hệ với tự nhiên và siêu nhiên.
Mỗi nhóm gồm nội dung kiến thức từ dễ đến khó, trình độ học sinh từ thấp ( lớp 1-2) đến cao ( lớp 7-9)
Ví dụ 1: Nhóm Liên quan đến bản thân- Kiến thức lớp 1-2 là "Sự cần cù, chăm chỉ" Ở lớp 7-9 là "Yêu quý sự thật"
Ví dụ 2: Nhóm Liên hệ với nhóm xã hội Ở lớp 1-2 "Thương yêu kính trọng cha,
mẹ, ông, bà" Ở lớp 7-9 là "Kính trọng và yêu quý người nước ngoài"
HÌNH THỨC- PHƯƠNG PHÁP
- Tất cả các môn học có nhiệm vụ giáo dục đạo đức chứ không phải chỉ có môn GDĐĐ
- Hai hoạt động giúp học sinh tự củng cố, bổ sung kiến thức và rèn luyện kỹ năng, hành vi đạo đức, đó là: Hoạt động đặc biệt và Hoạt động hàng ngày
Hoạt động đặc biệt: Gắn liền và bổ sung cho GDĐĐ Thông qua các hoạt động nhóm, đẩy mạnh sự phát triển hài hòa thể xác, trí tuệ, tự hoàn thiện sự phát triển, gồm có: Những sinh hoạt của lớp Hội đồng học sinh - Hoạt động các câu lạc bộ Những sự kiện ở trường: Các ngày lễ, các sự kiện liên quan đến học tập, đi dã ngoại, hoạt động xã hội, tham quan thực tế
Đặc biệt hoạt động của các câu lạc bộ là hoạt động bắt buộc ở cấp II và cấp III, nhằm củng cố, bổ sung cho môn GDĐĐ -> rèn nhân cách, xây dựng tình thương yêu thầy cô, tình thân ái bạn bè, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, Có nhiều CLB như CLB các môn học, CLB năng khiếu, CLB sức khỏe, CLB những nhà sáng tạo trẻ, CLB văn học, nghệ thuật v.v
Hoạt động hàng ngày:
- Tất cả các trường từ thành thị đến nông thôn, (từ cấp I đến cấp III) đều bắt buộc học sinh phải làm vệ sinh lớp học và những nơi công cộng trong trường Việc làm này không những tạo ra một môi trường và bầu không khí học tập tốt mà còn giáo dục nhiều mặt như giá trị lao động, kỹ năng lao động, tinh thần hợp tác, đoàn kết trong lao động, tinh thần trách nhiệm, tính kỷ luật v.v