Dạng bị động trong tiếng pháp và những phương thức biểu đạt tương đương trong tiếng việt (tt)

Ý nghĩa lý luận Dạng bị động là một hiện tượng ngữ pháp phổ biến trong các ngôn ngữ châu Âu nói chung tức là các ngôn ngữ khuất chiết hoặc ngôn ngữ có biến hình cũng như trong tiếng Phá

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

**************************

ĐINH HỒNG VÂN

DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP

VÀ NHỮNG PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT

CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN NGÔN NGỮ

MÃ SỐ : 5.04.08 (62.22.01.01)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học : GS TS ĐINH VĂN ĐỨC

Hà Nội - 2006

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Mục đích của luận án 8

3 Đối tượng và nội dung nghiên cứu 9

4 Giả thuyết nghiên cứu 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu 11

7 Bố cục của luận án 11

CHƯƠNG 1 : NHỮNG NỘI DUNG LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 14

1.1 Những quan niệm chung về dạng bị động 14

1.1.1 Dạng và dạng bị động 14

1.1.1.1 Dạng là gì ? 14

1.1.1.2 Kết cấu là gì ? 16

1.1.1.3 Dạng bị động là gì ? 17

1.1.2 Dạng bị động trong ngữ pháp truyền thống 17

1.1.3 Dạng bị động trong ngữ pháp cải biến-tạo sinh 19

1.1.4 Dạng bị động trong loại hình học cú pháp 21

1.1.5 Dạng bị động trong ngữ pháp ngữ nghĩa-chức năng 22

1.1.5.1 Dạng bị động xét trên phương diện chức năng dụng học 22

1.1.5.2 Dạng bị động xét trên phương diện cấu trúc ngữ nghĩa 23

1.1.5.3 Dạng bị động xét trên phương diện hình thái cú pháp 23

1.2 Những lý luận phổ biến liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp 23

1.2.1 Định nghĩa dựa trên ngữ nghĩa 24

1.2.2 Định nghĩa dựa trên hình thái 25

1.2.3 Định nghĩa dựa trên cú pháp Error! Bookmark not defined 1.2.4 Định nghĩa dựa trên cả ngữ nghĩa lẫn hình thái Error! Bookmark not defined 1.2.5 Định nghĩa dựa trên cả hình thái lẫn cú pháp Error! Bookmark not defined 1.3 Vấn đề "bị động" trong tiếng Việt Error! Bookmark not defined 1.3.1 Các quan niệm cho rằng tiếng Việt không có cấu trúc bị độngError! Bookmark not defined

1.3.2 Các quan niệm cho rằng tiếng Việt có cấu trúc bị động Error! Bookmark not defined

1.4 Phong cách học và việc sử dụng dạng bị động Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 : NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CƠ BẢN CỦA DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP Error! Bookmark not defined 2.1 Dạng bị động nhìn từ phương diện cấu trúc hình thứcError! Bookmark not defined

2.1.1 Một số miêu tả và nhận xét về dạng bị động trong tiếng PhápError! Bookmark not defined

2.1.1.1 Vấn đề hình thái học động từ bị động Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Sự hoán đổi vị trí giữa chủ ngữ và bổ ngữ của động từError! Bookmark not defined

2.1.1.3 Vấn đề bổ ngữ chỉ tác nhân Error! Bookmark not defined 2.1.1.4 Sự lựa chọn giới từ dẫn nhập bổ ngữ chỉ tác nhânError! Bookmark not defined 2.1.1.5 Động từ có hai bổ ngữ Error! Bookmark not defined 2.1.2 Các kiểu cấu trúc bị động có mặt trong ngữ liệu Error! Bookmark not defined 2.1.2.1 Những cấu trúc bị động cơ bản trong tiếng PhápError! Bookmark not defined 2.1.2.2 Các cấu trúc khác thể hiện ý nghĩa bị động trong tiếng PhápError! Bookmark not defined

2.1.2.3 Dạng bị động đầy đủ và dạng bị động khuyết thiếu Error! Bookmark not defined

2.1.3 Tần số sử dụng dạng bị động trong các dạng văn bản tiếng PhápError! Bookmark not defined

2.1.3.1 Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách văn chươngError! Bookmark not defined

2.1.3.2 Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách hành chính công vụ Error! Bookmark not defined

2.1.3.3 Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách khoa học và báo chí công luận

Error! Bookmark not defined 2.1.3.4 Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách sinh hoạt hàng ngày Error! Bookmark not defined

2.2 Dạng bị động nhìn từ phương diện ngữ nghĩa Error! Bookmark not defined 2.2.1 Một số nhận xét Error! Bookmark not defined 2.2.1.1 Vấn đề đồng nghĩa giữa câu bị động và câu chủ độngError! Bookmark not defined

2.2.1.2 Vấn đề "hành động phải chịu đựng" Error! Bookmark not defined

2.2.1.3 Bị thể bị biến đổi Error! Bookmark not defined 2.2.2 Những ràng buộc về mặt ngữ nghĩa của dạng bị độngError! Bookmark not defined

2.2.2.1 Sự đối lập trạng thái/hành động Error! Bookmark not defined 2.2.2.2 Sự đối lập nghĩa đen/nghĩa bóng Error! Bookmark not defined

2.2.3 Chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp Error! Bookmark not defined 2.2.3.1 Dạng bị động cho phép tránh nêu chủ thể hành động Error! Bookmark not defined

2.2.3.2 Dạng bị động hướng sự chú ý vào đối tượng của hành độngError! Bookmark not defined

2.2.3.3 Dạng bị động hướng sự chú ý vào chủ thể hành độngError! Bookmark not defined

2.2.3.4 Dạng bị động trình bày sự việc theo góc nhìn của đích thể, nhấn mạnh tiến trình

của hành động Error! Bookmark not defined 2.2.3.5 Dạng bị động bảo đảm tính liên kết đề tài Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 : VIỆC CHUYỂN DỊCH CẤU TRÚC BỊ ĐỘNG TỪ TIẾNG PHÁP SANG TIẾNG VIỆT Error! Bookmark not defined 3.1 Một số miêu tả Error! Bookmark not defined 3.1.1 Việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.1.1.1 Những biện luận cho sự tồn tại của lối nói tiếp thụ-bị động tiếng ViệtError! Bookmark not defined

3.1.1.2 Cấu trúc bị động hiện có trong tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.1.1.3 So sánh lịch đại về tần số sử dụng cấu trúc bị động tiếng ViệtError! Bookmark not defined

3.1.2 Việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng ViệtError! Bookmark not defined

3.1.2.1 Việc chuyển dịch cấu trúc bị động trong tác phẩm Miếng da lừa Error!

Bookmark not defined

3.1.2.2 Việc chuyển dịch cấu trúc bị động trong Hiến pháp CH Pháp 1958 Error!

Bookmark not defined

3.2 Bàn luận Error! Bookmark not defined

3.2.1 Những nét tương đồng giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động

của tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.2.1.1 Về mặt hình thức Error! Bookmark not defined 3.2.1.2 Về mặt chức năng và ý nghĩa Error! Bookmark not defined

3.2.2 Những nét dị biệt giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động của

tiếng Việt Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 4 : MỘT KHẢO SÁT VỀ VIỆC SỬ DỤNG DẠNG BỊ ĐỘNG Ở NGƯỜI VIỆT NAM HỌC TIẾNG PHÁP Error! Bookmark not defined 4.1 Đặt vấn đề Error! Bookmark not defined 4.1.1 Đối tượng khảo sát Error! Bookmark not defined 4.1.2 Mục đích Error! Bookmark not defined 4.1.3 Phương pháp Error! Bookmark not defined 4.1.4 Một số kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 4.1.4.1 Dịch ngôn ngữ hành chính công vụ Error! Bookmark not defined 4.1.4.2 Dịch ngôn ngữ văn học Error! Bookmark not defined 4.1.4.3 Dịch ngôn ngữ báo chí-công luận Error! Bookmark not defined 4.2 Bàn luận Error! Bookmark not defined 4.2.1 Một số lỗi đã gặp trong cách sử dụng dạng bị độngError! Bookmark not defined 4.2.2 Nguyên nhân mắc lỗi trong cách sử dụng dạng bị động Error! Bookmark not defined

4.2.3 Một số gợi ý về hướng giải quyết Error! Bookmark not defined 4.2.3.1 Điều chỉnh cách dạy dạng bị động tiếng PhápError! Bookmark not defined 4.2.3.2 Tăng cường so sánh đối chiếu giữa tiếng Pháp và tiếng Việt.Error! Bookmark not defined

4.2.3.3 Xác định rõ yêu cầu về tính trung thành trong dịch thuậtError! Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

Bảng 1: Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong ngữ liệu Error! Bookmark not defined

Bảng 2 : Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong tác phẩm Miếng da lừaError! Bookmark not defined Bảng 3 : Cấu trúc bị động trong Hiến pháp CH Pháp 1958 Error! Bookmark not defined

Bảng 4: Tỷ lệ câu bị động tiếng Pháp trong các bài báo và báo cáo khoa họcError! Bookmark not defined

Bảng 5 : Tỷ lệ câu bị động trong ngôn ngữ nói Error! Bookmark not defined Bảng 6 : Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong các bài báo và các báo cáo khoa họcError! Bookmark not defined

Bảng 7 : Tần số của dạng bị động trong phong cách sinh hoạt hàng ngàyError! Bookmark not defined

Bảng 8 : Tỷ lệ cấu trúc bị động trong ngữ liệu tiếng Việt Error! Bookmark not defined Bảng 9 : Tần số sử dụng cấu trúc bị động thời kỳ trước 1954Error! Bookmark not defined Bảng 10 : Tần số sử dụng cấu trúc bị động thời kỳ sau 2000Error! Bookmark not defined

Bảng 11 : Kết quả dịch một số câu từ Hiến pháp CH Pháp 1958Error! Bookmark not defined Bảng 12 : Kết quả dịch một số câu trích từ Hiến pháp CHXHCNVN 1992Error! Bookmark not

defined

Bảng 13 : Kết quả dịch một số câu trích từ một số tác phẩm văn học PhápError! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1 Lý do chọn đề tài

Luận án này nghiên cứu một phương tiện ngữ pháp tiếng Pháp đó là dạng bị động

(voix passive) cũng như những khả năng biểu đạt tương đương ý nghĩa đó ở tiếng Việt

1.1 Ý nghĩa lý luận

Dạng bị động là một hiện tượng ngữ pháp phổ biến trong các ngôn ngữ châu Âu nói chung (tức là các ngôn ngữ khuất chiết hoặc ngôn ngữ có biến hình) cũng như trong tiếng Pháp

Đây là một hiện tượng đặc biệt của động từ giúp người ta biểu đạt tư tưởng một cách phong phú hơn, nhất là qua ngôn ngữ viết và làm phong phú thêm các phương tiện phong cách Dạng bị động và dạng chủ động làm thành một cặp đối lập ngữ pháp mà ta

gọi là phạm trù dạng Ví dụ :

- L'agneau a été mangé par le loup // Le loup a mangé l'agneau

(Con cừu non bị con sói ăn thịt // Con sói ăn thịt con cừu non.)

Ví dụ này cho thấy dạng bị động không phải là đơn nhất cho nên người sử dụng có quyền chọn lựa và điều đó cũng có nghĩa là bên cạnh đặc trưng ngữ pháp thì dạng bị động này còn thể hiện chức năng phong cách của cú pháp

Trong tiếng Pháp, dạng bị động là một phương tiện biểu đạt xuất hiện muộn hơn, chủ yếu là trong văn viết và ở một số phong cách nhất định Việc nghiên cứu dạng bị động tiếng Pháp trong mối liên hệ so sánh với tiếng Việt sẽ cho phép :

- Luận án này cũng sẽ góp phần củng cố quan điểm cho rằng cùng một ý nghĩa ngữ pháp nhưng có thể được biểu đạt bằng những phương thức khác nhau ở các ngôn ngữ khác nhau

1.2 Ý nghĩa thực tiễn

Theo các nhà nghiên cứu, ý nghĩa bị động tồn tại ở hầu hết các ngôn ngữ, sự khác biệt là ở cách biểu đạt ý nghĩa này Đối với các ngôn ngữ châu Âu thì dạng bị động là một hiện tượng quen thuộc, còn ở tiếng Việt thì đây là một hiện tượng ngữ pháp đang phát triển Vì vậy, khi học tiếng Pháp, do quen diễn đạt theo lối chủ động, người Việt Nam ít dùng dạng bị động khi diễn đạt bằng tiếng Pháp Về phần mình, các dịch giả không tránh khỏi một số băn khoăn khi phải chuyển một ý nào đó được thể hiện dưới dạng một câu bị động trong tiếng Pháp sang tiếng Việt

Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu đối chiếu cách biểu đạt ý nghĩa bị động ở tiếng Việt với nhiều thứ tiếng khác mà chúng tôi có thể đơn cử ra ở đây như luận

án Tiến sĩ Ngôn ngữ học "Analyse contrastive du passif en français et en vietnamien" của Nguyễn Văn Hoàng [106], "So sánh ngữ nghĩa, ngữ pháp của được, bị, phải trong tiếng

Việt với ban, t'râw trong tiếng Khmer." của Vũ Đức Nghiệu [39], "Một số nhận xét loại câu bị động của tiếng Việt và tiếng Nhật" của Nguyễn Thị Việt Thanh [49], luận văn

Thạc sĩ Ngôn ngữ học "Câu bị động tiếng Anh và cấu trúc tương đương trong tiếng Việt"

của Bùi Thị Diên [19], v.v… Tất cả các công trình nghiên cứu này đều rút ra một nhận xét chung là : tuy có nhiều khác biệt về mặt loại hình với nhiều ngôn ngữ, tiếng Việt vẫn

có đủ phương tiện để biểu đạt ý nghĩa bị động Điều này đã được tác giả Vương Toàn

khẳng định lại trong một phạm vi rộng hơn :"[…] tiếng Việt và tiếng Pháp là hai ngôn

ngữ khác biệt về loại hình, do vậy mỗi ngôn ngữ có những nét đặc thù riêng biệt Là một ngôn ngữ đơn lập, tiếng Việt không có hệ thống các biến tố chỉ giống, số, thời, thể … như trong tiếng Pháp nhưng cần lưu ý rằng không phải nó không có những hình thức ngôn ngữ biểu hiện thích hợp các phạm trù khi cần." [59] Trong bối cảnh đó, luận án này sẽ đi

theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ Pháp và Việt về vấn đề dạng bị động Để không lặp

lại điều khá phổ biến trước đây, theo như nhận xét của tác giả Đường Công Minh là

"Những công trình của họ thường dừng lại ở cấp lý thuyết, vĩ mô, mang mục đích so sánh

cơ bản, chưa quan tâm nhiều đến địa hạt sư phạm của ngôn ngữ học đối chiếu." [37],

luận án này sẽ đi sâu vào phân tích thực tiễn cách biểu đạt ý nghĩa bị động trong hai ngôn ngữ ở trên bình diện ngôn ngữ nói chung cũng như trên góc độ người học nói riêng để làm nổi rõ không chỉ những nét dị biệt mà cả những nét tương đồng giữa tiếng Việt và tiếng Pháp trong những vấn đề liên quan đến việc biểu đạt ý nghĩa bị động

- Luận án sẽ nhấn mạnh vào những nét tương đồng vì cho dù cả hai ngôn ngữ đều

có những cấu trúc tương đối giống nhau để biểu đạt ý nghĩa bị động, nhưng chính những nét tương đồng này đã gây cho người học không ít những điều ngộ nhận và khó khăn, nhất là khi trong tiếng Việt có sự khác biệt trong việc sử dụng các từ

bị/được Vả lại điều này cũng đúng như nhận xét của tác giả Vương Toàn :"Hiểu

và tiếp thu cái khác biệt đã khó nhưng đối với những cái tương đồng cũng chẳng phải lúc nào cũng dễ dàng, bởi mỗi ngôn ngữ thường phải tuân thủ những quy tắc riêng của nó, cái khiến cho chúng không phải là đồng nhất : trong tương đồng có chỗ khác biệt và trong khác biệt cũng có lúc tương đồng." [59]

- Tất cả mọi công việc sẽ được tiến hành dựa trên một cơ sở ngữ liệu là những câu

có thực Với cách làm như vậy, luận án này có thể góp phần giải quyết một số vấn

đề liên quan đến dạng bị động trong tiếng Pháp cũng như trong tiếng Việt

3 Đối tƣợng và nội dung nghiên cứu

Trên nguyên tắc, việc nghiên cứu của luận án này phải tính tới toàn bộ các kiểu câu tiếng Pháp có sử dụng dạng bị động Nhưng nếu đi vào nghiên cứu sâu tất cả các cấu trúc tiếng Pháp có thể biểu đạt ý nghĩa bị động thì sẽ là quá lớn nên luận án chỉ giới hạn ở việc nghiên cứu chi tiết một số cấu trúc phổ biến nhất

Luận án sẽ không có tham vọng đi sâu nghiên cứu để tìm lời giải cho bài toán trong tiếng Việt có câu bị động hay không mà chỉ dừng lại ở việc mô tả, ghi nhận những cấu trúc hiện có trong tiếng Việt có khả năng biểu đạt ý nghĩa bị động

Luận án này cũng sẽ dựa trên một số văn bản đã được dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt để có thể phát hiện những phương tiện tương đương cho phép chuyển dạng bị động từ tiếng Pháp sang tiếng Việt

4 Giả thuyết nghiên cứu

Với luận án này, chúng tôi có những giả thuyết sau :

- Trong tiếng Pháp cũng như trong tiếng Việt đều có những phương tiện cần thiết để thể hiện ý nghĩa bị động Song, dạng bị động của động từ là một hiện tượng phổ biến trong tiếng Pháp còn trong tiếng Việt thì không hẳn như vậy

- Vì mỗi ngôn ngữ đều có những cách riêng để thể hiện ý nghĩa bị động nên nếu không có sự so sánh đối chiếu giữa hai ngôn ngữ thì người học khó có thể làm chủ được ngoại ngữ với tư cách là một phương tiện giao tiếp hữu hiệu

- Vì lối nói tiếp thụ - bị động của tiếng Việt chịu ảnh hưởng ít nhiều của dạng bị động tiếng Pháp, nhất là thông qua con đường dịch thuật nên nếu dịch giả hiểu rõ đặc điểm của từng ngôn ngữ thì sẽ hạn chế được những chuyển di tiêu cực

- Nếu áp dụng phương pháp tiếp cận về ngữ nghĩa cũng như làm rõ những nét tương đồng và những nét dị biệt giữa hai ngôn ngữ chứ không chỉ dừng lại ở việc rèn luyện cấu trúc thì sẽ nâng cao được chất lượng dạy và học tiếng Pháp nói chung và khắc phục được những khó khăn trước dạng bị động tiếng Pháp nói riêng

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án này sẽ có các nhiệm vụ sau :

1- Tìm hiểu lịch sử vấn đề dạng bị động và quan niệm lý luận của một số tác giả

có uy tín về dạng bị động nói chung và về dạng bị động trong tiếng Pháp nói riêng;

2- Mô tả và khảo sát các cấu trúc cú pháp biểu thị ý nghĩa bị động trong tiếng Pháp;

3- Tìm hiểu các chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp;

4- Nghiên cứu việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt sử dụng một số từ

như "bị, được, do, v.v ";

5- Tìm những cách dạy có hiệu quả để giúp cho người Việt Nam khi học tiếng Pháp có khả năng sử dụng được hiện tượng ngữ pháp này trong các quá trình hiểu (nghe - đọc) và nhất là trong diễn đạt (nói - viết)

6- Nghiên cứu những khả năng chuyển tải dạng bị động với những ý nghĩa chức năng khác nhau từ tiếng Pháp sang tiếng Việt và ngược lại để có thể đưa ra những đề nghị hữu ích cho công tác dịch thuật Pháp-Việt, Việt-Pháp khi gặp hiện tượng ngữ pháp này

6 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp trình bày của luận án là quy nạp Luận án đã sử dụng một loạt các phương pháp nghiên cứu của ngôn ngữ học như mô tả, phân tích, so sánh, đối chiếu, và các thao tác cụ thể như lược, thế, chêm xen, để tìm hiểu hiện tượng dạng bị động trong tiếng Pháp và trong các lối nói tiếp thụ của người Việt Nam

Vì phải có sự liên hệ giữa hai ngôn ngữ, nên quá trình thực hiện luận án này cũng phải dựa vào các phương pháp nghiên cứu liên văn hoá nhằm tìm hiểu các giao thoa văn hoá thông qua việc khảo sát một số bản dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt và theo chiều ngược lại để tìm hiểu những cái thoả đáng, cái chưa thoả đáng trong quá trình chuyển dịch dạng bị động sang tiếng Việt

6.2 Tư liệu nghiên cứu

- Nguồn tư liệu phục vụ cho việc nghiên cứu dạng bị động trong tiếng Pháp, sẽ được thu thập từ các văn bản viết có phong cách khác nhau (báo chí, báo cáo khoa học, văn học, chính luận); một số kiểu hội thoại

- Việc nghiên cứu khả năng chuyển dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt sẽ được tiến hành dựa trên một số bản dịch của một số báo cáo khoa học, một số bài báo, cũng như của một số tác phẩm văn học Pháp quen thuộc đối với người Việt Nam

- Cơ sở để nghiên cứu cách giảng dạy dạng bị động của tiếng Pháp cho người Việt Nam là các dạng bài tập đã và đang được sử dụng cũng như các câu thu thập được qua các bài viết và nói của người học ở các trình độ khác nhau

Những quan niệm chung về dạng bị động

Những lý luận phổ biến liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp

Vấn đề "bị động" trong tiếng Việt

Phong cách học và dạng bị động

Chương 2 : Những phương diện cơ bản của dạng bị động trong tiếng Pháp

2.1 Dạng bị động nhìn từ phương diện cấu trúc hình thức

2.1.1 Một số nhận xét và miêu tả dạng bị động trong tiếng Pháp

2.1.2 Các kiểu cấu trúc bị động có trong ngữ liệu

2.1.3 Tần số sử dụng của dạng bị động trong các dạng văn bản tiếng Pháp

2.2 Dạng bị động nhìn từ phương diện ngữ nghĩa

2.2.1 Những ràng buộc về mặt ngữ nghĩa của dạng bị động

2.2.2 Chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp

Chương 3 : Việc chuyển dịch cấu trúc bị động từ tiếng Pháp sang tiếng Việt

3.1 Một số miêu tả việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt 3.1.1 Việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt

3.1.2 Việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt

3.2 Bàn luận

3.2.1 Những nét tương đồng giữa dạng bị động của tiếng Pháp với việc diễn đạt ý

nghĩa bị động của tiếng Việt 3.2.2 Những nét dị biệt giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị

động của tiếng Việt

Chương 4 : Thực trạng của việc sử dụng dạng bị động ở người Việt Nam học tiếng Pháp

4.1 Đặt vấn đề

4.2 Bàn luận

4.2.1 Một số lỗi thường gặp trong cách sử dụng dạng bị động

4.2.2 Nguyên nhân mắc lỗi trong cách sử dụng dạng bị động

4.2.3 Một số đề xuất về hướng giải quyết

Kết luận

Tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1 : NHỮNG NỘI DUNG LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN

ĐỀ TÀI

Chương này nhằm giới thiệu những vấn đề mang tính lý luận làm cơ sở cho luận

án Trước tiên sẽ là các quan điểm cơ bản về dạng bị động nói chung Phần tiếp theo sẽ được dành riêng để trình bày những lý luận phổ biến có liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp Một số quan niệm cơ bản về vấn đề "bị động" trong tiếng Việt sẽ là nội dung chính của phần thứ 3 của chương này Phần thứ 4 của chương sẽ được dành cho những lý luận liên quan đến vấn đề phong cách

1.1 Những quan niệm chung về dạng bị động

Ở phần này, đề tài sẽ điểm qua các cách quan niệm cơ bản về dạng bị động nói chung để có thể có được một bức tranh chung về hiện tượng ngữ pháp này Trước tiên, chúng ta sẽ điểm qua một số khái niệm cơ bản có liên quan đến dạng bị động như : dạng, dạng bị động, kết cấu bị động, câu bị động, sau đó sẽ là quan niệm về dạng bị động trong các trường phái ngữ pháp khác nhau

1.1.1 Dạng và dạng bị động

1.1.1.1 Dạng là gì ?

Có nhiều tác giả đã đưa ra các định nghĩa về "dạng của động từ" Nhìn chung, dạng được coi là một phạm trù ngữ pháp phổ biến của động từ, giống như giống, số,

cách, ngôi, v.v… Theo Maurice Grévisse, "Dạng thể hiện mối quan hệ giữa một bên là

động từ, với một bên là chủ ngữ (hoặc bổ ngữ chỉ tác nhân) và bổ ngữ trực tiếp."

[100:1121] Theo quan niệm này, trong tiếng Pháp có dạng chủ động, dạng bị động và

dạng phản thân

- Dạng chủ động : khi chủ ngữ chính là chủ thể hành động, còn bổ ngữ trực tiếp

của động từ chính là đối tượng của hành động : "Les spectateurs ont piétiné la

pelouse."( Khán giả giẫm lên thảm cỏ. );

- Dạng bị động : khi câu có một ngoại động từ và có thể cải biến sao cho nghĩa sâu

(sens profond) không thay đổi nhưng có thể cho phép đối tượng của hành động lên

giữ vị trí chủ ngữ, chủ thể của hành động nếu xuất hiện trong câu thì sẽ xuống giữ vai trò bổ ngữ chỉ tác nhân, còn động từ thì sẽ có một dạng đặc biệt đó là sự kết

hợp giữa trợ động từ être và phân từ quá khứ: "La pelouse a été piétinée par les

spectateurs." ( Thảm cỏ bị khán giả giẫm lên. );

- Dạng phản thân : khi động từ có bổ ngữ chỉ đối tượng hình thức là một đại từ có

quy chiếu là chủ ngữ (G Mauger, 117: 291) : Les vendanges se font à la fin de

l'été ( Vụ thu hoạch nho diễn ra vào mùa thu. )

Trong cuốn sách: “Dẫn luận ngôn ngữ học” của Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện

Thuật, Nguyễn Minh Thuyết [26:238] có định nghĩa như sau : "Dạng (thái): là phạm trù

ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với các sự vật nói ở chủ ngữ và

bổ ngữ của động từ ấy Nếu dạng thức của động từ nói lên rằng sự vật nêu ở chủ ngữ là

đối tượng mà hành động hướng vào, còn kẻ thực hiện hành động là sự vật nêu ở bổ ngữ,

thì đó là dạng bị động của động từ."

Trong A Dictionary of Linguistics & Phonetics của David Crystal, dạng được định

nghĩa như sau :"Dạng là một phạm trù được dùng trong việc mô tả cấu trúc câu hoặc

mệnh đề chủ yếu liên quan đến động từ, để thể hiện cách mà các câu có thể lựa chọn mối quan hệ giữa chủ ngữ và bổ ngữ của động từ, mà không làm thay đổi nghĩa của câu."