Giáo sư Phan Trọng Luận đã từng cho rằng: “Cả người dạy và người học nếu không có sự chuẩn bị tốt thì không thể có tiết dạy và học tốt”. Nói như thế để thấy rằng công việc chuẩn bị bài là rất quan trọng nếu như không nói là quyết định đến sự thành bại của tiết dạy học. Biết vậy nhưng đâu phải giáo viên nào cũng đầu tư cho phần mục “Hướng dẫn học bài ở nhà” một cách chu đáo, bài bản, có hiệu quả trong tiết dạy của mình dù biết rằng Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS (học sinh), phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học. Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa là bỏ qua vài trò của người thầy, ngược lại vai trò của người thầy, cô giáo lại quan trọng và nặng nề hơn bao giờ hết. Dạy học Ngữ văn nói riêng nhất thiết phải đổi mới theo hướng “ Đặt HS vào hoạt động trung tâm của quá trình dạy học”, giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng cho HS đọc hiểu, lĩnh hội văn bản. Hướng HS vào hoạt dộng, tổ chức cho các em hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng đặc thù quy luật sáng tạo. Dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của HS phải được thực hiện qua nhiều bước, nhiều khâu khác nhau trong quy trình dạy học, trong đó bao gồm cả việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp của cả giáo viên và học sinh ở tất cả các môn học.
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN THÀNH
TRƯỜNG THCS MÃ THÀNH
NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIỜ DẠY- HỌC NGỮ VĂN THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG HƯỚNG DẪN HỌC BÀI Ở NHÀ QUA MỘT SỐ TÁC
PHẨM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9
Tác giả: NGUYỄN VĂN THỌ
Môn: Ngữ văn Năm thực hiện: 2016-2017 ĐT: 0986.639.041
Yên Thành, tháng 5/ 2017
Trang 2PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN THÀNH
NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIỜ DẠY- HỌC NGỮ VĂN THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG HƯỚNG DẪN HỌC BÀI Ở NHÀ QUA MỘT SỐ TÁC
PHẨM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9
Môn: Ngữ văn Năm thực hiện: 2016-2017
Yên Thành, tháng 5/ 2017
Trang 3PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lí luận
Giáo sư Phan Trọng Luận đã từng cho rằng: “Cả người dạy và người học nếu không có sự chuẩn bị tốt thì không thể có tiết dạy và học tốt” Nói như thế
để thấy rằng công việc chuẩn bị bài là rất quan trọng nếu như không nói là quyết định đến sự thành- bại của tiết dạy học Biết vậy nhưng đâu phải giáo viên nào
cũng đầu tư cho phần mục “Hướng dẫn học bài ở nhà” một cách chu đáo, bài
bản, có hiệu quả trong tiết dạy của mình dù biết rằng Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS (học sinh), phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa là bỏ qua vài trò của người thầy, ngược lại vai trò của người thầy, cô giáo lại quan trọng và nặng nề hơn bao giờ hết Dạy - học Ngữ văn nói riêng nhất thiết phải đổi mới theo hướng “ Đặt HS vào hoạt động trung tâm của quá trình dạy học”, giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng cho HS đọc hiểu, lĩnh hội văn bản Hướng
HS vào hoạt dộng, tổ chức cho các em hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng đặc thù quy luật sáng tạo Dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của HS phải được thực hiện qua nhiều bước, nhiều khâu khác nhau trong quy trình dạy học, trong đó bao gồm cả việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp của cả giáo viên và học sinh ở tất cả các môn học
Với môn Ngữ văn, phát huy vai trò chủ thể của HS trong giờ học phải được xem như là một nguyên tắc cơ bản, phải đưa nguyên tắc ấy vào một khâu trong quá trình dạy học, trong giáo án của giáo viên (GV) qua từng tiết dạy Đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn được thực hiện qua nhiều khâu, nhiều bước, nhiều thao tác Muốn vậy, chính các em phải có sự chuẩn bị bài trước một cách khoa học qua phương pháp hướng dẫn của giáo viên Đó là một trong những cơ sở để chúng tôi chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả giờ dạy- học Ngữ văn thông qua hoạt dộng Hướng dẫn học bài ở nhà qua một số tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 9
”
Trang 42 Cơ sở thực tiễn
Sách giáo khoa Ngữ văn nói chung có nhiều thay đổi không những hình thức
mà cả nội dung - biên soạn theo hướng tinh giản và tích hợp Vì thế muốn học tốt ở trên lớp, thì đòi hỏi HS phải thực hiện tốt khâu chuẩn bị bài ở nhà thông qua hoạt động hướng dẫn của giáo viên, và chắc chắn một điều, nếu giờ Đọc hiểu văn bản nào mà có sự chuẩn bị công phu ở cả thầy lẫn trò thì giờ học đó sẽ đạt kết quả khả quan hơn Tuy nhiên, một thực tế khá phổ biến hiện nay là nhiều GV dạy Ngữ văn nói riêng chưa thực sự chú trọng đến hoạt động hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà, hoặc có thực hiện thì cũng mới chỉ ở hình thức qua loa, thiếu tính khoa học thậm chí bị bỏ qua luôn Về phía HS, các em chưa xây dựng cho mình thói quen chuẩn
bị bài kĩ lưỡng, nhiều em chuẩn bị cho có thậm chí có em không tìm hiểu văn bản
nhưng vẫn có bài soạn đầy đủ do sử dụng sách để học tốt hoặc tài liệu tham khảo
nhằm mục đích đối phó với sự kiểm tra của giáo viên Hơn nữa trong quá trình dự giờ, thăm lớp hay thực hiện cac tiết thao giảng cũng như kiểm tra bài soạn và cả những tiết thi giáo viên dạy giỏi…người kiểm tra, đánh giá cũng chư thực sự quan tâm đến vấn đề này vì thế hoạt động Hướng dẫn bài ở nhà vốn đã bị xem nhẹ giờ càng trở nên qua loa hơn Đối với sách giáo khoa phần lớn chú trọng hướng HS vào việc đánh giá tác phẩm chứ chưa chú trọng đến kĩ năng, tích hợp và phát triển năng lực… Vì những lí do và thực tế nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất một số biện pháp Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà với mong muốn khắc phục những mặt hạn chế trên để từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả môn Ngữ văn trong tình hình hiện nay
Đề tài của chúng tôi là dựa trên thực tiễn, đúc rút từ thực tiễn chứ không hề
có sự tham khảo hay sao chép ở bất kì nguồn tài liệu nào Vấn đề “Hướng dẫn học sinh học bài ở nhà theo hướng phát triển năng lực” cũng chưa hề có trong bất kì một cuộc trao đổi, thảo luận nào của các cấp Có thể nói điểm mới của đề tài theo quan điểm chúng tôi không nằm ở nội dung mà nằm ở cách thức- phương pháp thực hiện Nghĩa là chúng tôi thực hiện những điều tưởng chừng như ai cũng thấy,
ai cũng biết nhưng…rất ít giáo viên làm một cách chu đáo, nghiệm túc Chúng tôi cũng không đi dàn trãi ở nhiều tác phẩm mà chỉ tập trung khai thác sâu một số văn
Trang 5bản đặc trưng cho từng thể loại để từ đó có cái nhìn bao quát và rút ra một quy trình cho việc hướng dẫn học bài ở nhà
II PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
1 Phạm vi nghiên cứu
Đề tài chúng tôi chủ yếu tập trung tìm hiểu, khai thác một số văn bản trong Ngữ văn 9 Chúng tôi cố gắng để nghiên cứu sâu ở nhiều thể loại- thơ và truyện, ở nhiều giai đoạn trung đại- hiện đại nhằm tối đa hóa sự phong phú, toàn diện của đề tài từ đó có cái nhìn bao quát, toàn diện hơn Mục đích của phạm vi này góp phần giúp giáo viên có cơ sở để thực hiện ở các văn bản khác, khối lớp khác một cách
dễ dàng
- Ngoài việc thực hiện tại đơn vị chúng tôi,chúng tôi cũng gửi bản thao cho đồng nghiệp ở trường THCS Tân Thành, Đức Thành, Thọ Thành để xin ý kiến rút kinh nghiệm của đồng nghiệp
2 Phương pháp nghiên cứu
Trong khuôn khổ phạm vi đề tài này, chúng tôi đã sử dụng chủ yếu một số phương pháp cơ bản như:
2.1 Khảo sát thực tế: Dự giờ thăm lớp, khảo sát tình hình thực tế bằng hệ thống câu hỏi
2.2 So sánh đối chiếu: Đối chiếu kết quả chuẩn bị bài của học sinh với các tài liệu tham khảo, mức độ cần đạt của chuẩn kiến thức, kĩ năng
2.3 Phương pháp thực nghiệm :Sau khi lựa chọn giải pháp áp dụng cho từng đối tượng để khắc phục triệt để những yếu kém của học sinh Đưa những giải pháp được chọn lựa vào áp dụng thực nghiệm trên một số lớp ở nhiều trường khác nhau 2.4 Thống kê, phân tích, tổng hợp để có sự đánh giá chính xác, khách quan hiệu quả khi áp dụng các giải pháp để từ đó điều chỉnh kịp thời những điểm còn vướng mắc khi áp dụng và triển khai ra diện rộng
2.5 Phương pháp tổng hợp : sau khi có kết quả thực nghiệm, tổng hợp lại vấn đề
để viết thành sáng kiến kinh nghiệm
3 Hình thức vận dụng.
3.1 Vận dụng khi giới thiệu bài mới
Trang 63.2 Vận dụng khi tìm hiểu, phân tích văn bản
3.3 Vận dụng trong quá trình dạy bài mới
3.4 Vận dụng trong một số bài kiểm tra 15 phút
PHẦN HAI: NỘI DUNG
1 Thực trạng vấn đề Hướng dẫn học bài ở nhà của học sinh hiện nay
Việc chuẩn bị bài ở nhà là một nội dung nằm trong phương pháp tự học, mà tự học là phương pháp cốt lõi trong đỗi mới phương pháp dạy học hiện nay Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người, kết quả học tập
sẽ được nhân lên Với môn Ngữ văn, hướng học sinh vào hoạt động, tổ chức cho
HS chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng quy luật sáng tạo và cảm thụ văn học được xem
là một trong những vấn đề cơ bản có ý nghĩa phương pháp luận trong đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn hiện nay Tuy nhiên khi dạy, vì quá quan tâm đến việc truyền đạt kiến thức mà giáo viên thường xem nhẹ hoặc bỏ qua hoạt động này hoặc chỉ đơn thuần chỉ dành 1/2 đến 1 phút dặn dò học sinh chuẩn bị bài tiết tiếp theo thậm chí một số giáo viên hoặc một số bài giáo viên bỏ qua phần quan trọng này Còn chuẩn bị như thế nào, nhấn mạnh phần nào, nội dung gì thì giáo viên chưa thực sự quan tâm
Thứ hai: khi học, học sinh cũng chỉ soạn bài theo câu hỏi sách giáo khoa hoặc
mở sách tham khảo để học tốt ra chép chứ chưa chú trọng đến những vấn đề quan trọng của mỗi bài học
Thứ ba: hoạt động chuẩn bị bài ở nhà chưa được quan tâm đúng mức không chỉ
ở giáo viên mà còn ở học sinh và ở các cấp quản lí Trong các bài kiểm tra nhỏ (kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15 phút) giáo viên cũng chưa chú trọng Phần lớn giáo viên chỉ xem HS có chuẩn bị bài hay không còn chuẩn bị như thế nào thì chưa chú ý
Thứ tư: Cuối cùng thực tiễn cho thấy hệ thống câu hỏi sách giáo khoa ở một số văn bản không còn phù hợp với thực tiễn và yêu cầu dạy học hiện đại Nói đúng hơn là hệ thống câu hỏi phần đọc hiểu vừa dài vừa không không làm toát lên trọng tâm bài học, chưa chú trọng đến kĩ năng sống cũng như tích hợp liên môn và đặc
Trang 7biệt là hệ thống câu hỏi đó dùng chung cho cả nước chứ chưa phân hóa vùng miền Nói như thế không có nghĩa là phủ nhận những mặt ưu việt của hệ thống câu hỏi SGK Trên cơ sở đó, chúng tôi đè xuất một cách hướng dẫn học sinh học bài ở nhà hiệu quả hơn, đỡ tốn công sức hơn đặc biệt là hạn chế tối đa việc các em sao chép một cách thụ động, máy móc để đối phó hơn là để học để cảm thụ tác phẩm
2 Mô tả các phương pháp, giải pháp của đề tài
Trong SGK Ngữ văn 9 được biên soạn theo một cấu trúc cố định với những mục rõ ràng theo trình tự 6 mục như sau: Bài 1, 2, 3…; Kết quả cần đạt; Tên văn bản; Chú thích; Đọc hiểu văn bản; Ghi nhớ; Luyện tập Theo mô típ, quy trình thông thường, HS chỉ cần đọc mục Kết quả cần đạt rồi đọc văn bản (hoặc bài) và trả lời các câu hỏi phần Đọc hiểu văn bản là coi như xong phần chuẩn bị bài ở nhà (chúng ta con gọi là soạn bài) Câu hỏi trong sách giáo khoa phần lớn chỉ bám vào nội dung và nghệ thuật chứ không chú trọng đến kĩ năng sống, tích hợp, tích hợp liên môn…không tạo cho học sinh một mô típ, một cấu trúc cơ bản khi chuản bị bài Vì thế, chúng tôi tự chuẩn bị hệ thống câu hỏi riêng cho từng bài trên cơ sở câu hỏi sách giáo khoa
3 Bảng đối chiếu hệ thống câu hỏi sách giáo khoa và hệ thống câu hỏi giáo viên hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà
3.1 Văn bản chuyện người con gái Nam Xương
Phần văn bản chuyện người con gái Nam Xương có 5 câu hỏi giúp các em tìm hiểu văn bản, tuy nhiên để cảm nhận được vẻ đẹp toàn diện của văn bản này thì một số câu hỏi chưa phù hợp, thậm chí làm khó cho học sinh khi chuẩn bị bài Chưa có câu hỏi liên quan đến kĩ năng sống - một yêu cầu quan trọng khi trong dạy học hiện đại Trên cơ sở đó, chúng tôi biên soạn lại câu hỏi để phù hợp với điều kiện học tập và nhận thức của học sinh
TT Hệ thống câu hỏi sách giáo khoa Hệ thống câu hỏi giáo hướng dẫn
cho học sinh học bài ở nhà.
1 - Tìm bố cục của truyện Tìm chủ đề của truyện?
2
- Nhân vật Vũ Nương được miêu tả
trong những hoàn cảnh nào? Ở từng
hoàn cảnh, Vũ Nương đẫ bộc lộ đức
- Qua mối quan hệ với mẹ chồng, với chồng Vũ Nương hiện lên với những đức tính, phẩm chất gì?
Trang 8tính gì?
3
- Vì sao Vũ Nương phải chịu oan
khuất? Từ đó em cảm nhận được điều
gì về thân phận của người phụ nữ dưới
chế độ phong kiến?
- Vũ Nương phải chịu nỗi oan gì? Theo em những nguyên nhân trực tiếp, gián tiếp nào khiến Vũ Nương phải chịu nỗi oan đó?
4
- Hãy nêu nhận xét về cách dẫn dắt
tình tiết câu chuyện, những lời trần
thuật và những lời đối thoại trong
truyện
- Những chi tiết nào giống với truyện dân gian?
Tác giả muốn thể hiện tình cảm gì với Vũ Nương? Thái độ gì với xã hội phong kiến?
5
- Tìm những yếu tố kì ảo trong truyện
Đưa những yếu tố kì ảo vào trong
truyện quen thuộc, tác giả nhăm thể
hiện điều gì?
Nếu em hoặc người thân em rơi vào hoàn cảnh nhử VN em sẽ làm gi? Người phụ nữ trong xã hội phong kiến và xã hội em đang sống có gì khác nhau?
3.2 Văn bản chị em Thúy Kiều.
Đoạn trích “Chị em Thúy Kiều”, SGk đã đưa ra hệ thống câu hỏi khá phù hợp Tuy nhiên chỉ những học sinh khá giỏi mới có thể để trả lời hết những yêu cầu này, thậm chí có câu hỏi còn khiến các em khó hiểu Vì vậy dẫn đến việc các em sử dụng sách tham khảo là điều khó tránh khỏi Mục đích của các câu hỏi SGK là giúp các em hình dung cơ bản một số nội dung văn bản (chứ không phải là tất cả)
Và sau tiết học các em sẽ hiểu, vận dụng, sáng tạo ở cấp độ cao hơn Cho nên những câu hỏi đưa ra phải vừa sức mới có hiệu quả
TT Hệ thống câu hỏi sách giáo khoa Hệ thống câu hỏi giáo hướng dẫn
cho học sinh học bài ở nhà.
1 - Hãy tìm kết cấu đoạn thơ và cho
biết kết cấu ấy có liên quan như thế
nào với trình tự miêu tả nhân vật
- Tìm chủ đề của đoạn trích
Trang 9của tác giả?
2
- Những hình thượng nghệ thuật
nào mang tính ước lệ khi gợi tả vẻ
đẹp của Thúy Vân ? Qua những
hình tượng ấy, em thấy Thúy Vân
có nét đẹp riêng về nhan sắc và
tính cách như thế nào?
- Vẻ đẹp của Thúy Vân, Thúy Kiều được tác giả miêu tả như thế nào? Vẻ đẹp của họ được so sánh với hình ảnh nào?
3
- Khi gợi tả nhan sắc của Thúy
Kiều, tác giả cũng sử dụng hình
tượng mang tính ước lệ, theo em
có những điểm nào giống và khác
so với tả Thúy Vân?
- Đoạn trích còn cho thấy Thúy Kiều
có những tài năng gì? Tài năng gì là nổi bật?
4
Bên cạnh vẻ đẹp hình thức, tác gỉ
còn nhấn mạnh vẻ đẹp nào của
Thúy Kiều?
- Để làm toát lên vẻ đẹp của hai chị
em Thúy Kiều, tác giả đã dùng lối nói nào? (biện pháp nghệ thuật gì)
5
với chị em Thúy Kiều?
- Có ý kiến cho rằng, Truyện Kiều là một viên ngọc quý…vậy xét trong đoạn trích thì là “quý” ở phương diện nào
3.3.Văn bản bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật.
1 Hệ thống câu hỏi sách giáo khoa Hệ thống câu hỏi giáo hướng
dẫn cho học sinh học bài ở
nhà.
tìm chủ đề cho văn bản
đất nước?
4 Nhan đề bài thơ có gì khác lạ? Một hình
ảnh nổi bật trong bài thơ là những chiếc
xe không kính Vì sao có thể nói hình ảnh
ấy là độc đáo?
Trang 105 - Bài thơ tái hiện những hình
tượng nào? Hình tượng nào là trung tâm?
6 Những chiếc xe không kính đã làm nổi bật
những người chiến sĩ lái xe trên tuyến
7đường Trường Sơn Em hãy phân tích
hình ảnh người lính lái xe trong bài thơ?
Vẻ đẹp của người chiến sĩ được thể hiện trên những phương diện nào? (tư thế, tinh thần, ý chí chiến đấu)
8 Em có nhận xét gì về ngôn ngữ giọng điệu
của bài thơ? Những yếu tố đó góp phần
thế nào trong việc khắc họa những hình
ảnh những người lính lái xe ở Trường
Sơn?
Để làm nổi bật vẻ đẹp người ính lái xe, tác giả sử dụng những biện pháp nghệ thuật nào?
9 Cảm nghĩ của em về thế hệ trẻ thời kháng
chiến chống Mĩ qua hình ảnh người lính
trong bài thơ? So sánh hình ảnh ở bài thơ
này và bài Đồng chí
Hãy tìm một số bài thơ viết về hình ảnh người lính?
thân em khi được sống trong hòa bình? Từ đó em sẽ có những hàng động gì cho trách nhiệm đó?
3.4 Bài thơ bếp lửa của Bằng Việt
Bài thơ bếp lửa có thể xem là một thi phẩm đặc sắc trong chương trình Ngữ văn Tuy nhiên, đối với học sinh và cả giáo viên rất e ngại khi dạy- học văn bản này vì hơi khó Khó vì cả hình tượng và ngôn ngữ thơ rất trừu tượng, khó cả vì cảm xúc đan xen tuân trào Đã thế hệ thống câu hỏi sách giáo khoa cũng rất khó cho việc tiếp cận văn bản Hệ thống câu hỏi của bài thơ bếp lửa có 5 câu rất dài dòng, khó nắm bắt Trên cơ sở đó chúng tôi mạnh dạn hướng dẫn học sinh tiếp cận văn bản một hướng dễ hơn
Câu Hệ thống câu hỏi sách giáo khoa Hệ thống câu hỏi giáo hướng