Người ta cho rằng các ngân hàng về hình thức là những công ty tài chính và nó giống với bất kỳ công ty tài chính nào khác. Việc tồn tại của ngân hàng thương mại nhằm vào mục đích hình thành các yếu tố kích thích tiết kiệm trong phạm vi nền kinh tế và bản thân nó luôn hướng vào mục đích lợi nhuận. Để đạt được mục địch, thì khi ngân hàng cung cấp các dịch vụ sẽ đều thu phí dịch vụ như một phần lợi nhuận. Trong đó, việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của các ngân hàng thương mại là vấn đề đáng được quan tâm. Hiện nay, cũng đã có nhiều văn bản pháp lý điều chỉnh vấn đề này. Để tìm hiểu rõ hơn, em xin chọn đề tài:” Tìm hiểu việc thu phí dịch vụ trong việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của các ngân hàng thương mại theo quy định pháp luật và nêu ý kiến pháp lý khi nghiên cứu thực tiễn áp dụng?” Làm đề tài cho bài tiểu luận.
Trang 1A LỜI MỞ ĐẦU
Ngân hàng thương mại là một tổ chức trung gian tài chính có vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân và hoạt động theo định chế trung gian mang tính chất tổng hợp Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng, ngân hàng thương mại hình thành trên cơ sở của sự phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá Khi trao đổi hàng hoá phát triển quay trở lại kích thích sản xuất hàng hóa Cùng với sự phát triển đó, các nghiệp vụ được phát triển dần như giữ tiền hộ, chi trả hộ trên
cơ sở đó thực hiện hoạt động tín dụng
Người ta cho rằng các ngân hàng về hình thức là những công ty tài chính
và nó giống với bất kỳ công ty tài chính nào khác Việc tồn tại của ngân hàng thương mại nhằm vào mục đích hình thành các yếu tố kích thích tiết kiệm trong phạm vi nền kinh tế và bản thân nó luôn hướng vào mục đích lợi nhuận Để đạt được mục địch, thì khi ngân hàng cung cấp các dịch vụ sẽ đều thu phí dịch vụ như một phần lợi nhuận Trong đó, việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của các ngân hàng thương mại là vấn đề đáng được quan tâm Hiện nay, cũng đã có nhiều văn bản pháp lý điều chỉnh vấn đề này Để tìm hiểu rõ hơn, em xin chọn
đề tài:” Tìm hiểu việc thu phí dịch vụ trong việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của các ngân hàng thương mại theo quy định pháp luật và nêu ý kiến pháp lý khi nghiên cứu thực tiễn áp dụng?” Làm đề tài cho bài tiểu luận.
B NỘI DUNG
1 Hoạt động cung cấp dịch vụ của ngân hàng thương mại
1.1 Khái niệm hoạt động dịch vụ ngân hàng
Hiện nay tại mỗi quốc gia lại có cách hiểu khác nhau về dịch vụ mà chưa
có sự thống nhất về định nghĩa Hiệp định chung về thương mại của Tổ chức
Trang 2thương mại Thế giới cũng không nêu rõ về định nghĩa dịch vụ mà thay vào đó chia thành 12 ngành lớn
Nói đến dịch vụ ngân hàng người ta thường gắn nó với hai đặc điểm:
Thứ nhất: Đó là các dịch vụ chỉ có các ngân hàng với những ưu thế của nó mới
có thể thực hiện một cách tronhj ven đầy đủ
Ưu thế của các ngân hàng thương mại được thể hiện ở các điểm sau đây:
- Có hệ thống mạng lưới chi nhánh rộng khắp, không những ở trong nước
mà còn ở nước ngoài
- Có quan hệ với nhiều công ty, xí nghiệp, tổ chức kinh tế…do đó nắm bắt được tình hình sản xuất kinh doanh, tình hình tài chỉnh của khách hàng một cách
cụ thể sâu sắc, biết được những điểm mạnh, điểm yếu của từng khách hàng
- Có trang bị hệ thống thông tin hiện đại đồng thời nhận và nắm bắt được nhiều thông tin về tình hình kinh tế, tài chính, tình hình tiền tệ,giá cả, tỷ giá…và diễn biến của nó trên thị trường trong nước và quốc tế
Thứ hai: đó là các dịch vụ gắn liền với hoạt động ngân hành, không những cho
phép các ngân hàng thương mại thực hiện tốt yêu cầu của khách hàng mà còn hỗ trợ tích cực để ngân hàng thương mại thực hiện tốt chức năng trung gian tín dụng
và trung gian thanh toán
Dịch vụ ngân hàng mà ngân hàng thương mại cung cấp cho khách hàng không chỉ thuần tuý để hưởng hoa hồng và dịch vụ phí(yếu tố làm tăng doanh thu và lợi nhuận cho ngân hàng) mà dịch vụ ngân hàng cũng có tác dụng hỗ trợ các mặt hoạt động chính của ngân hàng thương mại mà trước hết là hoạt động tín dụng
1.2 Một số loại hình dịch vụ của ngân hàng thương mại
Trang 31.2.1 Dịch vụ tín dụng
Ngân hàng làm chức năng trung gian tín dụng khi nó là “cầu nối giữa người thừa vốn và người thiếu vốn” Nói cách khác, ngân hàng sau khi huy động được các nguồn tiền tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế sẽ hình thành nên quỹ cho vay của ngân hàng và sẽ sử dụng nó để đáp ứng nhu cầu vay vốn của các chủ thể trong nền kinh tế mà chủ yếu là cho vay ngắn hạn Với chức năng này ngân hàng đóng vai trò vừa là người đi vay, vừa là người cho vay Hay nói cách khác, nghiệp vụ tín dụng ngân hàng của Ngân hàng thương mại đi vay là để cho vay
Chức năng trung gian tín dụng xuất phát từ đặc điểm tuần hoàn vốn tiền tệ trong quá trình tái sản xuất xã hội Sở dĩ không phải là một tổ chức nào khác trong nền kinh tế mà lại là ngân hàng đứng ra thực hiện chức năng này vì ngân hành là một tổ chức chuyên kinh doanh tiền tệ, tín dụng, họ có đầy đủ kinh nghiệm và sự hiểu biết về tình hình cung cầu tín dụng trong nền kinh tế do vậy
họ có thể khắc phục được những khiếm khuyết của thị trường tài chính đó là sự không khớp nhịp giữa cung cầu tín dụng về thời hạn và số lượng tức là thông qua việc thu hút tiền gửi với một số lượng lớn ngân hàng có thể giải quyết mối quan
hệ giữa cung cầu tín dụng cả về khối lượng vốn cho vay và thời gian cho vay
Điển hình là dịch vụ thẻ ngân hàng Thẻ ngân hàng là một công cụ thanh toán hiện đại do ngân hàng phát hành và bán cho các đơn vị và cá nhân để họ sử dụng trong thanh toán tiền mua hàng hoá, dịch vụ hoặc rút tiền mặt, nạp tiền, chuyển khoản…thông qua hệ thống ATM, POS của ngân hàng
Thanh toán thông qua POS là hình thức thanh toán không dung tiền mặt bằng cách sử dụng giao tiếp giữa thiết bị đọc thẻ với thẻ ngân hàng Qua đó hệ thống tự động trích tiền từ tài khoản của người mua trả cho người bán tức thời
Trang 4Về hình thức,thẻ thanh toán có nhiều loại khác nhau, trước mắt ở nước ta phát hành và sử dụng hai loại thẻ sau:
-Thẻ thanh toán( còn gọi là thẻATM): thẻ thanh toán áp dụng rộng rãi cho mọi khách hàng trong nước và ngoài nước với điều kiện là khách hàng phải mở tài khoản tại ngân hàng và được sử dụng thercos giá trị bằng số tiền trên tài khoản
đó để thanh toán
-Thẻ tín dụng: khách hàng sau khi ký hợp đồng tín dụng với ngân hàng sẽ được ngân hàng cấp cho một thẻ tín dụng với một “ hạn mức tín dụng” được ghi vào
bộ nhớ của thẻ để thanh toán với người bán Sau khi sử dụng thẻ, khách hàng phải trả nợ gốc cho ngân hàng phát hành thẻ trong thời hạn quy định Nếu như trễ hạn thì phải trả lãi cho ngân hàng
1.2.2 Dịch vụ thanh toán
a Dịch vụ thanh toán trong nước
Ngân hàng thương mại được tổ chức thanh toán nội bộ, tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia Thực hiện dịch vụ thanh toán trong nước bao gồm séc, lệnh chi, uỷ nhiệm chi, nhờ thu, uỷ nhiệm thu, thư tín dụng, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ
Với mạng lưới trải rộng khắp cả nước, các ngân hàng thương mại đã tận dụng lợi thế thực hiện chức năng trung gian thanh toán cho các khách hàng của mình và nhờ vậy mà việc thực hiện thanh toán thông qua ngân hàng của cá nhân
và doanh nghiệp trở nên đơn giản và rẻ hơn Mặc dù dịch vụ này thông thường
có mức phí trên một giao dịch không cao nhưng do số lượng giao dịch lớn, số tiền phí thu được không phải là nhỏ Ngoài ra, nhờ có dịch vụ thanh toán trong nước mà các ngân hàng thương mại tận dụng được số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng với chi phí khá thấp
Trang 5b Dịch vụ thanh toán quốc tế
Ngân hàng thương mại được tham gia hệ thống thanh toán quốc tế sau khi được ngân hàng nhà nước chấp thuận Khi tham gia vào các giao dịch mua bán với các đối tác nước ngoài, khách hàng thường được sử dụng các dịch vụ thanh toán quốc tế của ngân hàng để thanh toán ứng trước hoặc mua hàng trả chậm, trả ngay bằng các phương thức thanh toán khác nhau Thông qua việc sử dụng các dịch vụ trên, ngân hàng thương mại cũng thu được các loại phí của khách hàng, nâng cao uy tín của mình đối với các đối tác bên ngoài
1.2.3 Dịch vụ ngoại hối
Cung ứng dịch vụ ngoại hối là hoạt động cần thiết trong đời sống kinh
tế-xã hội nhằm thoả mãn nhu cầu sử dụng ngoại hối đa dạng của tổ chức, cá nhân trong hoạt động dân sự và thương mại Ở Việt Nam, cung ứng dịch vụ ngoại hối
có thể thực hiện bởi ngân hàng thương mại Để cung ứng dịch vụ ngoại hối đến tay khách hàng với chất lượng tốt nhất, các ngân hàng phải kí kết và thực hiện các hợp đồng dịch vụ ngoại hối Hợp đồng này có thể do từng ngân hàng quy định mẫu hoặc tuân theo mẫu chung về hợp đồng do Hiệp hội ngân hàng quy định
Theo quy định hiện hành, khi đáp ứng các điều kiện do ngân hàng nhà nước quy định, các ngân hàng thương mại được cung ứng các dịch vụ ngoại hối sau:
- Cung cấp các giao dịch hối đoái dưới hình thức giao dịch giao ngay, giao dịch kỳ hạn, giao dịch hoán đổi, giao dịch quyền lựa chọn, giao dịch hợp đồng tương lai và các giao dịch hối đoái khác theo thông lệ quốc tế
- Huy động vốn, cho vay và bảo lãnh bằng ngoại tệ dưới các hình thức theo quy định của pháp luật,
Trang 6- Cung cấp các dịch vụ chuyển tiền, thanh toán trong nước và quốc tế cho người cứ trú và không cư trú, thực hiện các nghiệp vụ nhận và chi trả ngoại tệ,
- Chiết khấu, tái chiết khấu giấy tờ có giá bằng ngoại tệ,
-…
Trong quá trình cung cấp dịch vụ ngoại hối, mỗi ngân hàng phải niêm yết công khai bằng giá dịch vụ ngoại hối tại hội sở chính hoặc văn phòng giao dịch của chi nhánh, sở giao dịch để khách hàng tham khảo Việc dành cho khách hàng lựa chọn tốt nhất về giá cả và chất lượng dịch vụ ngoại hối chính là cách để mỗi ngân hàng nâng cao uý tín và khẳng định thương hiệu của mình trên thương trường
1.2.4 Một số dịch vụ khác
a Dịch vụ bảo hiểm
Ngân hàng cung cấp dịch vụ bảo hiểm và hưởng phí môi giới cho tất cả khách hàng qua các công ty con và các nhà mô giwois bảo hiểm Các dịch vụ bảo hiểm mà ngân hàng thương mại có thể thực hiện: bảo hiểm tín dụng, bảo hiểm nhân thọ,bảo hiểm tài sản…
b Dịch vụ tư vấn, đầu tư, cung cấp thông tin
Ngân hàng chọn lọc và cung cấp cho khách hàng những thông tin như giá
cả hàng hoá, tỷ gía hối đoái, thị trường chứng khoán, tình hình tài chính của khách hàng chuản bị giao dịch với doanh nghiệp… Ngoài ra hoạt động tư vấn của ngân hàng cho khách hàng còn có các dịch vụ: quản lý hiệu quả dòng tiền, xác định cơ cấu vốn hiệu quả, tư vấn trong quản lý rủi ro trong kinh doanh…
c Dịch vụ giữ hộ(dịch vụ giữ hộ két sắt)
Trang 7Dịch vụ giữ vụ là nghiệp vụ mà các ngân hàng giữ hộ tài sản quay, các tài liệu quan trọng cho khách hàng như vàng, đá quý, sổ tiết kiệm, giấy tờ nhà…
d Dịch vụ chi trả kiều hối
Là dịch vụ mà các ngân hàng làm trung gian để chuyển nguồn tiền của kiều bào về nước cho than nhân để đầu tư, mua nhà ở, tài sản… Các ngân hàng thương liên kết với các tổ chức chuyên về dịch vụ chuyển tiền cá nhân quốc tế phục vujnhu cầu chuyển tiền về nước của kiều bào
Đây là một loại hình dịch vụ phí khá hấp dẫn khi môi trường kinh tế xã hội của Việt Nam ngày càng ổn định làm an tâm kiều bào ở các nước, giúp cho doanh số chuyển tiền kiều hối qua hệ thống ngân hàng tăng dần qua các năm Ngoài các khoản phí chuyển tiền kiều hối thu được, các ngân hàng có cơ hội thu lợi nhuận từ hoạt động chuyển đổi ngoại tệ trong các giao dịch kiều hối
2 Tìm hiểu việc thu phí dịch vụ trong việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của các ngân hàng thương mại theo quy định pháp luật
Việc thu phí và lệ phí được quy định tại Luật phí và lệ phí năm 2015 Về hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại: thì ngân hàng thương mại được quyền ấn định và niêm yết mức phí cung ứng dịch vụ trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng Ngân hàng và khách hàng có thể thỏa thuận về mức phí theo quy định về pháp luật Trong trường hợp hoạt động ngân hàng có diễn biến bất thường, để đảm bảo an toàn của hệ thống tổ chức tín dụng, Ngân hàng nhà nước có quyền quy định cơ chế xác định phí trong hoạt động kinh doanh Nội dung này được quy định tại Điều 91, Luật tổ chức tín dụng năm 2010
Việc thu phí dịch vụ của ngân hàng thương mại thì tuỳ vào loại hình dịch
vụ của ngân hàng lại có những văn bản pháp lý quy định riêng sao cho phù hợp
Trang 8Thứ nhất đối với dịch vụ cấp tín dụng:
Điển hình là dịch vụ thẻ ATM: Kể từ ngày 1/3/2013, Thông tư số 35/2012/ TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ban hành quy định về phí dịch vụ thẻ ghi nợ nội địa có hiệu lực thi hành Ngoài phí rút tiền ngoại mạng thì chủ thẻ gánh thêm hàng loạt phí khác như phí rút tiền nội mạng (rút tại chính máy ATM của ngân hàng phát hành thẻ), phí chuyển khoản Trong giai đoạn hiện nay, mục đích của việc thu phí đối với giao dịch ATM rút tiền nội mạng không nhằm bù đắp, thu hồi toàn bộ chi phí giao dịch mà chỉ giúp các ngân hàng cân đối một phần chi phí bỏ ra, dung hòa lợi ích giữa khách hàng với ngân hàng, hướng đến
sự phát triển bền vững của dịch vụ ATM về cơ sở pháp lý và thực tiễn thì việc thu phí ATM là cần thiết và đã được quy định theo lộ trình cụ thể, có sự kiểm soát chặt chẽ của Ngân hàng nhà nước
Thứ hai đối với dịch vụ thanh toán:
Nghị định 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt của Chính
phủ,tại điều 17 có quy định: “1 Tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và tổ chức
cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán ấn định và phải niêm yết công khai các mức phí cung ứng dịch vụ.
2 Trong trường hợp hoạt động ngân hàng có diễn biến bất thường, để bảo đảm
an toàn của hệ thống tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước quy định cơ chế xác định phí dịch vụ thanh toán và phí dịch vụ trung gian thanh toán.”
Như vậy việc quy định mức phí dịch vụ sẽ do ngân hàng thương mại ấn định, tuỳ vào mức độ tự cho là có chất lượng phục vụ tốt để ngân hàng tự đưa ra mức phí cao hay thấp
Thứ ba ,đối với dịch vụ ngoại hối,tại Nghị định số 70/2014/NĐ-CP quy
định chi tiết thi hành một số diều của Pháp ệnh ngoại hối và pháp lệnh sửa đổi,
Trang 9bổ sung một số Điều của pháp lệnh ngoại hối của Chính phủ thì không nói đến
về việc thu phí dịch vụ
Tuy nhiên đối với giao dịch ngoại tệ, tại Điều 11 Thông tư số 15/2015/TT-NHNN hướng dẫn giao dịch ngoại tệ trên thị trường ngoại tệ của các tổ chức tín
dụng được phép hoạt động ngoại hối của ngân hàng nhà nước lại quy dịnh :” Tổ chức tín dụng được phép không được thu phí giao dịch đối với giao dịch ngoại tệ.”
Như vậy tuỳ vào loại hình dịch vụ mà pháp luật có quy định có hay không việc thu phí dịch vụ, nếu có thì mức phí dịch vụ sẽ do ngân hàng ấn định hoặc 2 bên khách hàng sẽ ấn định với nhau…
Thứ tư, đối với dịch vụ uỷ thác, tại thông tư số 30/2014/TT-NHNN quy
định về uỷ thác và nhận uỷ thác của tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài cũng chỉ quy định mức phí là một trong điều khoản bắt buộc đối với hợp đồng uỷ thác , còn mức phí như thế nào thì lại do các bên thoả thuận…
Ngoài ra còn một số các dịch vụ khác của ngân hàng thương mại pháp luật cũng không quy định cụ thể về việc thu phí dịch vụ:
Ví dụ như với dịch vụ môi giới tiền tề Tại Điều 8, Thông tư số 17/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động môi giới tiền tệ của ngân hàng thương mại và chi
nhánh ngân hàng nước ngoài có quy đinh: “Phí môi giới tiền tệ và các chi phí khác có liên quan do bên môi giới và khách hàng thỏa thuận” Như vậy phí dịch
vụ sẽ do bên ngân hàng thương mại với khách hàng tự thoả thuận sao cho phù hợp
Hay đối với dịch vụ bảo hiểm ngày 02/7/2014, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước đã ban hành Thông tư liên tịch số 86/2014/TTLT-BTC-NHNNVN (Thông
tư 86) hướng dẫn hoạt động đại lý bảo hiểm của tổ chức tín dụng, chi nhánh
Trang 10ngân hàng nước ngoài cho doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ Thông tư 86 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/ 9 /2014 Đây là văn bản pháp lý đầu tiên hướng dẫn toàn diện hoạt động cung ứng dịch vụ bảo hiểm nhân thọ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài với tư cách là đại lý bảo hiểm cho các doanh
nghiệp bảo hiểm nhân thọ, theo đó có nội dung quy định về phí dịch vụ: “ Thu phí bảo hiểm: Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thu hộ các khoản phí bảo hiểm từ khách hàng và chuyển lại cho doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ theo thỏa thuận tại hợp đồng đại lý bảo hiểm”….
Tóm lại, việc thu phí dịch vụ của ngân hàng thương mại thì tuỳ vào loại hình dịch vụ mà pháp luật sẽ có những quy định riêng, có những loại hình mà pháp luật cho thu phí, có loại hình lại không cho thu phí Nếu được thu phí dịch
vụ, thì lại có cái ngân hàng ấn định giá, có cái thì tự ngân hàng với khách hàng
sẽ thoả thuận với nhau cho phù hợp…
3 Thực tiễn việc thu phí dịch vụ trong việc phát hành và sử dụng thẻ ATM của accs ngân ahfng thương mại
Thực tế mỗi ngân hàng lại có những chính sách về thu phí dịch vụ khác nhau để thu hút khách hàng Một số ngân hàng miễn phí dịch vụ này nhưng lại thu phí dịch vụ khác, cũng có ngân hàng lại thu phí cao hơn với bình quân với lý
do là tự cho có chất lượng phục vụ tốt
Tuy nhiên, theo các phân tích trên chúng ta thấy rằng thu nhập từ các dịch
vụ ngân hàng hiện đại của các Ngân hàng thương mại đã tăng qua các năm nhưng vẫn còn chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng thu nhập của ngân hàng Và trên thực tế thời gian vừa qua, trong khi các Ngân hàng thương mại Việt Nam lao vào cuộc đua lãi suất cho vay, giảm điều kiện các tài sản đảm bảo tín dụng thì từ lâu,
ở phạm vi toàn cầu, các ngân hàng nước ngoài đã lấy chất lượng dịch vụ và sự đa dạng của sản phẩm để làm công cụ cạnh tranh chủ yếu nhằm mang lại các khoản