Phân tích ý nghĩa của các món ăn đồ uống là vật thờ cúng trong những ngày lễ tết của các dân tộc: Kinh, Mường, Thái, Dao, Mông, Tày

Dân tộc Kinh Đối với người Việt, ẩm thực từ lâu đã trở thành một yếu tố quantrọng trong những ngày Tết cổ truyền, có lẽ bởi thế mà người ta thường haynói “ăn Tết” nhiều hơn là chơi Tết,

Phân tích ý nghĩa của các món ăn đồ uống là vật thờ cúng trong những ngày lễ tết của các dân tộc: Kinh, Mường, Thái, Dao, Mông, Tày.

Phân tích ý nghĩa của các món ăn đồ uống là vật thờ cúng trong những ngày lễ tết của các dân tộc: Kinh, Mường, Thái, Dao, Mông, Tày.

1. Dân tộc Kinh

Đối với người Việt, ẩm thực từ lâu đã trở thành một yếu tố quantrọng trong những ngày Tết cổ truyền, có lẽ bởi thế mà người ta thường haynói “ăn Tết” nhiều hơn là chơi Tết, nghỉ Tết… Một nét đặc trưng trong vănhóa ẩm thực ngày Tết của người Việt chính là mâm cỗ Tết, ở mỗi vùngmiền do điều kiện địa lý, thói quen ăn uống khác nhau mà lại có nhữngcách bày mâm cỗ Tết khác nhau

- Ngoài cơm, ngày Tết còn có: Bánh truyền thống: bánh chưng, bánh giầy,bánh tét Đây là các loại bánh đặc trưng cho phong tục ăn uống ngày Tết ởViệt Nam Bánh chưng và bánh giầy còn được gắn với các sự tích cổ củacác vua Hùng, tổ tiên của người Việt Cỗ Tết: dịp Tết người Việt thường tổchức ăn uống lớn, gọi là ăn cỗ Các món cỗ trong nhiều gia đình có thể cóbóng bì, canh măng, chân giò có nấm hương, miến nấu lòng gà, nem rán,xôi gấc, xôi đỗ, thịt gà, thịt đông, món xào, giò lụa, giò mỡ, nộm, dưa hànhmuối Mứt Tết và các loại bánh kẹo khác để thờ cúng, sau đó dọn ra để đãikhách Mứt có rất nhiều loại như: mứt gừng, mứt bí, mứt cà chua, mứt táo,mứt dừa, mứt quất, mứt sầu riêng, mứt mít, mứt khoai, mứt hạt sen, mứtchà-là, mứt lạc,… Các loại bánh mứt kẹo được dùng trong dịp Tết Kẹobánh cũng đa dạng hơn.Thức uống ngày Tết: Phổ biến nhất vẫn là rượu

- Mâm cỗ Tết cổ truyền ở miền Bắc theo lệ là bốn bát, bốn đĩa, cỗ lớn thì 6bát, 6 đĩa hoặc 8 bát, 8 đĩa… Nào bát giò heo hầm măng lưỡi lợn, bát bóngnấu thập cẩm, bát miến nấu lòng gà, bát mọc Nào đĩa xôi, đĩa thịt gà luộc,đĩa thịt đông, đĩa giò lụa, đĩa giò xào, thêm đĩa nộm và đĩa dưa hành muối

Với mâm cỗ Tết, việc trình bày cũng không thể qua loa, các món ăn đềuđược bày biện khéo léo và đẹp mắt Ví như, đĩa xôi gấc đỏ tươi như thểhiện mong ước được nhiều may mắn trong năm mới, các món nấu, các móncanh sẽ được rắc những cọng hành lá xanh để điểm thêm màu sắc Thịt gàdùng trong ngày năm mới phải là thịt gà trống thiến được làm sẵn từ chiều

30 (vì người Việt ta kiêng sát sinh vào ngày mồng 1 Tết và năm mới) Thịtlợn là thịt nạc mông hay thịt chân giò ngon, còn thịt mỡ sẽ dùng để chếbiến món giò xào cho dễ ăn

a) Miền Bắc ngày Tết không thể thiếu món bánh chưng ăn kèm dưa hành, trên mâm cỗ của nhiều nhà còn bày cả đĩa bánh chưng xanh:

- Từ rất lâu rồi, bánh chưng đã được coi là một loại bánh truyền thống củadân tộc Việt Nam Chiếc bánh chưng ngày tết nhằm thể hiện lòng biết ơncủa con cháu đối với ông bà tổ tiên

- Bánh chưng có màu xanh lá cây, hình vuông, được coi là đặc trưng cho đấttrong tín ngưỡng của người Việt cổ và các dân tộc khác trong khu vực châu

Á Chính vì thế, gói và nấu bánh chưng đã trở thành một tập quán, văn hóasống trong các gia đình người Việt mỗi dịp tết đến xuân về Khi tặng bánhchưng tết thì người Việt có lệ tặng một cặp bánh chứ không tặng một cái lẻ.Nguyên liệu để gói bánh chưng khá cầu kỳ, bao gồm: lá để gói thường là lácây dong tươi Lạt buột là lạt giang được làm từ ống cây giang Gạo nếp hạt

to, tròn, dẻo Đỗ xanh được lựa chọn từ những vùng trung du như ThanhHóa, Nghệ An, Hà Tĩnh… Thịt lợn được nuôi trồng tự nhiên Gia vị cácloại và phụ gia tạo màu cũng là nguyên liệu không thể thiếu để làm nênchiếc bánh chưng ngày tết thơm ngon

- Một chiếc bánh chưng xanh đúng nghĩa, thơm ngon đúng vị và giữ đượclâu sẽ thể hiện được tấm lòng của bạn đến ông bà tổ tiên Không chỉ có vậy,bánh chưng ngày tết còn là món quà ý nghĩa dành cho bạn bè, người thân,đối tác

- Truyền thuyết và ý nghĩa của loại bánh này thì chắc ai cũng biết: “Gạo làthức ăn nuôi sống người, gạo nếp làm bánh hình tròn và hình vuông, để

tượng trưng cho Trời Đất Lá bọc ngoài, đặt nhân trong ruột để tượng hìnhcha mẹ sinh thành” Bánh chưng hình vuông, tương trưng cho trái Đất, là

âm Bánh chưng dành cho mẹ

- Ý nghĩa này và các nguyên liệu để làm ra nó thấm đượm sự tinh tế, sâu sắccủa tâm hồn Việt Nguyên liệu chính để làm bánh là nếp, đậu xanh, thịt lợn,đặc trưng cho một nền kinh tế lúa nước nông nghiệp Cách chế biến, gói,luộc bánh thể hiện tính cộng đồng cao Cả nhà quây quần gói bánh, canhbánh trong không khí náo nứt của những ngày cận tết, thật là những ký ứckhó quên

b) Bánh dày

Bánh giầy hình tròn, màu trắng, tượng trưng Trời, dương Cùng vớibánh chưng, thể hiện triết lý Âm Dương, Dịch, Biện chứng Đông Phươngnói chung và triết lý Vuông Tròn của Việt Nam nói riêng Bánh giầy dànhcho cha.Bánh thường được làm bằng xôi đã được giã thật mịn, có thể cónhân đậu xanh và sợi dừa với vị ngọt hoặc mặn

- Cầu gì được nấy, phúc đức đủ đầy

- Ngày Tết, trong các dịp cúng kiếng ông bà, tổ tiên, người ta thường dùng

gà trống để cúng Bởi theo quan niệm dân gian, gà trống là biểu tượng củacác đức tính cao quý: nhân, nghĩa, dũng, trí, tín và còn là một hình tượngcát tường trong mỗi dịp xuân sang

- Ngày tết là dịp gia đình sum họp nhưng cũng là dịp để hướng về nguồn cội,ông bà tổ tiên Món gà luộc để cúng cho ngày cuối và đầu năm là không thểthiếu cho bất cứ mâm cỗ cúng tết nào

- Người ta tin rằng món gà luộc sẽ mang đến một khởi đầu thuận lợi, vạnphúc đong đầy Vì thế, hãy khởi đầu năm mới bằng món gà luộc để cả nămđều được như ý

- Trong miệng gà, người ta để cọng hành lá cho gà ngậm Hành đọc theo âmQuảng Đông có nghĩa là “thông” Với việc này, người ta mong muốn, côngviệc làm ăn quanh năm suốt tháng sẽ được trôi chảy, thông suốt

- Nhiều nơi, khi cúng xong người ta chặt cặp chân gà treo trước cửa nhà, treochung với hình bát quái để trấn giữ tà ma

e) Thịt đông

- Trong trẻo vạn niên, tình duyên tốt đẹp

- Phần thịt trong như thạch thể hiện cho sự an lành, trong trẻ cả mộtnăm Sự hòa quyện, gắn kết giữa các thành phần của món ăn như một lờichúc may mắn dành cho những ai đang và sẽ yêu

mâm ngũ quả, và cố thể hiện sao cho vừa đẹp mắt vừa hàm ý những điềuước nguyện của gia chủ.

- Gọi là ngũ quả nhưng thật ra chẳng ai rõ quy định là những loại quả gì màtùy từng địa phương với đặc trưng về khí hậu, sản vật và quan niệm riêng

mà người ta chọn ra các loại quả khác nhau để bày mâm ngũ quả

- Tuy nhiên, dù là loại quả gì, mâm ngũ quả vẫn mang một ý nghĩa chung:dâng cúng tổ tiên thể hiện lòng hiếu thảo và ước mong những điều tốt lànhtrong gia sự Mỗi loại quả đều có mùi vị, màu sắc riêng và cũng mangnhững ý nghĩa nhất định

- Nếu căn cứ theo màu sắc trong triết lý phương Đông thì mâm ngũ quả phải

có 5 loại quả với 5 màu khác nhau:

+ Đầu tiên là chuối xanh - ứng với mùa Xuân (hành mộc) Nải chuối như bàntay ngửa, hứng lấy những gì tinh túy nhất của mùa Xuân để đọng thành quảngọt; nó còn có ý nghĩa che chở, bảo bọc

+ Thứ hai là quả Phật thủ màu vàng - tượng trưng hành thổ nên được đặt ởgiữa, trong lòng nải chuối Phật thủ là loại quả có mười cánh múi chụm lênnhư 10 ngón tay nên dân gian gọi là tay Phật Phật thủ được trưng lên bànthờ với niềm cầu mong được bàn tay Phật trời ban phúc lộc Nếu không tìmđược Phật thủ, có thể thay bằng quả bưởi chín vàng, cũng mang ý nghĩatương tự

+ Tiếp theo, ba loại quả khác có các màu đỏ (ứng với mùa Hạ - hành hỏa)như ớt sừng, cam-quýt chín, trứng gà, hồng…; màu trắng (ứng với mùaThu - hành kim) như roi, đào; màu đen (ứng với mùa Đông - hành thủy)như mận, hồng xiêm…

- Mâm ngũ quả làm cho quang cảnh Tết và không gian thờ cúng thêm ấm áp,rực rỡ mà hài hòa; thể hiện sinh động ý nghĩa triết học-tín ngưỡng-thẩm

mỹ, đồng thời cũng chứa đựng ước vọng của con người

- Tuy mỗi miền mỗi khác, nhưng tựu trung, mâm ngũ quả trên bàn thờ ngàyTết vẫn là nơi hội tụ của hồn quả, hương cây, của nếp văn hóa dân tộc vàcủa ý nguyện cầu hòa, an, đủ của người dân Việt

- Nếu như ở miền Bắc, hầu như tất cả các loại quả đều có thể bày lên bànthờ, kể cả quả ớt mang vị cay đắng, miễn sao mâm ngũ quả trông đẹp mắt

là được

- Do trái cây ngày càng nhiều, loại nào cũng ngon, bổ nên để thể hiện caonhất lòng hiếu thảo đối với tổ tiên, đồng thời cũng nhằm thể hiển tính trìnhbày mỹ thuật trong con mắt thẩm mỹ độc đáo của nhân dân, nên mâm ngũquả ngày càng phong phú hơn, và người ta cũng không câu kệ cứng nhắc

“ngũ quả” nữa mà có thể là bát, cửu, thập quả Nhiều hơn, nhưng người tavẫn gọi là “mâm ngũ quả” và, dù đựng trong đĩa cũng vẫn gọi theo xưa là

“mâm." Bởi đó là một “sản phẩm văn hóa” đã xác lập trong quá trình lịch

sử lâu dài, được khuôn đúc theo quan niệm về “bộ ngũ hoàn hảo."

- Chưng bày mâm ngũ quả trên bàn thờ của gia đình trong những ngày Tếtmang ý nghĩa giữ gìn bản sắc văn hóa độc đáo của dân Việt Chính vì vậy,người dân Việt dù ở phương trời nào, đến ngày Tết cổ truyền vẫn không bỏqua tục lệ này, như một sự nhắc nhở, cho bản thân và cho con cháu, về cộinguồn của mình

 Ý nghĩa của một vài loại hoa quả thường được bày trên mâm ngũ quả:

- Lê (hay mật phụ), ngọt thanh ngụ ý việc gì cũng trơn tru, suôn sẻ

- Lựu, nhiều hạt, tượng trưng cho con đàn cháu đống

- Đào thể hiện sự thăng tiến

- Mai, do điển phiếu mai, con gái phải có chồng, hạnh phúc, không

cô đơn

- Phật thủ giống như bàn tay của Phật, chở che cho con người

- Táo (loại trái to màu đỏ tươi) có nghĩa là phú quý

- Hồng, quýt rực lên màu sắc mạnh mẽ, tượng trưng cho sự thành

đạt

- Thanh long - ý rồng mây gặp hội

- Bưởi, dưa hấu: căng tròn, mát lành, hứa hẹn sự ngọt ngào, may

mắn

- Nải chuối như bàn tay ngửa, hứng lấy nắng sương đọng thành quả

ngọt và che chở, bảo bọc

- Quả trứng gà có hình trái đào tiên - lộc trời

- Dừa có âm tương tự như là “vừa," có nghĩa là không thiếu

- Sung gắn với biểu tượng sung sướng, sung mãn về sức khỏe hay

tiền bạc

- Đu đủ mang đến sự đầy đủ thịnh vượng

- Xoài có âm na ná như là “xài”, để cầu mong cho tiêu xài không

Mật độ cư dân vùng Mường phân bố không đồng đều Nhiều nơidân số trên 100 người/km2, như các huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn, Lạc Sơn,Ngọc Lặc, Cẩm Thuỷ, Thạch Thành, song cũng có nơi chỉ vài chục ngườitrên 1km2 như các xã vùng cao của huyện Thạch Sơn(Vĩnh Phú), TânLạc(Hà Sơn Bình), Như Xuân, Lang Chánh(Thanh Hoá)

Nói đến đặc trưng ẩm thực cũng như lao động sản xuất của ngườiMường là nói đến một câu rất đặc trưng: "Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợnthui, ngày lui, tháng tới” Ẩm thực của người Mường rất đặc sắc và độcđáo, ẩn chứa nhiều giá trị tinh thần, vừa đơn giản, mộc mạc lại vừa hài hòa,

bổ dưỡng, góp phần đem lại sự tự hào cho con người và vùng đất nơi đây

Và nó càng đặc biệt hơn trong những ngày lễ tết

Lễ vật cúng của các nhánh người Mường ở những địa phương khácnhau, vị trí xã hội cũng khác nhau Trong nhà thầy cúng, thường bày cỗchay với cơm xôi, thịt gà, đu đủ luộc, cháo chè, bánh chưng (nhỏ xíu)không nhân và ba loại rượu (rượu xả, rượu nếp, rượu trắng) Còn nhà bìnhthường sẽ có cỗ mặn bày trên lá

a) Cỗ mặn

Mâm để xếp cỗ được làm bằng gỗ tròn hoặc vuông tượng trưng chotrời và đất, có chân để thể hiện sự vững chãi Thịt trong cỗ chủ yếu là thịtlợn mường, thơm và chắc…

Trong mâm cỗ lá chuối các loại thức ăn được bày theo hình tròn.Trong cùng sẽ là lòng, tim, gan lợn đã luộc chín tiếp theo là thịt nướng vàchả lá bưởi và vòng ngoài cùng sẽ là thịt luộc Thịt nướng thường được tẩmriềng, sả, mẻ, bột nghệ nên có vị ngậy và thơm, khi thịt luộc và lòng luộchút mỡ đó thì hương vị của gia vị chín hòa quện vào làm cho món ăn ngonhơn, hấp dẫn hơn

Lá chuối dùng để xếp cỗ phải là lá chuối rừng, loại bánh tẻ, vì láchuối rừng mềm, lại thơm tượng trưng cho rừng núi Mỗi mâm cỗ xếp mộtngọn lá và một mang lá được xếp ở trung tâm tượng trưng cho đất và rừng

Do khẩu vị của các món ăn khác nhau cho nên ăn món luộc trước mónnướng bao giờ cũng cảm thấy ngon miệng hơn vì món luộc bao giờ cũngvừa miệng chứ không đậm đà như món nướng

Cỗ lá là cỗ làm từ thịt lợn Mường Khi chế biến, chủ yếu có ba loại:món nướng, món luộc, món hấp Món luộc là món được thái ra từ các bộphận của con lợn được luộc chín tới Thịt được thái mỏng, bày trên lá chuối

đã hơ lửa và được lau sạch Trên mỗi lá có bày đủ các loại thịt: một ít thịtmông, một ít thịt dọi, một ít xương, một ít mỡ, một chút thịt nạc, vài miếngdồi, vài miếng lòng non… Trên cùng là vài miếng chả bọc lá bưởi nướngthan hồng

Một mâm có thể có 1 lá, hoặc 2 - 3 lá… tùy theo lượng thực khách.Trong cỗ lá không thể thiếu được món ngách lãi - món được làm từ các thứthịt: tai, mũi, lưỡi, má của chiếc đầu con lợn bóc ra Sau khi thái vừa ăn,

được trộn với các gia vị như gừng, giềng, muối và óc lợn bóp nát Đây làmón mang đặc trưng ẩm thực Mường nhất trong cỗ lá.

“Cỗ lá”không thể thiếu xôi, mà phải là xôi trắng để tượng trưng cho tinh hoa của đất và rừng Xôi phải được “đồ” với đúng cái “cuốp”của người Mường, xôi vừa thơm, vừa dẻo Mỗi mâm cỗ được xếp haihoặc hai hoặc ba bát canh “loóng”, là canh được nấu bằng cây chuối rừngnon, thái mỏng, nấu với nước luộc lòng Canh có vị ngọt đậm đà là móncanh đặc trưng và không thể thiếu trong mâm cỗ

Cuối cùng là “muối hạt dổi”, đó là muối sau khi rang lên, trộn vớihạt dổi, loại hạt có màu đen, mùi rất thơm, sau khi đã được nướng trên thanhồng và giã nát “Muối hạt dổi” làm cho cỗ lá thêm hương vị, thêm đậm đà

là một phần không thể thiếu trong mâm cỗ của người Mường

''Cỗ lá” là nét tinh túy trong ẩm thực của người Mường, nó chứađựng ân tình của con người đối với đất, trời, rừng núi Thưởng thức ''cỗ lá”,không phải chỉ đề cảm nhận hương vị đặc biệt của các món ăn chấm với''muối hại dổi”, mà ta còn cảm nhận được tình cảm mộc mạc, chân thànhcủa con người thông qua cách bày cỗ, cảm nhận được lễ giáo, phép tắcthông qua cách ngồi, cách ăn… của người Mường

Mâm cơm toàn thịt là mong ước một năm mới no đủ của người dân.

b) Bánh chưng

Cũng giống như các dân tộc khác, ngày Tết của người Mường cũng

có bánh chưng Cộng đồng người Mường ở đây luôn quan niệm có nồibánh để các con quây quần bên bếp lửa cùng chuyện trò cho không khí tếtcàng thêm ấm cúng Lá dong và lạt buộc bánh gia đình Mường phải cấtcông vào tận trong rừng lấy về Đậu xanh và gạo nếp phải được trồng trênlưng chừng đồi khi luộc ăn mới thơm Gạo nếp nương, nhân thịt lợn mánhòa quện với hương đậu xanh sẽ tạo ra nên chiếc bánh chưng mang hương

vị riêng Khi gói bánh người Mường còn hướng dẫn cho con cháu cách góibánh chưng truyền thống

Với người Mường, việc thờ cúng ngoài trời rất quan trọng nêntrong những ngày Tết nhà ai cũng chuẩn bị cho mỗi thành viên trong gia

đình một cây hương để cúng bản mệnh ngoài trời Món ăn trong ngày Tếtcủa người Mường từ xưa đến nay không bao giờ thiếu bánh chưng và bánhdầy để biểu hiện trời tròn, đất vuông và cũng là để tưởng nhớ đến ông vuacủa người Mường là Vua Lang Gia đình nhà nào thờ cúng bao nhiêu ngườithì làm bao nhiêu cái bánh chưng Trong ba ngày Tết, người ta chỉ tết cha,tết mẹ và tết thầy cúng - những người quan trọng nhất trong quan niệm củahọ.

c) Thịt gà

Gà là biểu trưng của tín ngưỡng thờ thần mặt trời, thờ ánh sáng…Cúng xôi gà để biểu đạt sự no ấm và biết ơn với các vị đấng tối cao,cầu sự phù hộ được no ấm vào năm tới

d) Bánh uôi

Bánh uôi giản dị, tượng trưng cho tình yêu thương Trong nhữngngày lễ, Tết, trên mâm cỗ của gia đình người Mường không thể thiếu loạibánh này Bánh uôi là đặc sản của người Mường ở Hòa Bình, bánh có rấtnhiều tên gọi như bánh tình yêu, bánh cặp, bánh vợ chồng hay bánh đoànkết Bánh là niềm tự hào của người Mường, là một nét độc đáo trong nềnvăn hóa ẩm thực của người dân ở đây

Trong tiếng Mường, bánh uôi được gọi là "peẻng Uôi" Không aibiết bánh uôi có từ khi nào, kể cả những cụ cao niên trong làng, chỉ biếtrằng bánh đã được truyền qua nhiều thế hệ

Nguyên liệu chính để làm nên loại bánh thơm ngon này là bột gạonếp nương Loại bánh rất giản dị, có hình dáng và hương vị rất đặc biệtđem lại sự thích thú cho người ăn Làm bánh uôi rất đơn giản nhưng cần sự

tỉ mỉ Khâu quan trọng nhất là chuẩn bị bột để làm bánh Gạo làm bánhđược chọn từ loại gạo nếp nương còn thơm hương lúa mới Vo gạo thậtsạch, ngâm gạo trong nước khoảng hai giờ cho mềm, vớt ra để ráo nước vàđem xay

Bánh uôi được làm với hai loại nhân là mặn và ngọt Nếu là nhânngọt thì được làm bằng hạt đậu nho nhe (một loại hạt đặc trưng của ngườiMường ở Hòa Bình) hoặc đậu xanh, theo người dân ở đây, nho nhe là ngonnhất Hạt nho nhe được nấu chín rồi giã nát, cho ra bát và trộn với đường.Riêng nhân mặn, chỉ cần tẩm ướp thịt lợn với gia vị cùng một ít tiêu làđược.

Lá dùng để gói bánh là loại lá chuối rừng hoặc lá chuối tây, lá đượccắt thành từng miếng vừa gói Trước khi gói, người dân thường phơi láchuối ngoài nắng hoặc hơ qua lửa cho mềm để lá không bị rách khi gói, sau

đó dùng khăn lau thật sạch lá trước khi gói bánh

Bột hòa vào nước, trộn nhuyễn thành một khối trắng tinh, rồi xắtthành từng miếng nhỏ, cho nhân bánh vào giữa và vo tròn lại Khi gói, đặthai phần bánh ở hai đầu đối xứng trong miếng lá chuối, cuộn lại, xoắnnhanh và chặt tay Sau đó, gập đôi hai đầu thành một và buộc lại bằng mộtdây lạt mềm, cuối cùng cắt gọn cuống lá chuối thừa sao cho gọn gàng vàđẹp mắt Bánh có hình dạng khá kỳ lạ và đặc biệt với hai phần giống hệtnhau như song sinh, hai bánh úp mặt vào nhau tuy hai mà như một

Bánh gói xong được xếp vào chõ theo chiều dựng đứng để khi hấpbánh được chín đều Hấp bánh trong khoảng gần một giờ đồng hồ, khi thấy

lá chuối chuyển sang màu đậm là bánh đã chín, gắp bánh để ra đĩa Khi ăn,tháo dây lạt ra, tách hai đầu lá đang che kín hai phần bánh, nhẹ nhàng khéoléo bóc lớp lá chuối bên ngoài từ trên xuống theo chiều gân lá

Vì bánh rất dẻo, dính chặt vào lá chuối nên phải tước thật nhẹ, thậtnhỏ thì bánh mới không bị dính vào lá Ăn bánh uôi, cái dẻo của lớp vỏbánh, vị thơm ngon của phần nhân bên trong như hòa quyện vào nhau, đemđến cho người ăn một hương vị thơm ngon đậm đà rất khó quên

Nhìn vào hình thức của chiếc bánh, chúng ta có thể hiểu được vìsao mà bánh Uôi được gọi bằng nhiều cái tên khác nhau như: bánh tìnhnhân, bánh cặp, bánh vợ chồng, bánh đoàn kết… Người Mường nói rằngchiếc bánh trông như một đôi trai gái đang ôm nhau trong trạng thái “ta vớimình tuy hai mà một“.

Cặp bánh Uôi còn gắn liền với một quan niệm dân gian thơm thảocủa đồng bào Đó là vào ngày đầu tiên của năm mới, người ta treo lên mỗiloại nông cụ như cuốc, cày, dao, liềm… một cặp bánh Uôi (hoặc bánhchưng, bánh ống,…) Các con vật trong nhà cũng được ăn bánh hoặc chàbánh lên mõm Hành động đó thay cho lời cảm ơn chân thành của conngười đối với công cụ và gia súc sau một năm cùng họ lao động làm ra củacải Đó cũng là biểu hiện sống động cho nhân sinh quan đầy tính nhân văncủa người Mường

e) Xôi – cơm nếp

Với việc sử dụng gạo nếp là thành quả của nông nghiệp nên dân cưngười Mường muốn dâng lên các vị tổ tiên, các vị thần thành quả mà bảnthân đã bỏ công sức ra làm Họ dâng thành quả của nông nghiệp để mongcảm tạ sự phù hộ của tổ tiên và các vị thần, đồng thời cầu một mùa mới bộithu…

Người Mường đồ cơm nếp bằng “cuốp” (loại cây thân mềm khôngđộc, khi đồ cơm không bị nứt), như thân cây cọ khoét rỗng, hoặc cây

“bương” Chiều cao của “cuốp” khoảng 40 50cm, đường kính khoảng 25 30cm, chứa được chừng vai ba cân gạo một mẻ Khi đồ cơm nếp bằng

-“cuốp” thì cơm nếp vẫn giữ được hương thơm và giá trị dinh dưỡng củagạo

Khi cơm chín, người Mường đổ cơm vào thúng hay nia, mủng rồiquạt cho nguội, làm như vậy cơm vừa dẻo, vừa khô, không bị nát, ăn rấtngon Ở một số nơi, người Mường còn đồ cơm nếp thành các màu bằngcách lấy các thứ cây thân cỏ đem giã lấy nước rồi trộn với giạo đem đồ.Khi đồ cho lần lượt các màu đỏ vào trước rồi đến màu xanh, vàng, tímtrắng cho lên trên cùng Cơm chín đổ ra trộn lẫn các màu lại với nhau

Trong dịp Tết, trên mâm cơm trong ngày Tết Mường Thanh khôngthể thiếu món xôi chim dẻo thơm Xôi chim được bày trên mâm bằng mộtcái ếp tre mộc mạc, có nắp đậy để giữ cho xôi luôn ấm và mềm Xôi chimđặc biệt dẻo thơm nhờ hạt nếp nương sau hai lần đồ bằng chõ gỗ và béongọt nhờ vị thịt chim câu mới ra ràng tao thơm Hương vị xôi chim sẽ hoànchỉnh khi được rắc thêm tép hành khô chiên vàng

f) Thịt lợn chua

Dịp tết, mỗi gia đình Mường thường thịt riêng một chú lợn béo tròn

để làm các món ăn Do có quá nhiều thịt lợn cho mấy ngày này nên ngườiMường xưa đã sáng tạo ra món thịt chua như một phương pháp bảo quản sốthịt chưa dùng đến

Thịt chua được làm từ hai nguyên liệu chính là thịt lợn và thính gạo

Đó phải là thứ thịt lẫn nạc và mỡ như thịt ba chỉ chứ không phải là thứ nạctinh Người ta đem thịt thái nhỏ hay to tùy vào sở thích từng người rồi ướpmuối và gia vị để món ăn có vị đậm đà

Với món thịt chua, việc làm thính là quan trọng nhất, đòi hỏi đôi taykhéo léo của người nội trợ Những hạt gạo được phụ nữ Mường rang thậtđều cho dậy thơm, vàng ươm, không để cháy Gạo ấy đem giã nhỏ thànhthính rồi dùng tay bóp đều vào thịt

Lọ đựng thịt chua không phải vại, chum sành hay hộp nhựa mà lànhững ống tre to của núi rừng Họ đặt vài lá ổi bánh tẻ đã rửa sạch dưới đáyống tre, bỏ thịt vào ống và lại ủ một lớp lá ổi lên trên đó

Thịt được lèn chặt bằng bằng những nẹp tre gài chéo nhau Vậy làngay từ khâu ủ, thịt chua đã ngấm vị, ngấm hương của cây, lá núi rừng.

Thịt chua được ăn cùng lá sung, xạ đen, lá mít non và lá vả Cái vịchua, dai và đậm đà của thịt hòa cùng vị chát và bùi của lá rừng tạo chomón ăn hương vị thật độc đáo, khó quên Những ống thịt chua chính là mónquà thú vị và ý nghĩa mà các bà, các mế người Mường vẫn đem cho concháu, tặng biếu bạn bè mỗi dịp tết

Lợn Mường muối chua có thể rang, nướng tùy theo sở thích củatừng người Tuy nhiên, điều khiến du khách ngạc nhiên khi thưởng thứcmón ăn độc đáo này là ở chỗ, thịt để lâu ngày mà vẫn không mất màu, mùi

vị rất tươi ngon

Lợn muối chua đặc trưng bởi vị cay của ớt và giềng, vị thơm củaquế, vị hơi chát của lá mít và lá trầu không, đặc biệt là vị chua hòa lẫn vịmặn của muối Khi ăn thịt giòn và rắn, không còn cái béo ngấy của mỡ màthay vào đó là vị chua chua, là lạ hòa quyện của các loại gia vị Thịt lợnmuối chua thường được ăn kèm với những loại lá rừng

Nếu người Kinh nấu món cá với măng chua thường rán vàng cá lêncho đỡ tanh và thơm rồi mới cho măng vào nấu kết hợp với rau mùi tàu thìngười Mường lại chế biến theo cách khác mà vẫn thơm ngon Họ không rán

châm lửa đốt để khử tanh, sau đó cho măng chua và gia vị vào đun chín,nhắc ra khỏi bếp thì cho thêm rau mùi tàu và ba hoặc năm hạt dổi, cá vừakhông tanh mà thịt lại ngọt.

h) Rượu cần

Rượu là một sản vật không thể thiếu trong ngày Tết của ngườiMường Rượu của đồng bào Mường được các nhà tự nấu với quy trình rấtcầu kỳ Nếp nương gặt về phơi khô, quạt sạch rồi cho vào chum bảo quản

để nấu rượu Trước khi nấu phải vo gạo thật sạch Nấu xong phải rải cơmcho thật nguội rồi mới rắc men Men rượu phải do những gia đình có kinhnghiệm trong thôn làm nên Để có men quý, người ta cho vào men một sốdược liệu có tác dụng diệt khuẩn, thông khí huyết Người nấu rượu phải cókinh nghiệm trong việc nấu và bảo quản rượu Nguồn nước ủ rượu và nấurượu phải đảm bảo vì đây là yếu tố quyết định độ ngon của rượu Trong quátrình nấu, lửa phải cháy đều Rượu càng để lâu càng ngon, rượu uống saylâu lắm, nhưng khi tỉnh rượu thì không có cảm giác khó chịu, mệt mỏi.Khách đến nhà ngày Tết, người Mường đều mang rượu và nem chua ra đãichứ không làm cỗ cầu kỳ Sau chén rượu tuy nhẹ mà ngấm, mà say, mọingười vui vẻ chia sẻ với nhau những việc đã làm trong năm cũ và những dựđịnh trong năm mới

i) Thịt trâu lá lồm

Thịt trâu nấu lá lồmlà một món ăn đơn giản nhưng nó lại tạo chomình một thương hiệu riêng nhờ vào nét khác biệt đặc sắc của lá lồmThịttrâu đem thui cho thơm, cạo sạch rồi bung cho mềm, đem bóc thái miếngnhỏ, hầm trong nồi đất chín kỹ rồi giã lá lồm (một loại lá chua), nêm một íttấm gạo bỏ vào nồi hầm với thịt trâu Khi tấm chín nở và hơi sánh thì cũng

là lúc thịt trâu nhừ và ngấm vị chua của lá lồm rồi nêm một ít tấm gạo bỏvào nồi hầm với thịt trâu

Khi tấm chín nở và hơi sánh thì cũng là lúc thịt trâu nhừ và ngấm vịchua của lá lồm.vốn có mùi gây nhưng khi nấu cùng với lá lồm đã cho rahương vị hết sức độc đáo, vị thanh chua của lá lồm đánh tan mùi gây của

thịt trâu, miếng thịt no lửa chín mềm quấn lấy đủ đầy gia vị thơm lừng, béongậy Đây là món ăn dân tộc phổ biến của người Mường Hoà Bình.Công thức chế biến món ăn này không quá cầu kỳ nhưng cái đắt, cái haycủa nó thì rất đáng để những người có tâm hồm ăn uống không thể làmngơ.

Thứ nhất lá lồm phải luôn tươi, xanh tự nhiên để khi vò thả vàoniêu đất om sẽ cho vị chua thanh mát mà không khé cổ Nếu chỉ cần để láhơi ngả màu úa đem om thì hương vị sẽ khác ngay

Thứ hai, thịt trâu phải dẻo, mới không được để qua ngày vì thịt trâuthớ to nếu để lâu sẽ ngót và đổi màu tím thẫm ăn rất dai và quan trọng hơn

là trông không đẹp mắt

j) Chả rau đáy

Rau đáu là loại thuốc bổ rất khó trồngmà chỉ mọc tự nhiên ở cáckhe suối vào thời tiết lạnh và ẩm ướt như mùa Xuân hay mùa Đông Điểmđặc biệt của chả rau đáu so với những món ăn khác đó là sự cẩn trọng từkhâu tìm kiếm nguyên liệu đến khâu chế biến

Chính vì thế để làm món chả này, những người dân Mường đã phảilặn lội mất cả chục ngày để vào rừng lội xuống tìm rau Cũng vì lý do này,

dù là khách quí của gia đình, nhưng nếu không báo trước cho gia chủ khiđến thăm nhà thì khách quí cũng rất khó có cơ hội để thưởng thức món ănhiếm này

Người Mường ở Hòa Bình nói rằng, chả rau đáu là món ăn cổtruyền, từ xưa đã được người Mường sử dụng Đây là món ăn rất đặc biệtvào dịp Tết Chả rau đáu có vị thơm mát của lá rau quyện lẫn với hương vịcủa hạt sổi, hành khô được ướp trong thịt

Thịt được gói chả phải bao gồm cả thịt thị lẫn xương sụn Người tabăm thật nhuyễn rồi tẩm ướp gia vị như: hạt tiêu, hạt sổi, hành tươi… Thịtđược băm sau đó trộn với các gia vị công việc tẩm ướp kéo dài khoảng 30-

40 phút cho thị ngấm gia vị Sau đó họ mới tiến hành gói chả Thứ lá góichính là loại rau đáu quí giá của người mường