Bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh thừa thiên huế

Tình hình nghiên cứu Tài liệu cổ, quý hiếm là một nguồn tài liệu có giá trị về nhiều mặt, có ý nghĩa quan trọng về khoa học, lịch sử, văn hóa rất cần được giữ gìn và bảo quản.. Đề tài Lu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

DƯƠNG HOÀI Ý

BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM

Ở TỈNH THỪA THIÊN - HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

DƯƠNG HOÀI Ý

BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM

Ở TỈNH THỪA THIÊN - HUẾ

Chuyên ngành: Khoa học Thông tin - Thư viện

LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Văn Viết

XÁC NHẬN HỌC VIÊN ĐÃ CHỈNH SỬA THEO GÓP Ý CỦA HỘI ĐỒNG

Giáo viên hướng dẫn Chủ tịch hội đồng chấm luận văn

thạc sĩ khoa học

TS Lê Văn Viết PGS.TS Trần Thị Quý

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Dương Hoài Ý

Xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo đã đem lại cho tôi những kiến thức bổ trợ, vô cùng có ích trong những năm học vừa qua

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên

và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Học viên Dương Hoài Ý

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 10

7 Giả thuyết nghiên cứu 11

8 Kết quả nghiên cứu và cấu trúc của luận văn 11

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM 13

1.1 Các khái niệm cơ bản của đề tài 13

1.1.1 Khái niệm bảo quản 13

1.1.2 Khái niệm tài liệu cổ, quý hiếm 14

1.1.3 Khái niệm chung về bảo quản tài liệu và bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 20

1.2 Các tiêu chí để xác định tài liệu cổ, quý hiếm 22

1.2.1 Nhóm tiêu chí về thời gian 22

1.2.2 Nhóm tiêu chí về nội dung của tài liệu 24

1.2.3 Nhóm tiêu chí về hình thức tài liệu 25

1.3 Tầm quan trọng của tài liệu cổ, quý hiếm 27

1.4 Vai trò của hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 28

1.5 Khái quát về tỉnh Thừa Thiên - Huế và các thư viện có tài liệu cổ, quý hiếm

ở đây 30

1.5.1 Khái quát về tỉnh Thừa Thiên - Huế 30

1.5.2 Khái quát về Trung tâm học liệu Đại học Huế 38

1.5.3 Khái quát về Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế 42

1.5.4 Khái quát về Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế 48

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ,

QUÝ HIẾM Ở TỈNH THỪA THIÊN - HUẾ 54

2.1 Đặc điểm về hình thức, nội dung và số lượng tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh

Thừa Thiên - Huế 54

2.1.1 Tài liệu Hán Nôm (tài liệu về triều đại nhà Nguyễn: 1802 - 1945) 54

2.1.2 Sách, báo, tạp chí xuất bản trước năm 1975 55

2.1.3 Bộ tập san “Những người bạn cố đô Huế” 55

2.1.4 Bộ tập san "Trường Viễn Ðông Bác Cổ" 56

2.1.5 Bộ tập san nghiên cứu Đông Dương 56

2.1.6 Các bản sắc phong, chiếu chỉ, hương ước, gia phả 57

2.2 Nguyên nhân dẫn đến hủy hoại tài liệu cổ, quý hiếm 62

2.2.1 Nguyên nhân chủ quan 62

2.2.2 Nguyên nhân khách quan 64

2.3 Các hoạt động bảo quản 68

2.3.1 Bảo quản dự phòng tài liệu 68

2.3.2 Bảo quản phục chế 72

2.3.3 Bảo quản tài liệu trong phục vụ người sử dụng 76

2.4 Thực trạng các yếu tố tác động đến hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

ở tỉnh Thừa Thiên - Huế 78

2.4.1 Chính sách của thư viện cho bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 78

2.4.2 Nhân lực của thư viện cho bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 78

2.4.3 Cơ sở vật chất cho bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 79

2.4.4 Ứng dụng công nghệ thông tin trong bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 82

2.4.5 Kinh phí cho bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 86

2.4.6 Công tác phục vụ tài liệu cổ, quý hiếm cho người dùng tin 86

2.4.7 Ý thức của người dùng tin trong việc sử dụng tài liệu cổ, quý hiếm 87

2.5 Nhận xét về bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 87

2.5.1 Ưu điểm và nguyên nhân 87

2.5.2 Nhược điểm và nguyên nhân 89

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG

BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM Ở TỈNH THỪA THIÊN - HUẾ 90

3.1 Giải pháp về chính sách bảo quản 90

3.1.1 Hoàn thiện chính sách, lập kế hoạch cho bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm 90

3.1.2 Chính sách phối hợp bảo quản giữa các thư viện có tài liệu cổ, quý hiếm 90

3.2 Giải pháp về nhân lực, kinh phí, cơ sở hạ tầng, công nghệ 90

3.2.1 Tăng cường chất và lượng đội ngũ nhân viện bảo quản tài liệu cổ,

quý hiếm 90

3.2.2 Đảm bảo trang bị cơ sở vật chất, trang thiết bị, đầu tư kinh phí cho

hoạt động bảo quản 92

3.2.3 Tăng cường ứng dụng các công nghệ hiện đại trong bảo quản tài liệu 94

3.3 Nhóm giải pháp khác 96

3.3.1 Đẩy mạnh giáo dục ý thức bảo quản tài liệu cho người dùng tin 96

3.3.2 Nâng cao nhận thức và sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, quản lý 99

3.3.3 Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học về bảo quản tài liệu cổ,

quý hiếm 100

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

DANH MỤC HÌNH SƠ ĐỒ

Hình 1: Tiếp cận, sưu tầm nguồn tài liệu Hán-Nôm bảo quản tại các họ, tộc 110

Hình 2: Trung tâm Học liệu Đại học Huế 110

Hình 3: Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế 111

Hình 4: Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế 111

Hình 5: Ảnh chụp trang nhan đề Mục lục Châu bản triều Nguyễn 112

Hình 6: Mục lục Châu bản triều Nguyễn 112

Hình 7: Sắc phong 113

Hình 8: Gia phả họ Hoàng 113

Hình 9: Hộp bảo quản Mục lục Châu bản triều Nguyễn - Thư viện Đại học

Khoa học Huế 114

Hình 10: Phòng scan Trung tâm học liệu Đại học Huế 114

Hình 11: Sắc phong đã được phục chế 115

Hình 12: Tủ bằng gỗ tại Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế 115

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thông tin có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội Tất cả mọi hoạt động của con người, xã hội đều cần đến thông tin Có thể nói thông tin là nhân tố thiết yếu thúc đẩy sự phát triển của nhân loại Thông tin là nguồn lực và là nguồn tài nguyên đặc biệt của mỗi quốc gia Thông tin giữ vai trò hàng đầu trong sự phát triển của khoa học Thông tin cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong văn hóa, giáo dục và đời sống

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập cùng khu vực và quốc tế nên rất cần thông tin mang tính khoa học, hiện đại, phong phú và cập nhật về mọi lĩnh vực trên thế giới Tuy nhiên, bên cạnh nguồn thông tin này, chúng ta cũng phải chú trọng đến nguồn tin mang giá trị lịch sử Nó là di sản văn hóa của dân tộc, giúp chúng ta tìm hiểu, nghiên cứu,

tự hào về cội nguồn, về lãnh thổ thiêng liêng, về con người và đất nước Việt Nam yêu quý

Thư viện với chức năng thu thập, tàng trữ, khôi phục, bảo quản và truyền bá di sản văn hóa của nhân loại cũng như của đất nước được lưu giữ trong các tài liệu sẽ là nơi trân trọng, gìn giữ những di sản thư tịch của dân tộc, để phát huy có hiệu quả, đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, học tập, giải trí của nhân dân

Thư viện là “kho vàng” của nền văn hóa dân tộc Chúng ta phải biết gìn giữ để thế hệ mai sau vẫn có thể khai thác các giá trị tinh thần đó để góp phần vào sự nghiệp bảo vệ, phát triển và xây dựng đất nước Trong thời đại công nghiệp hóa - hiện đại hóa, muốn phát huy có hiệu quả vai trò của thư viện, chúng ta cần tìm được được cái mới trong cái cũ “cổ điển” để kế thừa, phát huy các giá trị cốt lõi của dân tộc góp phần bảo vệ di sản văn hóa dân tộc, tiến tới xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiến tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Thừa Thiên - Huế là vùng đất văn hiến với bề dày lịch sử - văn hóa lâu đời Đến với Huế là đến với vùng đất của di sản, đến với những dấu tích về một thời vàng son của những cung điện, đền đài, lăng tẩm Hơn 700 năm hình thành và phát triển, tỉnh Thừa Thiên - Huế là trung tâm văn hóa, chính trị, kinh tế của Việt Nam từ thế k XVII cho đến nay Nơi đây ghi dấu nhiều chiến tích hào hùng của triều đại Tây Sơn, gắn liền với sự hình thành và phát triển của chín đời chúa, mười ba đời vua Nguyễn, và song hành cùng các cuộc chiến đấu chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Thừa Thiên - Huế đã chứng kiến sự đổi thay và chuyển mình vươn lên của người dân thành phố qua các thời kỳ lịch sử với những biến cố, thăng trầm nhưng cũng đầy hào hùng Nơi đây hội tụ và tích lũy các giá trị vật chất và tinh thần to lớn tạo nên một không gian văn hóa phong phú, đặc sắc và rất riêng của Việt Nam Tuy nhiên, những

n t văn hóa của vùng đất kinh kì đang có nguy cơ mai một theo thời gian Khá nhiều tài liệu và di vật về Huế bị thất thóat và tiêu hủy trong thời kỳ chiến tranh, một số khác bị hư hỏng nặng do thiên tai, bão lũ và do khí hậu nóng ẩm thất thường của khu vực miền Trung Những tài liệu này bản thân nó đã thể hiện diễn trình phát triển của văn hóa và lịch sử của vùng kinh đô, là minh chứng của một quá trình lịch sử và luôn là nguồn tư liệu quý hiếm cho mọi thế hệ May mắn vẫn còn một số tài liệu và di vật vẫn được lưu giữ tản mác trong các gia đình ở Huế hoặc ở các đơn vị lưu trữ khắp trong và ngoài nước

Tài liệu cổ quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế là tài sản văn hóa vô giá của Tỉnh nói riêng và của dân tộc Việt Nam nói chung Quá khứ luôn tồn tại trong mỗi chúng ta, là nền tảng cho hiện tại và tương lai nhưng lịch sử không bao giờ lặp lại, chính vì vậy mà những di sản văn hóa thành văn này sẽ trở nên quý hiếm vô cùng, không gì có thể thay thế được

Ý thức được tầm quan trọng của tài liệu cổ, quý hiếm chúng ta phải đồng thời ý thức được tầm quan trọng của hoạt động bảo quản tài liệu này Một trong những việc làm thiết thực nhất để bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch

sử chính là bảo quản, gìn giữ tài liệu cổ, quý hiếm của dân tộc

Vấn đề bảo quản tài liệu nói chung và tài liệu cổ, quý hiếm nói riêng đang là một vấn đề cấp thiết Cấp thiết ở chỗ, tài liệu này được làm bởi từ nhiều chất liệu khác nhau, được lưu giữ ở tỉnh Thừa Thiên - Huế, một vùng đất có điều kiện khí hậu đặc thù, lại chịu sự tàn phá khốc liệt của các cuộc chiến tranh Bên cạnh đó, trình độ về chuyên môn, kỹ thuật của cán bộ thư viện, cán bộ bảo quản còn nhiều hạn chế Chính vì vậy, tài liệu của chúng ta nhanh chóng xuống cấp, hư hỏng và đang trong tình trạng tăng nhanh quá trình tự hủy hoại, hư hỏng, lão hóa Một vấn đề cấp bách đặt ra là: Làm thế nào để bảo quản tốt, lưu giữ lâu dài tài liệu cổ quý hiếm này?

Trong những năm gần đây, hoạt động bảo quản tài liệu trong thư viện cũng đã được quan tâm hơn Đặc biệt với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, nhiều thư viện đã ứng dụng công nghệ hữu ích với nhiều kĩ thuật bảo quản hiện đại để hoàn thiện hoạt động bảo quản và khắc phục hạn chế của các phương pháp bảo quản truyền thống Tuy nhiên, với giá trị to lớn của tài liệu này và sự tác động mạnh mẽ của các nhân tố chủ quan và khách quan mà nó đang phải từng giây, từng phút đối mặt thì sự đầu tư và quan tâm đến hoạt động này vẫn chưa đủ

Để bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm thực sự đạt hiệu quả, gìn giữ được tài liệu này cho hôm nay và mai sau, chúng ta cần hiểu rõ được giá trị của nó để

có một chính sách bảo quản hợp lí, phù hợp, đúng thời điểm Đó là những yêu cầu hết sức cấp bách đặt ra cho tỉnh Thừa Thiên - Huế nói chung và của các thư viện có tài liệu cổ, quý hiếm nói riêng

Hoạt động bảo quản tài liệu thư viện là một khâu quan trọng trong quy trình xử lý nghiệp vụ của các cơ quan thông tin - thư viện Hoạt động bảo quản tài liệu bao gồm những chính sách và hoạt động thực tiễn đặc thù nhằm bảo vệ những tài liệu của thư viện và lưu trữ khỏi bị làm hư hỏng, gây thiệt hại và hu hoại, bao gồm những phương pháp và kỹ thuật do đội ngũ chuyên môn đề ra Cùng với tiềm lực về trang thiết bị kỹ thuật, nguồn thông tin con

người…, hoạt động bảo quản tài liệu có một ý nghĩa rất quan trọng, nhằm giữ gìn di sản văn hóa dân tộc và nhân loại, nâng cao chất lượng phục vụ người dùng tin, tiết kiệm ngân sách nhà nước Do vậy, bảo quản tài liệu cũng góp phần không nhỏ vào việc nâng cao uy tín, chất lượng hoạt động của thư viện, góp phần quyết định sự tồn tại và phát triển của cơ quan thông tin - thư viện

Việc bảo quản và sử dụng có hiệu quả giá trị tài liệu cổ, quý hiếm có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với kinh tế, xã hội, lịch sử của mỗi quốc gia và địa phương Những tài liệu này có ý nghĩa về kinh tế, quốc phòng, an ninh, ngoại giao, văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ Đó tài liệu quan trọng phục vụ cho công tác nghiên cứu về Việt Nam nói chung và tỉnh Thừa Thiên - Huế nói riêng và là những tinh hoa của vùng đất lịch sử, cổ kính, anh hùng cần được kế thừa và phát huy Đặc biệt, trong thời đại của nền kinh tế tri thức, những giá trị văn hóa càng được coi trọng hơn bao giờ hết Bởi nó phục vụ vào lợi ích phát triển kinh tế, văn hóa và giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ, làm hành trang cùng với tri thức của mình trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Vấn đề mấu chốt, trước mắt phải giải quyết ở đây chính là chúng ta cần tìm hiểu thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại các thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế hiện nay, để từ đó đưa ra các giải pháp hợp lí nâng cao hiệu quả của công tác này

Bản thân tôi thực sự rất quan tâm về tài liệu cổ, quý hiếm Tôi cũng từng có cơ hội tìm hiểu về hoạt động bảo quản tài liệu này tại một số thư viện

ở tỉnh Thừa Thiên - Huế và luôn nung nấu ý định sẽ nghiên cứu tiếp về nó Việc thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học ở bậc đào tạo Thạc sĩ, đó là cơ hội, động lực để bản thân tôi dành thời gian cũng như có điều kiện được quý thầy cô giáo giỏi chuyên môn và có kinh nghiệm thực tiễn hỗ trợ, hướng dẫn

để nghiên cứu về vấn đề mà mình tâm đắc từ lâu

Từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Bảo quản tài liệu cổ, quý

hiếm ở Tỉnh Thừa Thiên - Huế” để nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu

Tài liệu cổ, quý hiếm là một nguồn tài liệu có giá trị về nhiều mặt, có ý nghĩa quan trọng về khoa học, lịch sử, văn hóa rất cần được giữ gìn và bảo quản Chính nhờ những tài liệu này mà thế hệ hôm nay và mai sau có thể hiểu được những n t văn hóa, lịch sử của của đất nước, mới có cái để kế thừa và phát huy những tinh hoa của dân tộc Vì vậy, hoạt động bảo quản tài liệu trong thư viện có tầm quan trọng đặc biệt để có thể sử dụng tài liệu lâu dài, ít mất mát, hư hỏng, lưu giữ được kho tàng tri thức của nhân loại Nhận thức được điều này nên cũng có khá nhiều luận án, luận văn, bài viết, hội thảo, hội nghị khoa học đề cập đến những vấn đề này

Đề tài Luận án tốt nghiệp “Bảo quản tài liệu cổ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm” của tác giả Bùi Thị Hồng Len bảo vệ năm 2004 tại trường Đại học Văn hóa Hà Nội nói đến tầm quan trọng và những việc đã làm được trong công tác sưu tầm và bảo quản tài liệu tại Viện nghiên cứu Hán Nôm.[10]

Đề tài luận văn Thạc sĩ “Vốn tài liệu quý hiếm tại thư viện Quốc gia Việt Nam” của tác giả Trần Thị Phương Lan bảo vệ năm 2005 tại trường Đại học Văn hóa Hà Nội nghiên cứu thực trạng vốn tài liệu quý hiếm ở thư viện Quốc gia Việt Nam và đưa ra những giải pháp, phương hướng phát triển vốn tài liệu quý hiếm tại đây.[9]

Đề tài luận văn Thạc sĩ “Bảo quản di sản thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội” của tác giả Nguyễn Thị Thúy Bình bảo vệ năm 2005 tại trường Đại học Văn hóa Hà Nội nghiên cứu thực trạng bảo quản di sản thư tịch cổ và đưa ra một số giải pháp tăng cường hoạt động này tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội Việt Nam.[8]

Đề tài “Nâng cao hiệu quả khai thác vốn tài liệu cổ tại các thư viện trên địa bàn Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Mai bảo vệ năm 2010 tại trường Đại học Văn hóa Hà Nội nghiên cứu về thực trạng và đưa ra một số giải pháp nâng cao cao hiệu quả khai thác vốn tài liệu cổ ở các thư viện tại

Hà Nội.[11]

Đề tài “Công tác sưu tầm và bảo quản tài liệu tại Viện nghiên cứu Hán Nôm” của tác giả Hoàng Thị Thúy Ngà bảo vệ năm 2013 tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội khái quát về tài liệu

và Viện nghiên cứu Hán Nôm, nghiên cứu thực trạng hoạt động sưu tầm, bảo quản tài liệu ở Viện nghiên cứu Hán Nôm đồng thời đưa ra giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động sưu tầm và bảo quản tài liệu tại đây.[12]

Bên cạnh đó, có các bài viết đề cập đến vốn tài liệu cổ, quý hiếm và những nội dung liên quan Cụ thể như sau:

Bài viết tham gia toạ đàm khoa học Liên hiệp Thư viện Bắc miền Trung năm 2009 “Vấn đề xây dựng và phát triển phòng đọc tài liệu địa chí - Thư viện Tổng hợp Tỉnh Thừa Thiên - Huế thành một trong như những trung tâm thông tin khoa học về địa phương” của tác giả Phạm Xuân Phượng đề cập đến vốn tài liệu quý hiếm tại phòng địa chí, Thư viện Tổng hợp Tỉnh Thừa Thiên - Huế và vấn đề xây dựng và phát triển phòng đọc tài liệu điạ chí thành một trong như những trung tâm thông tin khoa học về địa phương.[22]

Bài viết “Công tác sưu tầm, khai thác, phát huy vốn tài liệu quý hiếm ở Thư viện Nghệ An” của tác giả Đào Tam Tỉnh đăng trên Tạp chí Thư viện Việt Nam số 3 ra ngày 15/3/2013 đề cập đến hoạt động bổ sung vốn tài liệu quý hiếm như tài liệu Hán Nôm, tài liệu quan trọng trước năm 1945; việc tổ chức khai thác di sản Hán Nôm; công tác tuyên truyền, giới thiệu đồng thời đưa ra các giải pháp, kiến nghị về công tác bổ sung, sự quan tâm của các cấp lãnh đạo và việc đầu tư trang thiết bị số hóa để bảo quản lâu dài.[25]

Bài viết “Vài n t về tư liệu và sự hình thành các thư viện triều Nguyễn

ở kinh đô Huế xưa” của tác giả Ngô Thị Nga đăng trên Tạp chí Thư viện Việt Nam số 1 ra ngày 15/1/2014 [tr.70-73] đề cập đến tư liệu thời Nguyễn và sự hình thành thư viện qua các đời vua Nhà Nguyễn.[20]

Bài viết “Sưu tầm bảo vệ thư tịch Hán Nôm” của tác giả Trần Nghĩa đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 1 xuất bản năm 1984 đề cập đến kho sách Hán Nôm, tình hình sưu tầm, bảo vệ di sản Hán Nôm từ 1945 đồng thời đưa

ra các công việc cần giải quyết trước mắt để thu thập, bảo quản tốt vốn tài liệu này.[21]

Bài viết “Vài n t về nguồn tư liệu ở Viện Hán Nôm và ứng dụng mang tính kỹ thuật trong công tác bảo quản” của tác giả Chu Tuyết Lan đăng trên Thông báo Hán Nôm năm 1988, [tr.317-325] tìm hiểu về nguồn tư liệu Hán Nôm và việc ứng dụng kỹ thuật trong công tác bảo quản.[19]

Bài viết “Công tác thu thập, bảo quản, số hóa tài liệu Hán Nôm tại Thư viện Quốc gia Việt Nam” của tác giả Đặng Văn Ức đăng trên Tạp chí Thư viện Việt Nam số 2 ra ngày 22/3/2010 đề cập sơ lược về tài liệu Hán Nôm và giá trị của nó; việc sưu tầm, thu thập và bảo quản tài liệu Hán Nôm ở Thư viện Quốc gia Việt Nam; dự án số hóa và xây dựng thư viện số trực tuyến tài liệu Hán Nôm ở Thư viện Quốc gia Việt Nam đồng thời đưa ra các giải pháp bảo tồn, nâng cao giá trị của thư tịch Hán Nôm.[26]

Bài viết “Trung tâm phục chế, số hóa tài liệu Hán Nôm ở Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Hoàng Ngọc Chương đăng trên Tạp chí Thông tin và Thư viện phía Nam số 36 ra năm

2013, [tr.40-43] đề cập đến nguồn tư liệu Hán Nôm tại Thư viện; chương trình hợp tác số hóa tài liệu Hán Nôm và vấn đề khai thác sử dụng nguồn tư liệu Hán Nôm tại đây.[15]

Bài viết “Bảo tồn di sản văn hóa Hán Nôm ở Đà Nẵng” của tác giả Phạm Văn Thanh đăng trên Tạp chí Phát triển kinh tế-xã hội Đà Nẵng [tr.33-36] đề cập thực trạng vốn tài liệu Hán Nôm tại thành phố Đà Nẵng đồng thời đưa ra một số giải pháp góp phần bảo tồn tài liệu này ở đây.[24]

Cùng với luận văn và các bài viết trên các Tạp chí còn có các hội thảo, hội nghị khoa học liên quan đến vốn tài liệu cổ, quý hiếm đã được tổ chức như:

Hội nghị “Sưu tầm, bảo vệ thư tịch và tư liệu Hán Nôm” diễn ra năm

1984 tại Hà Nội do Viện Nghiên cứu Hán Nôm với 56 bản tham luận đề cập đến các vấn đề: Tình hình thư tịch Hán Nôm và kết quả sưu tầm; phương

hướng và kinh nghiệm sưu tầm; những kiến nghị về chế độ, chính sách, tổ chức, kế hoạch đối với các hoạt động sưu tầm và tập trung bảo quản các tư liệu Hán Nôm

Hội thảo “Bảo quản tài liệu quý hiếm trong hệ thống thư viện” được tổ chức tháng 7/2002 tại thành phố Hồ Chí Minh do Vụ Thư viện tổ chức bàn về thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu quý hiếm trong thư viện và đưa ra các giải pháp nhằm nâng hiệu quả công tác này

Hội thảo “Sưu tầm tài liệu lưu trữ quý, hiếm và phát huy giá trị nguồn

sử liệu về biên giới, hải đảo của Việt Nam” diễn ra ngày 30/10/2012, tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Cục Văn thư-Lưu trữ Nhà nước Có 23 báo cáo tham luận, đặc biệt Chi cục Văn thư-Lưu trữ Kiên Giang có báo báo tham luận với chủ đề “Tài liệu sắc phong cổ trên địa bàn tỉnh Kiên Giang”.[23]

Mặc dù có rất nhiều luận văn, bài viết, hội thảo khoa học về tài liệu quý hiếm nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu về hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại các thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế Qua việc đọc và tham khảo tài liệu, tôi nhận thấy các tác giả nêu được ý nghĩa của các tài liệu cổ, quý hiếm

và những giải pháp nhằm sưu tầm, bảo quản tài liệu một cách tốt nhất, nhưng chỉ chú trọng chính vào công tác sưu tầm, còn vấn đề bảo quản các tác giả ít đề cập đến Trong khi đó, hoạt động này đã và đang là một trong những nhiệm vụ cần được quan tâm chú trọng Mặt khác, cho đến nay chưa có đề tài nào đồng thời nghiên cứu bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở các thư viện trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế để có cái nhìn toàn diện về công tác này ở đây Vì vậy, có

thể nói đề tài “Bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế” là

một đề tài hoàn toàn mới và cấp thiết Với đề tài này tác giả tập trung nghiên cứu tài liệu cổ, quý hiếm và thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu này tại Trung tâm học liệu Đại học Huế, Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế và Thư viện Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đồng thời đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại đây

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

* Phạm vi nghiên cứu:

+ Trung tâm Học liệu Đại học Huế

+ Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế

+ Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

*Mục đích: Nhận diện, trình bày, đánh giá thực trạng hoạt động bảo

quản tài liệu cổ, quý hiếm tại một số thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế, để từ

đó đưa ra các giải pháp hợp lí khả thi, khắc phục các tồn tại, hoàn thiện và

nâng cao hiệu quả của hoạt động này

* Nhiệm vụ:

Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề sau:

- Nghiên cứu khái quát về tỉnh Thừa Thiên - Huế

- Nghiên cứu khái quát về Trung tâm học liệu Đại học Huế, Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế và Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về tài liệu cổ, quý hiếm

- Xác định ý nghĩa của tài liệu cổ, quý hiếm và hoạt động bảo quản tài liệu này

- Tìm hiểu, điều tra, nhận diện thực trạng tài liệu cổ, quý hiếm và hoạt động bảo quản tài liệu này tại Trung tâm học liệu Đại học Huế, Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế và Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

- Xác định và phân tích các nguyên nhân hư hỏng tài liệu

- Đưa ra những giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

5 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận chung

Luận văn dựa trên phương pháp luận chủ nghĩa Mác-Lênin: vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đảm bảo nguyên tắc khách quan, nguyên tắc toàn diện, nguyên tắc phát triển, nguyên tắc lịch

sử cụ thể và nguyên tắc thực tiễn

* Phương pháp nghiên cứu cụ thể

- Phương pháp thu thập, nghiên cứu, phân tích, tổng hợp tài liệu Với phương pháp này tác giả luận văn có thể tìm hiểu được lịch sử, cơ sở lý luận, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về tài liệu cổ, quý hiếm Sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu cũng sẽ giúp tác giả tránh được sự lặp lại trong luận văn của mình Bên cạnh đó, tác giả có thể so sánh quan điểm của các tác giả trong từng giai đoạn khác nhau và đưa ra quan điểm cá nhân

- Phương pháp quan sát: Phương pháp quan sát cho tác giả luận văn bức tranh toàn cảnh về tài liệu cổ, quý hiếm Phương pháp này có thể được thực hiện dễ dàng và làm sáng tỏ hiệu quả của các phương pháp khác Tác giả

sẽ xác định thời gian và địa điểm có tài liệu cổ, quý hiếm để quan sát, nắm bắt thực tế kho sách, những điểm mạnh và yếu trong hoạt động bảo quản tài liệu của các thư viện Đồng thời với việc quan sát, tác giả luận văn lập bảng ghi chép các thông tin về tài liệu cổ, quý hiếm mà mình quan sát được

- Phương pháp phỏng vấn, trao đổi: Tác giả đặt câu hỏi trực tiếp đối với 06 cán bộ thư viện và 02 chuyên gia để thu thập thông tin về tài liệu cổ, quý hiếm và bảo quản tài liệu này

- Phương pháp điều tra, bảng hỏi: Tác giả hỏi cán bộ quản lý thư viện

* Ý nghĩa thực tiễn:

- Luận văn giúp các nhà nghiên cứu, những ai quan tâm tài liệu cổ, quý hiếm có cái nhìn tổng thể toàn diện hơn về tài liệu cổ, quý hiếm hiện đang được lưu giữ ở các thư viện trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế cũng như hoạt động bảo quản tài liệu này ở đây

- Kết quả đạt được trong đề tài sẽ góp phần hoàn thiện hoạt động bảo

quản tài liệu cổ, quý hiếm và nâng cao hiệu quả hoạt động của các thư viện có tài liệu này ở tỉnh Thừa Thiên - Huế

- Luận văn với ý nghĩa nâng cao hiệu quả hoạt động bảo quản tài liệu sẽ góp phần gìn giữ các giá trị vật chất và tinh thần của tài liệu cổ, quý hiếm đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu lịch sử, khoa học và hoạt động thực tiễn cho bạn đọc thế hệ hôm nay va mai sau

7 Giả thuyết nghiên cứu

Hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại một số thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế còn nhiều hạn chế và mới chỉ đáp ứng một phần yêu cầu Nếu hiểu rõ được giá trị, tầm quan trọng của tài liệu cổ, quý hiếm và các thư viện được đầu tư kinh phí, có chính sách bảo quản hợp lý, tổ chức thực hiện tốt các biện pháp bảo quản thì sẽ hoàn thiện hoạt động này hơn đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của thư viện Làm được điều này, các thư viện sẽ góp phần gìn giữ và phát huy được giá trị lịch sử, văn hóa của tài liệu cổ, quý hiếm cho địa phương và đất nước

8 Kết quả nghiên cứu và cấu trúc của luận văn

* Kết quả nghiên cứu

- Luận văn có dung lượng 115 trang khổ giấy A4

- Luận văn giải quyết được các nhiệm vụ nghiên cứu

- Đánh giá và nhận thức đúng tầm quan trọng của hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

- Nhận diện được thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại một số thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế

- Đưa ra các giải pháp nhằm khắc phục những tồn tại, nâng cao hiệu quả hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm tại một số thư viện ở tỉnh Thừa Thiên - Huế

* Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, phần nội dung gồm 03 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

Chương 2: Thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế

Chương 3: Kiến nghị và giải pháp, nâng cao hiệu quả hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO QUẢN

TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM

1.1 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.1.1 Khái niệm bảo quản

Thư viện là nơi lưu giữ các di sản thành văn của nhân loại đã ra đời cách đây đã mấy ngàn năm Các tài liệu đã được nhiều thế hệ thu thập và tổ chức thành các kho tài liệu Đồng thời với công việc đó là vấn đề bảo vệ cho các tài liệu không bị hư hỏng, mất mát

Tuy nhiên, cho đến những năm 70 của thế k XX, bảo quản tài liệu mới được phát triển thành một ngành nghề với đầy đủ ý nghĩa của nó Ngày nay, người ta coi nghề làm bảo quản là một nghề sáng tạo Thật đúng như vậy, muốn bảo vệ tốt phải sử dụng kiến thức của nhiều ngành tri thức khác nhau, đặc biệt là hóa học, vật lý và sinh học Đồng thời các phương pháp bảo quản cũng luôn luôn được nghiên cứu và đổi mới cho phù hợp với sự phát triển của thư viện và khoa học công nghệ hiện đại Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động bảo quản cũng thu được nhiều kết quả khả quan

Về thuật ngữ bảo quản là tất cả những hoạt động đóng góp vào việc gìn giữ tài liệu

Các nghiên cứu về bảo quản có thể nhóm thành các nhóm sau:

- Môi trường bảo quản

- Nhà cửa và kho tàng bảo quản

- Các tác nhân phá hoại tài liệu

- Các phương pháp bảo quản và sữa chữa tài liệu

- Các quy trình và thao tác bảo quản

- Chuyển dạng tài liệu để bảo quản Bảo quản là mọi hoạt động nhằm làm chậm hoặc ngăn chặn sự hư hỏng của tài liệu bằng cách cung cấp môi trường hợp lý cho việc lưu giữ tài liệu,

những chớnh sỏch xử lý và sử dụng tư liệu đỳng cỏch, những chớnh sỏch về sửa chữa, tu bổ, phục chế tài liệu hư hỏng

Khi tài liệu khụng thể bảo quản, phải chuyển dạng để bảo vệ nội dung tài liệu [3]

1.1.2 Khỏi niệm tài liệu cổ, quý hiếm

Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau đ-ợc đ-a ra trong việc định nghĩa về tài liệu Nh-ng chung quy lại, ta có thể đ-a ra dịnh nghĩa nh- sau:

Tài liệu là vật thể mang tin trên đó ghi những thông tin d-ới dạng chính văn, âm thanh hoặc hình ảnh dùng để truyền đạt trong thời gian, không gian nhằm mục đích bảo quản và sử dụng

Tài liệu được coi là quý cú nghĩa là tài liệu đú phải cú giỏ trị thụng tin

cao Tuy nhiờn, việc xem xột tài liệu quý, cú giỏ trị thụng tin hay khụng cũn phụ thuộc vào từng lĩnh vực mà thụng tin cú trong tài liệu đề cập đến, và giỏ

trị của tài liệu đó đỏp ứng nhu cầu của người sử dụng ở mức độ nào

Vớ dụ: Đối với lĩnh vực văn học thỡ những tài liệu quý là những tỏc phẩm văn học cú giỏ trị nhõn văn, mang tớnh giỏo dục cao, phản ỏnh được mặt trỏi của xó hội và giỳp cho bạn đọc nhận thức đỳng đắn hơn về cuộc sống xó hội xung quanh, luụn giỳp con người ta hướng tới những cỏi thiện…

Trong lĩnh vực y học, những cụng trỡnh nghiờn cứu tỡm ra cỏi mới trong điều trị, chẩn đoỏn bệnh, giỳp con người trỏnh khỏi những bệnh hiểm nghốo, cỏc phương thuốc giỳp điều trị cỏc bệnh vụ phương cứu chữa…luụn là những tài liệu quý để thế hệ cỏc nhà nghiờn cứu tỡm hiểu, học hỏi, kế thừa và lấy đú làm cơ sở để nghiờn cứu ra những cỏi mới hơn, hữu hiệu hơn

Trong ngành kinh tế, cỏc tài liệu quý là những tài liệu luụn vạch ra được những phương hướng, hoạch định những chớnh sỏch khả thi giỳp đẩy mạnh phỏt triển nền kinh tế nước nhà và đỏp ứng kịp thời nhu cầu thụng tin của cỏc nhà kinh tế

Như vậy, tài liệu sẽ chỉ là quý với nhúm người này mà cú thể khụng được coi là quý với những nhúm người khỏc

Tài liệu hiếm phải là những tài liệu cú số lượng bản rất ớt, khụng đủ đỏp

ứng nhu cầu của người đọc Hoặc cú thể núi tài liệu hiếm là những tài liệu cú thời gian xuất bản quỏ lõu, hiện nay khụng xuất bản thờm nữa hoặc xuất bản

về nội dung thông tin, ph-ơng thức ghi tin và các đặc điểm bên ngoài

Tài liệu cổ quý hiếm phải là những tài liệu vừa quý lại phải vừa hiếm

Khi xem xột tài liệu quý hiếm chỳng ta khụng chỉ xem xột ở mỗi gúc độ quý

vỡ nhiều tài liệu rất quý, rất cú giỏ trị nhưng chỳng khụng hiếm và ngược lại chỉ xem xột ở khớa cạnh hiếm mà khụng đỏnh giỏ xem nội dung của nú cú thực quý, cú giỏ trị hay khụng thỡ vẫn chưa đủ Ở đõy, chỳng ta thấy cú mối quan hệ biện chứng giữa quý và hiếm Một tài liệu được cho là quý hiếm mà được xuất bản với số lượng lớn trờn thị trường thỡ khụng thể gọi là tài liệu quý hiếm, mặc dự tài liệu đú cú giỏ trị nội dung cao, là kết tinh văn húa, tri thức của nhõn loại, là nền tảng cho sự phỏt triển của xó hội…, phục vụ đắc lực cho cụng tỏc nghiờn cứu, học tập của một nhúm đối tượng nào đú Hoặc ngược lại, tài liệu đú xuất bản số lượng ớt nhưng khụng chứa đựng những thụng tin hữu ớch, khụng đỏp ứng được nhu cầu tin của người dựng tin thỡ cũng chỉ là một tài liệu hiếm, chứ khụng thể gọi là tài liệu quý được

Tài liệu chỉ được xem là quý hiếm khi nú cú mối quan hệ biện chứng giữa cỏi quý và cỏi hiếm Mối quan hệ này khụng thể tỏch rời vỡ đỏnh giỏ một tài liệu là quý hiếm phải bao hàm cả 2 yếu tố: quý về giỏ trị nội dung và hiếm

vỡ số lượng bản ớt, vỡ hỡnh thức đặc biệt của tài liệu…Khi bàn đến khỏi niệm

cổ quý hiếm, cú nghĩa là những tài liệu này ngoài việc bao hàm 2 yếu tố quý, hiếm cũn cộng thờm yếu tố cổ, là những tài liệu đó tồn tại trong khoảng thời gian nhất định để được đỏnh giỏ là cổ

Hiện nay, cú rất nhiều quan điểm được đưa ra khi đề cập tới vấn đề này:

* Quan điểm của những người làm việc ở thư viện trong và ngoài nước nhỡn nhận về tài liệu quý hiếm:

- Th- viện Quốc Gia Việt Nam đã coi vốn tài liệu xuất bản tr-ớc năm

1954 ( còn gọi là kho sách Đông D-ơng) ; Kho sách Hán Nôm ; Kho luận án Tiến sỹ, phó tiến sỹ là vốn tài liệu qỳy hiếm

- Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chớ Minh đó coi vốn tài liệu bao gồm: sỏch, bỏo, tạp chớ, bản đồ…đặc biệt cú những loại sỏch được xuất bản từ thế k XVI - XVIII… là vốn tài liệu quý hiếm như:

Dell’historria relta china, xuất bản năm 1586

Cú cỏc sỏch chuyờn khảo: Đại Nam quốc õm tự vị của Huỳnh Tịnh Của xuất bản năm 1875

Bản đồ xưa: Annam đại quốc hoạ đồ; Villages delta Cochinchinois… Tài liệu về Đụng Dương: Souvenir d’Annam, xuất bản 1890; Un a de sejour en Cochinchine, xuất bản 1887…

- Thư viện Viện Sử học Việt Nam cũng coi cỏc tài liệu phục vụ cụng tỏc nghiờn cứu khoa học về lịch sử xuất bản từ thời Phỏp thuộc đến năm 1954

là vốn tài liệu quý hiếm…

Thư viện Quốc gia Thỏi Lan coi vốn tài liệu quý hiếm gồm: cỏc tài liệu viết tay (những bản khắc, sỏch truyền thống Thỏi Lan, bản thảo viết trờn lỏ cọ), bộ sưu tập sỏch hiếm (Krommaphra Chanthaburi Naru, Pha Patiwet

Wisit, Re Admiral Chan Patchusanon, bộ sưu tập sách hiếm của Ông Chalerm Yongbunkoet, bộ sưu tập về hoàng gia “Gazette”, bộ sưu tập tổng thể về tất cả các lĩnh vực, các sách được biên tập từ những bài báo về nhiệm vụ tới Thái Lan của những người nước ngoài, các hiệp ước lịch sử), bộ sưu tập báo, tạp chí từ năm 1844 - 1934

Trên góc độ của những cán bộ thư viện, các cơ quan thông tin - thư viện nêu trên cũng đã nhìn nhận được bản chất giá trị cũng như mức độ quý hiếm của các loại hình tài liệu mà họ đang nắm giữ Họ cho là quý hiếm vì họ nhìn nhận được giá trị nghiên cứu khoa học, cũng như giá trị thực tiễn của các tài liệu trong một giai đoạn lịch sử nhất định Đồng thời mức độ hiếm của nó được đánh giá từ hình thức đến số lượng bản của tài liệu Như vậy, hiểu theo đúng nghĩa tài liệu quý hiếm thì các nhà thư viện của chúng ta hoàn toàn có lý khi liệt kê những loại tài liệu trên vào diện tài liệu quý hiếm

* Quan điểm của các nhà nghiên cứu trên thế giới:

- Trong tài liệu quy định về danh mục nhà nước những tài liệu quý, hiếm thuộc Phông Lưu trữ Liên bang Nga (Ban hành kèm theo Quyết định số

75 ngày 09/10/2001 của Cơ quan lưu trữ Liên bang Nga) đã đề cập đến khái niệm về tài liệu quý hiếm: Là những tài liệu có những phẩm chất hay giá trị đặc sắc về tinh thần, thẩm mỹ hoặc về phương pháp tài liệu hóa; đem lại giá trị lịch sử và ý nghĩa văn hóa đặc biệt; là những sản phẩm duy nhất, độc đáo xét về phương diện nội dung và vị trí của chúng trong lịch sử của Nhà nước

và xã hội Nga và là những thứ không thể bù đắp và thay thế được trong trường hợp bị tổn thất nếu xét từ góc độ ý nghĩa pháp lý, bút tích và các đặc trưng bên ngoài của chúng

- Từ điển thuật ngữ về Công tác thư viện của Nga, xuất bản năm 1986 - định nghĩa về sách quý hiếm: Là cuốn sách được bảo quản hoặc xuất bản với

số lượng tương đối nhỏ và giữ được giá trị nghệ thuật, khoa học, thư mục và các giá trị khác; là một bản của xuất bản phẩm có những dấu hiệu khác

thường giúp phân biệt nó với những số bản còn lại của xuất bản phẩm, trang trí đặc biệt bằng tay, có thủ bút của tác giả và có bìa cứng đặc biệt

- Trong cuốn Từ điển giải nghĩa Thư viện học và Tin học Anh - Việt (ALA) được dịch từ nguyên bản tiếng Anh do nhà xuất bản Galen Press Ltd (Mỹ) phát hành đã định nghĩa về sách hiếm (Race book) như sau: Một quyển sách được ao ước nhưng khó tìm, ít khi hay đôi khi xuất hiện trên thị trường sách cổ, theo truyền thống được liệt kê vào loại sách hiếm là các loại sách như

là các sách in cổ ở thế k XV, các sách xuất bản ở Mỹ trước năm 1800, các ấn bản đầu tiên của các văn bản hay tác phẩm văn học quan trọng, các loại sách đóng bìa quý, các bản duy nhất, các sách quan trọng đối với các hội đoàn; tuy nhiên, các mức độ về tính hiếm thì vô số tuỳ theo nhu cầu của thị trường sách

cổ, và từ này càng ngày càng được các thư viện dùng một cách dễ dãi hơn Nhiều cơ sở thuộc loại này thích sử dụng các từ như sưu tập đặc biệt, sưu tập khảo cứu hơn là sưu tập quý hiếm

- Ở Việt Nam, trong Pháp lệnh Lưu trữ Quốc gia đã nêu: Tài liệu lưu trữ Quốc gia là di sản của dân tộc, có giá trị đặc biệt đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Tài liệu lưu trữ Quốc gia

là tài liệu có giá trị về kinh tế, quốc phòng, an ninh, ngoại giao, văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ được hình thành trong các thời kỳ lịch sử của dân tộc Việt Nam, trong quá trình hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh

tế, đơn vị vũ trang nhân dân và các nhân vật lịch sử phục vụ việc nghiên cứu lịch sử, khoa học và hoạt động thực tiễn Mặc dù ở đây Pháp lệnh chỉ đề cập đến các loại hình tài liệu được đưa vào lưu trữ, nhưng thực sự những tài liệu này cũng mang những giá trị đặc biệt, có tầm cỡ quốc gia và cần được lưu trữ lâu dài

Theo văn bản hướng dẫn của Cục Văn thư, lưu trữ Quốc gia Việt Nam quy định việc lựa chọn và thống kê tài liệu lưu trữ thuộc diện bảo hiểm đã đưa

ra tiêu chí về tài liệu quý (còn gọi là tài liệu có giá trị cao): Là những tài liệu chứa thông tin về các sự kiện, biến cố và hiện tượng đặc biệt của tự nhiên, đời sống xã hội và tư duy, có ý nghĩa nền tảng đối với quản lý nhà nước, kinh tế quốc dân, quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, trong quan hệ đối ngoại, nghiên cứu khoa học lịch sử và không thể bổ khuyết được nếu như bị mất hoặc hư hỏng, xét về ý nghĩa pháp lý và bút tích của chúng

Tài liệu hiếm: là những tài liệu có giá trị đặc biệt song chỉ có duy nhất một bản, không có bản thứ hai giống nó về nội dung thông tin, phương thức ghi tin và các đặc điểm bề ngoài

Tóm lại: Mặc dù với cách trình bày riêng trong mỗi tài liệu nhưng vấn

đề cốt lõi để có một cái nhìn khái quát nhất về tài liệu cổ quý hiếm chúng ta cần xem xét ở các góc độ sau:

- Giá trị của thông tin có trong tài liệu:

+ Tài liệu đó phải là những tài liệu có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học, xã hội

+ Là những tài liệu phản ánh các khía cạnh của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội và khoa học - kỹ thuật của vùng đất trong những giai đoạn lịch sử nhất định

+ Số lượng bản ít và khó bổ khuyết được nếu như bị mất hoặc hư hỏng, xét về ý nghĩa pháp lý và bút tích của chúng

+ Hoặc là những tài liệu có niên đại cổ và trên những vật mang tin đặc biệt như: giấy dó, da…

Qua những phân tích và những gợi ý trên, có thể hiểu khái quát: Tài liệu cổ quý hiếm là tài liệu có giá trị đặc sắc về các vấn đề lịch sử, văn hóa xã hội, khoa học, nội dung thông tin bao quát được các sự kiện, biến cố

và hiện tượng đặc biệt quan trọng trong cuộc sống; số lượng bản ít, hình thức đặc biệt và khó bổ khuyết được nếu như bị mất mát hoặc hư hỏng, xét về ý nghĩa pháp lý và bút tích của chúng

1.1.3 Khái niệm chung về bảo quản tài liệu và bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

Bảo quản tài liệu thư viện là một công tác nhằm kéo dài tuổi thọ của tài liệu, tránh sự mất mát, hư hỏng tài liệu, đảm bảo tính thông tin đầy đủ của tài liệu, phục vụ tốt cho công tác nghiên cứu, học tập một cách toàn diện và lâu dài

Thuật ngữ Bảo tồn (Conservation) và Bảo quản (Preservation) nhiều khi được sử dụng thay thế lẫn nhau trong các tài liệu chuyên môn

Tuy nhiên, theo ý kiến của Hội thư viện Mỹ (American Library Associations (ALA), thì thuật ngữ Bảo tồn đựơc dùng với nghĩa chung hơn

và bao quát hơn, còn Bảo quản tài liệu được định nghĩa một cách chuyên sâu hơn Bảo tồn nghĩa là sự giữ lại không để nó mất đi Bảo quản nghĩa là gìn giữ cho khỏi hư hỏng hoặc hu hoại

Có nhiều định nghĩa về bảo quản tài liệu trong thư viện: Theo IFLA (International Federation of Library Associations and Institutions: Liên hiệp Quốc tế các hội thư viện ): Bảo quản là những chính sách và hoạt động thực tiễn đặc thù nhằm bảo vệ các tài liệu thư viện và lưu trữ khỏi bị hư hỏng (hoặc gây thiệt hại và hủy hoại), bao gồm những phương pháp và kỹ thuật do đội ngũ chuyên môn đề ra

Theo ALA (American Library Association): Hội thư viện Mỹ cho rằng bảo quản là những hành động liên hệ đến việc bảo trì tài liệu thư viện hoặc tài liệu thuộc văn khố để sử dụng, dưới hình thức nguyên thủy của nó hoặc dưới một hình thức khác có thể dùng được.[1]

Bảo quản tài liệu là những hoạt động với mục đích lưu giữ, duy trì tài liệu của thư viện, phục vụ cho việc sử dụng trước mắt và lâu dài; nhằm ngăn chặn hoặc trì hoãn sự hư hỏng của tài liệu, kéo dài tuổi thọ của chúng, đảm bảo nội dung thông tin trong tài liệu không bị mất đi

Hiện nay, trên thế giới nhiều quốc gia đã thành lập những trung tâm nghiên cứu về công tác bảo quản tài liệu (như ở Mỹ, ở Anh, ở úc, Thái

Lan…) Lý do của mối quan tâm sâu rộng đó là ở chỗ Liên hiệp Quốc tế các hội thư viện (IFLA) từ nhiều năm trước đây đã nêu vấn đề bảo quản thành một trong những chương trình trọng tâm của mình Bởi lẽ thực tế cho thấy, đã có nhiều bộ sưu tập có giá trị bị mất mát, hư hỏng do hậu quả của các cuộc chiến tranh, thiên tai, hoả hoạn, đặc biệt là do các tác động của yếu tố môi trường thiên nhiên… Song, cũng không ít các bộ sưu tập cổ, quí hiếm, độc bản bị mất mát, hư hỏng mà nguyên nhân chính lại là các nhân tố xã hội, nhất là sự ấu trĩ của cách bảo quản tài liệu, nhiều bộ sưu tập cổ, quý hiếm đã không được quan tâm chú ý đúng mức, để có những biện pháp bảo quản thích hợp và kịp thời

Có thể khẳng định rằng bảo quản vốn tài liệu thư viện là một công tác khoa học, đòi hỏi đội ngũ những người làm công tác bảo quản phải có trình

độ, am hiểu nghiệp vụ, biết nghiên cứu kỹ các loại hình tài liệu cần được bảo quản, những nhân tố hu hoại tài liệu, biết ứng dụng công nghệ, những phương tiện kỹ thuật như máy móc, thiết bị chuyên dụng vào công tác bảo quản Đồng thời người làm công tác bảo quản còn phải có lòng nhiệt tình, yêu ngành, yêu nghề, luôn có ý thức phấn đấu vươn lên, học tập nâng cao trình độ hiểu biết, ứng dụng công nghệ hiện đại, kỹ thuật tiên tiến vào công tác bảo quản tài liệu nói chung, vốn tài liệu thư viện nói riêng đáp ứng được yêu cầu đặt ra

Công tác bảo quản tài liệu được thông qua công tác bảo vệ, duy tu, phục chế, chuyển dạng tài liệu và đặc biệt là việc loại trừ các yếu tố gây tổn hại đến tài liệu Đó là các yếu tố xã hội; yếu tố lí hóa học, các yếu tố sinh học và một

số yếu tố tác hại khác…

Bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm là biện pháp bảo đảm sự toàn vẹn và hiện trạng vật lý bình thường của các tài liệu trong kho

Việc bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm được chia làm hai loại: bảo quản

dự phòng chú trọng đến việc ngăn chặn sự xuống cấp của toàn bộ các tư liệu nói chung và bảo quản phục chế nhằm sửa lại sự xuống cấp về mặt lý tính

hoặc hóa tính của tài liệu Bảo quản phục chế đòi hỏi một lượng nhân công đông đảo và thường cần các chuyên gia có chuyên môn cao, do đó bảo quản phục chế rất tốn k m và thường được giới hạn trong phạm vi chọn lọc toàn bộ các hiện vật tư liệu sưu tập [10]

1.2 Các tiêu chí để xác định tài liệu cổ, quý hiếm

1.2.1 Nhóm tiêu chí về thời gian

Tài liệu sản sinh ra trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức và

cá nhân con người Những tài liệu này không chỉ là công cụ phục vụ cho việc giải quyết công việc hàng ngày mà nó còn giúp cho việc nghiên cứu quá khứ, nghiên cứu lịch sử Để xem xét các vấn đề của xã hội đã qua, các nhà nghiên cứu phải sử dụng nhiều tư liệu đã được công bố từ trước tới nay

Khi vận dụng tiêu chí về thời gian để xác định và xem xét giá trị cổ quý, hiếm của tài liệu chúng ta cần quan tâm tới bối cảnh lịch sử của vùng đất chốn kinh kỳ Vùng đất Huế ngày nay chính là thuộc Thuận Hóa ngày xưa Năm 1306, vua Trần Anh Tông đã đổi Châu Ô thành Châu Thuận, Châu Lý thành Châu Hóa Sau đó đã gộp hai châu thành Phủ Thuận Hóa Trong đó có một làng cổ lớn Đó là làng Thụy Lôi (xuất xứ từ xã Thụy Lôi, phủ Lý nhân, trấn Sơn Nam Thượng, ngoài Bắc ngày xưa vào lập nghiệp Nay là làng Gốm,

xã Thụy Lôi, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam) Về sau, nơi đây trở thành Dinh của Chúa Nguyễn (xây dựng năm 1687) và lập thành làng Phú Xuân Sau đó đến đời chúa Nguyễn Phúc Khóat xưng vương đã lập Phú Xuân làm Thành đô (năm 1744) Tháng 1 năm 1775, quân Trịnh do tướng Hoàng Ngũ Phúc k o vào chiếm thành Phú Xuân Ngày 15 tháng 6 năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã đánh đuổi quân Trịnh và chiếm giữ thành Phú Xuân Ngày 12 tháng 6 năm 1801, Nguyễn Ánh đưa quân tấn công lấy lại thành Phú Xuân Năm sau (1802), Nguyễn Ánh lên ngôi vua lấy niên hiệu là Gia Long

và cho xây dựng mới và mở rộng thành Phú Xuân trên các địa phận làng Phú Xuân, Vạn Xuân, An Hoà, An Mỹ, An Biều Thành lớn này vẫn gọi là thành

Phú Xuân Sang đời Minh Mạng đổi tên sang tên gọi là Kinh thành Thuận Hóa Đến đời vua Thành Thái, ngày 20 tháng 10 năm 1898 thành lập chính thức Thành Huế và tên gọi đó tồn tại cho đến ngày nay

Qua những diễn biến về lịch sử như thế, vùng đất này đã mang theo những ảnh hưởng nhất định về văn hóa, xã hội của từng thời kỳ thay chúa, đổi vua Nhất là sự biến đổi những hình thức về văn hóa phi vật thể, trong đó có các loại như văn bản, tư liệu v.v

Chẳng hạn như khi có một triều đại mới thì có một quy định về viết các văn bản, sách báo phải kiêng các chữ phạm "huý " (tên thật của vua và các vị

bề trên thân tộc của vua); cũng như các địa danh phạm "huý" cũng phải đổi sang tên khác Vì thế, nên tên người và một số địa danh bị biến đổi qua nhiều triều đại vua chúa Do đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu các văn bản, tài liệu cổ quý, hiếm ở Huế cũng gặp nhiều khó khăn, phức tạp hơn

Đặc biệt trong thời kỳ các vua Nguyễn thống trị, các loại văn bản, tài liệu, sách báo được phát triển rất đa dạng và nề nếp Các luật lệ sắc dụ chiếu chỉ, sớ tấu, hương ước, địa bạ được quy định phân minh, rạch ròi Những loại văn bản được lưu giữ lại theo dạng viết tay hoặc in khuôn mộc tuỳ theo tính chất ứng dụng của nó rộng hay hẹp

Trước đây, từ đời này sang đời khác, chúng đã tồn tại và phát triển phong phú Các thư viện của các cơ quan Nhà nước cũng như các tủ sách gia đình các trí thức, học giả ở Huế, các làng xã cũng lưu giữ khá nhiều Nhưng giờ đây chẳng còn lại được bao nhiêu nữa Điều đó cũng do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan đã gây nên bởi những biến động có liên quan đến văn hóa, chính trị, quân sự

Trong mỗi hoàn cảnh lịch sử, do các nguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau nên các tài liệu sẽ được phát hành và lưu giữ, bảo quản trong các tình trạng khác nhau

Nhờ vào những tài liệu này mà muôn đời sau muốn hiểu được những

n t văn hóa, lịch sử của vùng đất cố đô xưa mới có cái để kế thừa và phát huy những tinh hoa của vùng đất lịch sử, cổ kính, anh hùng Do đó những tài liệu này có thể phân loại vào những tài liệu quý hiếm Theo các văn bản hướng dẫn của Cục lưu trữ Quốc gia Việt Nam, các tài liệu thuộc các giai đoạn lịch

sử càng sớm thì có giá trị càng cao; các tài liệu xuất hiện cách ngày nay càng

lâu càng được coi là cổ, quý hiếm

1.2.2 Nhóm tiêu chí về nội dung của tài liệu

Yếu tố quan trọng để đảm bảo tài liệu thuộc diện quý hiếm hay không thể hiện ở khía cạnh giá trị của nội dung tài liệu, những mối quan hệ với một thời kỳ (một hiện tượng, sự kiện, quá trình, đối tượng) lịch sử cụ thể đã tạo tiền đề cho sự xuất hiện của tài liệu đó Việc đánh giá giá trị về mặt nội dung của tài liệu là rất quan trọng, nhất là trong việc lựa chọn các tài liệu có giá trị đặc biệt

Ý nghĩa nội dung của tài liệu được xem x t trên cơ sở so sánh giá trị của tài liệu, được hình thành từ ba yếu tố chính:

- Ý nghĩa của sự kiện, hiện tượng, sự việc được phản ánh trong tài liệu

- Ý nghĩa của nội dung thông tin về sự kiện, hiện tượng, sự việc đó hay giá trị của bản thân thông tin tài liệu phù hợp với tình hình nghiên cứu thời kỳ xuất hiện của tài liệu

- Tính mới mẻ, không trùng lặp với các thông tin khác

Với các yếu tố này thì các tài liệu thuộc diện quý hiếm phải là các tài liệu phản ánh các khía cạnh của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và khoa học kỹ thuật của vùng đất, lãnh thổ như:

- Tài liệu phản ánh chế độ chính trị, kinh tế, sự phát triển của xã hội qua các thời kỳ lịch sử của dân tộc; tài liệu phản ánh sự phát triển của phương thức và lực lượng sản xuất, môi trường sinh thái, điều kiện tự nhiên - xã hội, những phát minh, sáng chế

- Tài liệu phản ánh quan hệ đối ngoại trên các lĩnh vực chính trị, kinh

tế, quân sự, văn hóa - xã hội, khoa học và giáo dục

- Tài liệu phản ánh sự phát triển của các dân tộc

- Tài liệu phản ánh các sự kiện lịch sử tiêu biểu của dân tộc trong công cuộc phòng và chống giặc ngoại xâm cũng như sự đàn áp, bóc lột của các giai cấp thống trị đối với nhân dân lao động…

- Tài liệu về các nhà hoạt động chính trị, khoa học, quân sự, văn hóa, giáo dục, tôn giáo và văn học - nghệ thuật tiêu biểu qua các thời đại…

- Tài liệu về việc bảo vệ các di sản văn hóa, lịch sử, về việc lưu danh muôn thuở những nhân vật xuất chúng

Sự kết hợp các tiêu chí về thời gian, nội dung và đặc điểm của tài liệu

sẽ giúp cho việc đánh giá chính xác các tài liệu thuộc dạng đặc biệt Tiêu chí

về nội dung, tác giả và thời gian tạo lập tài liệu mang ý nghĩa rất quan trọng Tuy nhiên, việc kết hợp các tiêu chí này cũng cần có sự linh hoạt trong quá trình phân loại tài liệu để đưa chúng vào dạng tài liệu quý hiếm

Tài liệu cổ, quý hiếm ở Trung tâm học liệu Đại học Huế, Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế và Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã phản ánh về lịch sử, văn hóa truyền thống của vùng đất cố đô…đặc biệt là bộ tài liệu gần 20 nghìn bản Mục lục về triều đại nhà Nguyễn được viết dạng song ngữ Hán - Việt ở Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

1.2.3 Nhóm tiêu chí về hình thức tài liệu

Trong lịch sử phát triển của nhân loại, chúng ta có thể thấy nhiều mốc quan trọng, đánh dấu những bước phát triển của nhân loại Một trong những mốc đó là tìm ra chữ viết và sau là việc sách ra đời Có lẽ đấy là một mốc quan trọng trong những mốc quan trọng Bởi vậy, nhà văn Macxim Goocky

đã nhận x t: “Sách, có lẽ là một kỳ công phức tạp và vĩ đại nhất trong tất cả các kỳ công mà loài người đã tạo ra trên con đường đi tới hạnh phúc và tương lai hùng mạnh”

Ngày nay, trong thư viện, chúng ta thấy rất nhiều loại sách báo, sách về khoa học tự nhiên, sách về khoa học xã hội… Về hình thức, sách cũng đã xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau Chúng ta thấy bên cạnh những sách cổ được ghi ch p trên đất, đá, đồng… là những cuốn sách thông dụng, hiện đại được in đúng quy cách quốc tế

Điểm lại sự xuất hiện của các kiểu sách gắn liền với những điều kiện cụ thể, giúp ta thấy quá trình xuất hiện sách từ đơn giản đến phức tạp, cũng không ngoài lí do yêu cầu của nền sản xuất xã hội

Vật liệu tạo nên sách là điều kiện vật chất để cuốn sách hình thành Tuỳ vào hoàn cảnh lịch sử khác nhau, tuỳ vào sự phát triển của công nghiệp in ấn nên xuất hiện những loại vật liệu khác nhau được dùng vào việc ghi chép Việc ghi chép, viết chữ có thể được thực hiện trên đất sét, trên vỏ cây Papirut, trên đá, trên da…nhìn vào hình thức của các loại hình tài liệu người ta có thể đánh giá được phần nào niên đại ra đời của nó

Ngày nay, với sự phát triển của khoa học và công nghệ, tài liệu chủ yếu được in bằng giấy công nghiệp và không có sự khác biệt lớn giữa loại tài liệu này với loại tài liệu khác Chính vì thế mà những tài liệu được ra đời từ những chất liệu đặc biệt thì rất hiếm Tính chất quý, hiếm được hiểu là ý nghĩa lịch

sử văn hóa độc lập và sự thống nhất, không thể tái tạo được trong bất kỳ một bản sao nào khác và không có trong một tài liệu nào khác Và bản thân những tài liệu đó cũng là những bằng chứng xác thực nhất về từng giai đoạn lịch sử Như trong thời kỳ phong kiến ở Việt Nam, chúng ta thấy xuất hiện những sách in bằng chữ Hán Nôm; tới thời kỳ Pháp thuộc chúng ta lại thấy xuất hiện những tài liệu được in bằng tiếng Pháp với nội dung lại viết về đời sống xã hội Việt Nam thời đó

Tài liệu cổ, quý hiếm ở Huế chủ yếu là tài liệu in trên giấy Riêng các bản hương ước, sắc phong, chiếu chỉ được viết trên giấy Dó Việc sử dụng giấy Dó viết sách đã tạo điều kiện cho việc duy trì, phát triển nghề làm giấy

cổ truyền ở một số làng quê Việt Nam Một điều thuận lợi nữa là sách giấy

Dó có độ dai, chịu nhiệt tốt và khả năng hạn chế côn trùng tấn công nên có thể k o dài được “tuổi thọ” của tài liệu

Đặc biệt đối với các sắc phong, chất liệu giấy các vua Nguyễn sử dụng

là giấy “sắc long đằng” có độ bền và ít bạc màu theo thời gian Đây là loại giấy rất tốt có thể tồn tại đến hàng 200, 300 năm nhưng do bảo quản không tốt nên một số sắc phong đã bị hư hại, mục nát

1.3 Tầm quan trọng của tài liệu cổ, quý hiếm

Cùng với những phế hưng, thăng trầm, buồn vui của lịch sử dân tộc Việt Nam, tỉnh Thừa Thiên - Huế, mảnh đất miền Trung nhỏ hẹp, nơi hội tụ các giá trị văn hóa miền Bắc, miền Nam và miền Trung - Tây Nguyên, trong lịch sử luôn luôn phải đối đầu với những thử thách khắc nghiệt của thiên nhiên, lại phải đi qua nhiều cuộc chiến tranh ác liệt chống quân xâm lược, các thế hệ con người xứ Huế đã tự tạo cho mình một lẽ sống sáng rõ và cao cả, một bản sắc văn hóa đặc trưng có sức mạnh bất diệt Xứ Huế, cũng là vùng đất - chiếc nôi chung đúc nhiều danh nhân văn hóa của dân tộc Việt Nam Ngày nay, trên mảnh đất này, còn bảo tồn được kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đồ sộ có giá trị quốc gia và quốc tế, trong đó có một bộ phận tài liệu thư tịch cổ quý hiếm - tài liệu địa chí với nhiều chất liệu khác nhau Những tài liệu này đã lưu giữ những sự kiện, con người, văn hóa, lịch

sử của vùng đất kinh kì và của đất nước

Ý nghĩa, giá trị khoa học lịch sử, văn hóa của các loại tài liệu cổ quý hiếm này phục vụ nghiên cứu khoa học, học tập là rất lớn

Tài liệu cổ quý hiếm ở Huế là một kho tàng vô giá không có gì có thể thay thế nổi vì nó là di sản văn hóa thành văn của dân tộc Chúng là những căn cứ cho phép chúng ta nghiên cứu về quá khứ đã qua, về những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc

Bên cạnh ngôn ngữ dân tộc như tiếng Việt, tài liệu cổ ở đây còn có nhiều tài liệu được viết bằng ngoại ngữ Trước hết phải kể đến tiếng Hán Tiếng Hán có một vị trí quan trọng hàng đầu trong nền văn hóa Việt Nam Đó

là công cụ viết đầu tiên mà cha ông ta đã học được của nền văn hóa khổng lồ láng giềng: văn hóa Trung Quốc Nhiều tác phẩm nổi tiếng của nền văn hóa dân tộc đều được viết bằng tiếng Hán Các văn bản mang tính hành chính hoặc mang tính chính thống như các sắc phong, các đạo luật, các chiếu chỉ

đều được viết bằng tiếng Hán Và đặc biệt bộ Mục lục Châu bản về triều

Nguyễn ở Thư viện trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Sau tiếng Hán phải kể đến tiếng Pháp, ngôn ngữ của một nền văn hóa khổng lồ thứ hai mà văn hóa Việt Nam được (bị) giao lưu Mối giao lưu này

đã đem lại cho văn hóa nước ta nói chung và văn hóa Huế nói riêng một bước tiến đáng kể Nó thể hiện rõ nét qua bộ sách “Những người bạn của cố đô Huế” và bộ tập san “Nghiên cứu Đông Dương”, bộ tập san “Trường viễn đông Bác cổ” được viết bằng tiếng Pháp

1.4 Vai trò của hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm

Hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm mang một ý nghĩa rất quan trọng đối với xã hội nói chung và hoạt động thư viện nói riêng

Hoạt động bảo quản gìn giữ tài liệu cổ, quý hiếm thư viện, gìn giữ di sản thành văn của dân tộc

Tài liệu là một trong bốn yếu tố hình thành nên thư viện Tài liệu được các thư viện xây dựng trong suốt quá trình hoạt động Tuy nhiên, tài liệu được lưu giữ trên các vật liệu rất dễ bị hủy hoại, đặc biệt là tài liệu cổ, quý hiếm Do vậy chúng có thể: bị ẩm mốc, bị ố vàng, bị chuột cắn, mối mọt…

Hoạt động bảo quản cổ, quý hiếm góp phần vào việc tăng cường nguồn lực thông tin và khả năng đáp ứng yêu cầu thông tin của các thư viện

Tài liệu cổ, quý hiếm được xây dựng từ nhiều nguồn khác nhau Hoạt động bảo quản góp phần gìn giữ nguồn thông tin đó, đảm bảo nguồn tin luôn

ở trạng thái tốt sẵn sàng phục vụ Đồng thời với các phương thức chuyển dạng

tài liệu, hoạt động bảo quản tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin giữa các thư viện được thuận lợi, đặc biệt là sử dụng các dạng vi thể để làm giàu kho thông tin của mỗi thư viện

Bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm làm tăng giá trị tài liệu, giữ gìn được tài liệu qua các thời kỳ lịch sử Tăng tuổi thọ của tài liệu

Hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm góp phần tiết kiệm ngân sách dành cho thư viện

Hoạt động bảo quản góp phần gìn giữ các tài liệu thư viện trách mất mát, hư hỏng Rất nhiều tài liệu, đặc biệt là các tài liệu quý hiếm nếu không được bảo quản tốt sẽ bị hư hỏng và phải bỏ ra một số tiến lớn mới có thể mua được bản khác Mặt khác nếu hoạt động bảo quản không tốt, để xảy ra hỏa hoạn hoặc một thảm họa nào khác thì số tiền dùng để khắc phục hậu quả sẽ không biết bao nhiêu mà tính

Các tai họa như lũ, lụt, hoả họan luôn luôn rình rập xung quanh chúng

ta Chỉ cần một tàn thuốc của bạn đọc hay thủ thư quên khóa vòi nước khi bị cúp nước… nhưng đôi khi cũng gây ra tai họa lớn cho cả thư viện mà hậu quả của nó thì có khi không bao giờ có thể khắc phục được.Vì vậy, chúng ta phải

ý thức được những điều này, tìm ra những nguyên nhân gây ra tai họa, có những biện pháp phòng chống và khắc phục hậu quả kịp thời

Trong những năm gần đây, thư viện học hiện đại nhìn nhận vấn đề bảo tồn, bảo quản tài liệu một cách cấp bách và toàn diện hơn Hoạt động bảo tồn, bảo quản tài liệu của thư viện đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của các nhà thư viện học Các nước tư bản (Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nga…) đã thành lập các trung tâm, phòng nghiên cứu độc lập và chuyên nghiệp để bảo dưỡng, phục chế tài liệu Việc các nước Nga, Pháp đặt các trung tâm bảo quản tài liệu thuộc viện hàn lâm khoa học cũng đã nói lên tầm quan trọng của công tác này Liên hiệp quốc tế các hội thư viện (IFLA) đã đưa vấn đề bảo quản thành một trong 7 chương trình cốt lõi của các chương trình hoạt động của tổ chức này Chương trình bảo tồn, bảo quản (Preservation and Conservation

Programme - PAC) có trụ sở chính tại thư viện Quốc hội Mỹ và có các đại diện ở châu Á, châu Đại Dương, chuyên nghiên cứu và đề ra các phương án giải quyết các vấn đề bảo tồn và bảo quản tài liệu

Các loại tài liệu địa chí, với nhiều chất liệu khác nhau của tỉnh Thừa Thiên - Huế đang đặt trước sự thách thức lớn của sự tồn vong bởi thời gian, ý thức trách nhiệm của con người Nguy cơ lớn nhất là do thiên nhiên khắc nghiệt với sự tác động liên tục của các điều kiện điện hóa tự nhiên, mối mọt,

lũ lụt sẽ làm cho các tài liệu thư tịch cổ, các bộ sách quý chất liệu chủ yếu bằng giấy ngày càng nhanh chóng bị hư hỏng Câu trả lời cho vấn đề này không dễ dàng chút nào, bởi ngoài trách nhiệm của thư viện tỉnh và các thư viện khác trên địa bàn của tỉnh, tâm huyết của các nhà chuyên môn thư viện, lịch sử, văn hóa, còn đòi hỏi có nguồn tài chính không nhỏ chi phí cho các hoạt động bảo tồn vốn tài liệu địa chí

Bảo quản tốt các bản hương ước, sắc phong, chiếu chỉ có ý nghĩa vô cùng to lớn Vì đây là những tài liệu độc đáo, vô cùng quí hiếm đối với công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa, những người làm công tác bảo tồn, bảo tàng; các hoạt động văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng dân gian lâu đời

Nói tóm lại, bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm là bảo quản kho tàng văn hóa và tài sản của đất nước, của nhân loại Hoạt động bảo quản tài liệu mang một ý nghĩa rất quan trọng đối với xã hội nói chung và hoạt động thư viện nói riêng [12]

1.5 Khái quát về tỉnh Thừa Thiên - Huế và các thƣ viện có tài liệu cổ, quý hiếm ở đây

1.5.1 Khái quát về tỉnh Thừa Thiên - Huế

1.5.1.1 Điều kiện tự nhiên

* Vị trí địa lý

Thừa Thiên - Huế ở vào vị trí trung độ của cả nước, cách thủ đô Hà Nội

660 km về phía Bắc, cách Thành phố Đà Nẵng 101 km về phía Đông Nam,

cách Nha Trang 612 km và cách Thành phố Hồ Chí Minh 1.050 km về phía Nam theo đường Quốc lộ 1A Phía Bắc giáp tỉnh Quảng Trị, phía Nam giáp thành phố Đà Nẵng, phía Tây giáp các tỉnh Saravane và Sekong của nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào, phía Đông giáp biển Đông Tỉnh lỵ đặt tại thành phố Huế

Về tổ chức hành chính, Thừa Thiên - Huế có 8 huyện và thành phố Huế với 150 xã, phường, thị trấn

Diện tích của tỉnh là 5.053,990 km² Phía Bắc, từ Đông sang Tây, Thừa Thiên Huế trên đường biển dài 111,671 km tiếp giáp với các huyện Hải Lăng, Đakrông, tỉnh Quảng Trị

Phần đất liền, Thừa Thiên Huế có diện tích 503.320,52ha (theo niên giám thống kê năm 2010), k o dài theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, nơi dài nhất 120 km (dọc bờ biển), nơi ngắn nhất 44 km (phần phía Tây); mở rộng chiều ngang theo hướng Đông Bắc - Tây Nam với nơi rộng nhất dọc tuyến cắt

từ xã Quảng Công (Quảng Điền), thị trấn Tứ Hạ (Hương Trà) đến xã Sơn Thủy - Ba L (A Lưới) 65 km và nơi hẹp nhất là khối đất cực Nam chỉ khoảng 2-3 km

Vùng nội thủy: rộng 12 hải lý

Vùng đặc quyền kinh tế mở rộng đến 200 hải lý tính từ đường cơ sở

Bờ biển của tỉnh dài 120 km, có cảng Thuận An và vịnh Chân Mây với

độ sâu 18 *20m đủ điều kiện xây dựng cảng nước sâu với công suất lớn, có cảng hàng không Phú Bài nằm trên đường quốc lộ 1A và đường sắt xuyên Việt chạy dọc theo tỉnh

Dân số theo kết quả điều tra tính đến năm 2012 là 1.115.523 người

* Đặc điểm địa hình

Thừa Thiên - Huế nằm trên một dải đất hẹp với chiều dài 127 km, chiều rộng trung bình 60 km với đầy đủ các dạng địa hình rừng núi, gò đồi, đồng bằng duyên hải, đầm, phá và biển tập trung trong một không gian hẹp, thấp