Các phương tiện kỹ thuật dạy học hiện đại khá phong phú (máy chiếu bản trong, máy chiếu phản xạ, máy chiếu slide, camera, tivi và đầu video, máy chiếu đa phương tiện dàn âm thanh,...) và chúng thường được sử dụng kết hợp với nhau. Nhưng làm thế nào để nghe và nhìn đạt hiệu quả cho người học thì đó là những thông tin được cung cấp cho các bạn ở tài liệu này.
Trang 1Ph−¬ng tiÖn nghe, nh×n
trong d¹y häc
Trang 2Phương tiện nghe
Theo kết quả thống kê, hầu hết thời gian trên lớp của học sinh là để nghe trong
đó có sự kết hợp với nhìn ở trên lớp, học sinh các trường phổ thông bỏ ra
khoảng 50% thời gian để nghe trong khi đó, sinh viên đại học phải dành tới 90% thời gian để nghe và tranh luận Như vậy, phương tiện nghe đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình dạy học
Trang 3Sự nghe và lắng nghe
Nghe
Là một quá trình sinh lý học mà sóng âm thanh lan truyền tới tai, lam rung động cơ học các thanh rung, chuyển vào tai trong, tạo nên các xung đưa đến vùng nghe của não để nhận ra âm thanh
Lắng nghe
Là một quá trình tâm lí học, bắt đầu bằng sự nhận thức của một người nào đó hướng sự chú ý của mình vào tiếng động hay bài nói, thông qua các dấu hiệu dặc biệt và kết thúc bằng sự hiểu các thông điệp
Trang 4ảnh hưởng của nghe và lắng nghe tới
chất lượng quá trình truyền thông
Nghe và lắng nghe đều là các giác quan tham gia quá trình truyền thông Cũng giống như trong truyền thông nhìn, một thông điệp
được gửi "mã hoá" và người nhận "giải mã" Chất lượng của quátrình truyền thông phụ thuộc vào người gửi mã hoá có rõ ràng,
logic hay không và người nhận có khả năng hiểu được thông điệp hay không Trong khi sử dụng phương tiện nghe, hiệu quả truyền thông phụ thuộc vào cả quá trình nghe lẫn lắng nghe Thực tế cho thấy, có những yếu tố khác nhau ảnh hưởng tới quá trình nghe
được thể hiện trong sơ đồ dưới đây
Trang 5C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng tíi qu¸ tr×nh nghe
Nguån ph¸t LËp m· Nghe L¾ng nghe Gi¶i m· N¬i nhËn
Tæn thÊt phô thuéc
vµo kÜ n¨ng tr×nh
bµy cña ng−êi ph¸t
Tæn thÊt phô thuéc vµo kÜ n¨ng tr×nh bµy cña ng−êi ph¸t
Tæn thÊt phô thuéc vµo kÜ n¨ng tr×nh bµy cña ng−êi ph¸t
Tæn thÊt phô thuéc vµo kÜ n¨ng tr×nh bµy cña ng−êi ph¸t
Trang 6Phát triển kỹ năng lắng nghe
Lắng nghe định hướng
Trước khi giới thiệu một câu chuyện hay bài học, hãy nêu một vài mục tiêu hay một số câu hỏi để dướng dẫn sự chú ý nghe của học sinh
Định hướng tiếp theo
Cho học sinh các hướng của vấn đề qua băng âm thanh để họ
phải chú ý đến các tin tức phát ra từ phương tiện này
Trang 7Phát triển kỹ năng lắng nghe
Lắng nghe các ý chính, các chi tiết hay suy luận
Tuỳ theo lứa tuổi của học sinh, giáo viên có thể giới thiệu một
đoạn nói dài hay ngắn và hỏi học sinh các ý chính mà mình vừa nói và sau đó yêu cầu học sinh viết ra giấy
Sử dụng văn cảnh để tạo sự lắng nghe
Trong khi giảng, giáo viên có thể cố tình tạo nên một "v"v"văăăăn cn cn cảảảảnh nh nghe"
nghe", buộc học sinh phải chú ý để phát hiện các từ thiếu hay ch−a hợp để tìm từ thích hợp điền vào
Trang 8Phát triển kỹ năng lắng nghe
Phân tích cấu trúc của một bài nói
Sau khi trình bày một bài nói, giáo viên cần cho học sinh lập đề cương phân tích cấu trúc để họ có thể biểu thị nhận thúc về các ý chính hay mục tiêu của bài nói
Phân biệt giữa các tin tức có liên quan và không liên quan
Sau khi nghe một bài thuyết trình, học sinh cần được hỏi để kiểm tra sự nhận viết các ý chính và mối liên hệ giữa những ý chính với các ý khác có liên quan (từ liên quan ít đến liên quan nhiều)
Trang 9Các loại phương tiện nghe
Băng âm thanh
Là loại băng từ tính có thể ghi và xoá một cách dễ dàng
Băng từ thu thanh được giới thiệu lần đầu tiên năm 1946, băng
được cuốn vào một nguồng băng rời Hiện nay, loại băng này chỉdùng trong khi làm băng gốc để sản xuất hàng loạt các băng
cassette hay đĩa compact
Băng cassette được Radio Berlin giới thiệu năm 1963 Chiều rông của băng là 3 mm cuốn vào một trong hai guồng nằm trong một cassette Băng được chế tạo theo nhiều loại về thời gian thu phát (loại 60 phút, 90 phút)
Trang 10Các loại phương tiện nghe
Băng âm thanh
Băng micro cassette có kích thước nhỏ hơn các loại băng
cassette tiêu chuẩn dùng cho những công việc đặc biệt như cho các phóng viên hay các cuộc thu thanh lưu động
Kích thước của băng cassette được qui định thống nhất trên toàn thế giới để có thể dùng trên bất kì loại máy cassette được sản xuất bởi bất kì nước nào
Trang 11Các loại phương tiện nghe
Đĩa âm thanh
Đĩa âm thanh đã được chế tạo bằng một loại chất dẻo ép trong các khuôn đã tạo các rãnh có đường gợn sóng giống như sóng dao động của âm thanh
Giá thành của đĩa âm thanh tương đối rẻ nhưng có hạn chế là dễ hỏng, khó bảo quản và không thể thu hay xoá các chương trình
Trang 12Các loại phương tiện nghe
Đĩa compact (CD)
Đĩa CD được giới thiệu năm 1983 Về hình thức, đĩa CD nhỏ, không
có rãnh như đĩa âm thanh, các tín hiệu được mã theo kĩ thuật số(digital) bằng các lỗ nhỏ trên nền plastic
Đĩa CD bền, độ tin cậy cao, dung lượng lữu trữ thông tin rất lớn (có thể ghi được 75 phút âm thanh, hoặc chứa được 650 Mb dữ liệu)
Do những ưu điểm của đĩa CD, trong tương lai, đây chắc chắn làmột loại phương tiện lưu trữ âm thanh chính
Trang 13C¸c lo¹i ph−¬ng tiÖn nghe
Trang 14Quá trình nghiên cứu và sản xuất
phương tiện nghe
Giai đoạn tiền sản xuất
Nhiệm vụ chung của giai đoạn này là nghiên cứu, viết kịch bản, lập kế hoạch, dựng và phác thảo các công việc có liên quan
Kịch bản cần được phải viết với một nội dung đầy đủ, được viết súc tích, gợi hình ảnh, tạo tính hồi hộp cho người nghe để lôi cuốn họ lắng nghe buổi phát thanh hay đoạn băng ghi âm mà
không bị mệt mỏi
Đôi khi để hỗ trợ cho phương tiện nghe, người ta kèm theo một sốphương tiện nhìn tĩnh như các tài liệu in, tranh vẽ, sơ đồ, ảnh nghệ thuật
Trang 15Quá trình nghiên cứu và sản xuất
phương tiện nghe
Giai đoạn sản xuất
Tuỳ theo cách thiết kế chương trình nghe, giai đoạn sản xuất có thể có các công việc sau: Các nghệ sĩ đọc và thuyết minh cho các vai khác nhau; phỏng vấn thu thanh tại địa phương; thu các lời thoại kịch hay lời thuyết minh tại phòng thu; thu nhạc gốc vàcác tiếng động có hiệu quả ở phòng thu hay tại thực địa
Trang 16Quá trình nghiên cứu và sản xuất
phương tiện nghe
Giai đoạn hậu sản xuất
Tại giai đoạn này, còn phải làm các công việc: ghi lại các phần thu chưa tốt ở giai đoạn sản xuất; cắt xén phần thu gốc; dựng băng, tập hợp các giải tiến trên băng khi phối hợp cùng một lúc nhiều âm thanh, trộn các âm thanh một cách hợp lí trên các giải tiếng; dựng thành một băng gốc sau khi đã kiểm tra, lấy ý kiến nhận xét của các nhà sư phạm và các chuyên gia về âm thanh
Trang 17một số nguyên tắc khi thiết kế
phương tiện nghe
Kịch bản
1 Chú ý viết để đọc cho người ta nghe chứ không phải cho người ta
đọc Bởi vậy hãy thử nói các câu định viết trước khi viết
2 Tránh viết các câu phức tạp và hãy dùng những từ quen thuộc
3 Dùng các câu ngắn sao cho người nghe có thời gian để hiểu vàtổng hợp vấn đề đã nghe
4 Sử dụng hình thức đàm thoại là tốt nhất và dùng trực tiếp ngôi thứhai (anh hay chị)
5 Tránh dùng cách viết dễ làm cho người thuyết minh bị ấp úng, khó
đọc
Trang 18một số nguyên tắc khi thiết kế
4 người thuyết minh phải phát âm đúng kể cả các tiếng nước ngoài
và biết nhấn mạnh tại những chỗ cần thiết
5 Thay đổi giọng đọc và tạo nên các đoạn nói theo kiểu trò chuyện
để kích thích sự lắng nghe và từng lúc nêu lên các câu hỏi để lôi kéo người nghe tham gia vào quá trình truyền thông, thay đổi môi trường để tránh sự mệt mỏi cho người nghe
Trang 19một số nguyên tắc khi thiết kế
phương tiện nghe
Âm nhạc và tiếng động
1 Phải chọn âm nhạc phù hợp với nội dung
2 điều chỉnh âm lượng của tiếng nhạc, không để tiếng nhạc át tiếng thuyết minh
3 Sử dụng hiệu quả âm thanh để tạo nên tính hiện thực và thêm
phần lôi cuốn hay sự nhấn mạnh tại những đoạn cần thiết Có thểdùng tiếng động thực và phải đưa vào một cách khéo léo
Trang 20cấu trúc mẫu bộ phương tiện nghe
có tài liệu kèm theo
Cấu trúc kịch bản
1 Mở đầu
Mục đích - định hướng nội dung và các yêu cầu cần thiết
Tổng quan của đề tài
phạm vi của đề tài.
Hướng kích thích sự thích thú của người nghe
2 Các mục tiêu được để xuất một cách rõ ràng
Các khả năng của học sin
Những điều gì học sinh biết và làm được sau khi học
Trang 21cÊu tróc mÉu bé ph−¬ng tiÖn nghe
cã tµi liÖu kÌm theo
CÊu tróc kÞch b¶n
3 Ph©n ®o¹n hîp lÝ
LiÖt kª néi dung vµ tr×nh tù
Nªu lªn nh÷ng ®iÓm quan träng
4 Gi¶i thÝch râ rµng c¸c thuËt ng÷ kÜ thuËt
§Þnh nghÜa c¸c tõ míi
Lµm râ nghÜa c¸c m¹ch v¨n
Thªm chó gi¶i cho c¸c thuËt ng÷
Trang 22cÊu tróc mÉu bé ph−¬ng tiÖn nghe
cã tµi liÖu kÌm theo
Trang 23cấu trúc mẫu bộ phương tiện nghe
có tài liệu kèm theo
Các tài liệu in kèm theo
1 Cùng một chủ đề với băng âm thanh hay có nội dung được nêu chi tiết hơn
2 Một bản đề xuất mục tiêu
3 Một bản đề xuất hay một mẫu đặt ra cho băng âm thanh trong chủ đề tổng quát
4 Một bản danh mục các tài liệu tham khảo
5 Các bài tập tự kiểm tra
6 Một số tài liệu nhìn chủ yếu: tranh, sơ đồ, thống kê, ảnh, tranh
in nghệ thuật, công thức, hình mẫu,
Trang 24Các câu hỏi kiểm chứng chất lượng phương tiện
nghe có kèm các phương tiện nhìn
A - Cấu trúc phương tiện
Các mục tiêu giáo dục có được nêu rõ ràng không?
Nội dung của các phương tiện nghe kèm phương tiện nhìn có
quan hệ chặt chẽ với các mục tiêu hay không?
Sự thích thú của học sinh có tăng lên và duy trì hay không?
Các phương tiện có thúc đẩy học sinh suy nghĩ hay không?
Các phương tiện có yêu cầu học sinh học tập năng động bằng các câu hỏi, các vấn đề đặt ra và các hành động cần thực hiện hay không?
Trang 25C¸c c©u hái kiÓm chøng chÊt l−îng ph−¬ng tiÖn
nghe cã kÌm c¸c ph−¬ng tiÖn nh×n
A - CÊu tróc ph−¬ng tiÖn
PhÇn chÝnh cña néi dông cã ®−îc tr×nh bµy mét c¸ch thÝch hîp vµ
®−îc tæng kÕt mét c¸ch dÔ hiÓu hay kh«ng?
C¸c ®iÓm mÊu chèt cã ®−îc lµm s¸ng tá vµ ®−îc nhÊn m¹nh hay kh«ng?
Ph−¬ng tiÖn cã ®−îc më ra theo mét tr×nh tù logic vµ cã cÊu tróc hay kh«ng?
Trang 26Các câu hỏi kiểm chứng chất lượng phương tiện
nghe có kèm các phương tiện nhìn
B - Lời thuyết minh
Phương tiện có được truyền thông băng giọng đàm thoại hay
không?
Giọng đọc có thay đổi tương xứng với các chỗ cần nhẫn manh hay không?
Người nói có diễn đạt thân tình và có kịch tính hay không?
Người nói phát âm có rõ ràng và đều đều hay không?
Các câu ngắn và có trọng điểm hay không?
Các thuật ngữ kĩ thuật có đúng chính tả và có chú giải hay
không?
Trang 27Các câu hỏi kiểm chứng chất lượng phương tiện
nghe có kèm các phương tiện nhìn
B - Chất lượng kĩ thuật
Âm lượng có được duy trì đều và không bị giảm dần hay không?Không có tiếng ồn quá đáng
B - Các tài liệu kèm theo
Các tài liệu nhìn được sử dụng kèm có liên quan với băng âm thanh và các mục tiêu của nó không?
Tất cả các tài liệu cần giới thiệu thường xuyên có được trình bày
để nhìn hay không?
Các tài liệu in có liên quan đến toàn giáo trình hay không?
Trong các tài liệu in có tổng kết các khái niệm chính?
Các bài tập và các hoạt động có được trình bày trong tài liệu in?
Trang 28Nh÷ng lÝ do chÝnh ph−¬ng tiÖn nh×n
®−îc sö dông trong d¹y häc
1 Cã sù bÊt lîi khi dïng vËt thËt
2 Ph−¬ng tiÖn nh×n cã thÓ gi¶i thÝch nguyªn lÝ tèt h¬n
3 Khi mµ vËt thËt xuÊt hiÖn ë thêi ®iÓm khã quan s¸t hay thùc tÕ kh«ng thÓ nh×n thÊy ®−îc
Trang 294 Có thể đơn giản hoá các thông tin phức tạp và làm cho học sinh
dễ hiểu, dễ nhớ
Trang 31Phương tiện nhìn có cấu trúc
Là phương tiện chỉ ra mối quan hệ giữa các điểm, khái niệm
chính hay các đơn vị trong một tổ chức như các lưu đồ, đồ thị, bản đồ, sơ đồ
Trang 32Tính hiện thực của phương tiện nhìn
Sự khác nhau cơ bản giữa các phương tiện nhìn là mức độ hiện thực của chúng.Trong thực tế không có một hình thức phương tiện nào là hoàn toàn hiện thực trừ vật thật
Cùng một vật, có thể thể hiện trên các loại tranh vẽ với các mức hiện thực khác nhau từ trừu tượng đến hiện thực
Trang 33Tính hiện thực của phương tiện nhìn
Khi sử dụng phương tiện nhìn có tính hiện thực thấp hhay cao quá
đều không đạt được hiểu quả cao Quan hệ giữa những điều học
được với mức độ hiện thực của phương tiện nhìn là một đường cong parabol
Đối với những đối tượng lớn tuổi, có kinh nghiệm sống, nghiêng
về sở thích xem các tranh ít hiện thực, nêu lên chủ đề chính
thông qua sự tư duy cao Ngược lại, trẻ em lại thích xem các loại tranh càng giống thật càng tốt
Trang 34Mèi quan hÖ gi÷a ®iÒu häc ®−îc vµ tÝnh hiÖn thùc cña ph−¬ng tiÖn
HiÖn thùc cao Cao
Trang 35Việc đọc tài liệu nhìn
Khái niệm về sự biết nhìn
Trước những năm 60, trên toàn thế giới người ta tập trung giải quyết nạn mù chữ, cần phải dạy cho con người biết đọc, biết viết Ngày nay, khi hầu hết các thông tin đều được chuyển tải qua
phương tiện nhìn thì bắt đầu nghe thấy một khái niệm mới trong giáo dục là dạy cho người ta "biết nhìn"
Có thể hiểu sự biết nhìn là khả năng được học để giải thích các thông điệp nhìn một cách chính xác và khả năng tạo nên các
phương tiện nhìn có hiệu quả
Như vậy, sự giải thích và tạo nên phương tiện nhìn trong "biết nhìn" có thể coi giống như sự đọc và viết trong "biết đọc"
Trang 36Xem phương tiện nhìn như thế nào
Kĩ năng nhìn
Là khả năng nhìn và hiểu được vấn đề thông qua phương tiện
nhìn Với mỗi loại phương tiện nhìn khác nhau, cần phải có những
kĩ năng nhìn khác nhau
Thái độ
Khi thái độ khác nhau, cảm nhận sẽ bị ảnh hưởng trong quá trình nhìn
Trang 37Xem phương tiện nhìn như thế nào
Đó là kinh nghiệm cuộc sống và môi trường sống của mỗi người
Điều này có ảnh hưởng rất lớn tới kết quả đọc các phương tiện nhìn
Trang 38TØ lÖ % h−íng chó ý cña ng−êi xem
14%
25%
Trang 39Các vấn đề cơ bản khi thiết kế
Trang 40Các vấn đề cơ bản khi thiết kế
phương tiện nhìn
Kết cấu
Bằng cách sử dụng kết cấu hay các vật liệu thật, người ta có thểtạo nên hình khối 3 chiều Kết cấu là một đặc trưng của cả vật 3 chiều và vật liệu thật
Trang 41Các vấn đề cơ bản khi thiết kế
phương tiện nhìn
Bố cục
Là sự sắp xếp các hình ảnh và chữ trong tranh Hình và các chữchú thích của tranh phải được sắp xếp trong một khuôn hình
nhằm lôi kéo sự chú ý của người xem và hướng họ vào những chi tiết và khái niệm quan trọng
Tính cân bằng
Cảm giác tâm lí của sự cân băng hay thăng bằng của bức tranh
được thực hiện khi "khối lượng" của các phần tử trong tranh được phân bố đều trên mỗi cạnh của trục toạ độ, hoặc là hoành độ hay tung độ hay cả hai
Trang 42Các vấn đề cơ bản khi thiết kế
phương tiện nhìn
Tính thống nhất
Tính thống nhất là mối quan hệ giữa các phần tử của phương tiện nhìn, tạo cho chúng phối hợp với nhau để làm nổi bật nội dung cần thông tin
Sự tương tác
Một vài phương tiện nhìn tạo hiệu qủa đặc biệt cho phép người học có thể tương tác với hình ảnh hay vận hành các tài liệu trên hình ảnh theo các tình huống khác nhau
Trang 43Vẽ chữ trên phương tiện nhìn
Hầu hết các phương tiện nhìn đều có kết hợp với một vài kiểu chữviết Kiểu chữ viết phải thích hợp và hài hoà với các phần tử khác của phương tiện nhìn Chữ viết yêu cầu phải rõ ràng, không dùng kiểu chữ trang trí
Người ta dùng chữ thường có thêm chữ in hoa ở những nơi cần thiết
Mầu của chữ viết phải tương phản với mầu nền nhằm cả hai mục
đích dễ đọc và nhấn mạnh những chỗ cần tập trung sự chú ý của người xem
Trang 47Bảng dạy học
Bảng dạy học là một phương tiện cần thiết để truyền đạt các nội dung bài giảng Sử dụng bảng dạy học là một nghệ thuật, nếu có kĩ năng sửdụng bảng tốt, sẽ giúp cho buổi học thêm sinh động, giúp cho học sinh tập trung tư tưởng để tiếp thu bài giảng dễ dàng Có thể kể tới các loại bảng dạy học sau
Bảng phấn
Bảng kính hay plastic viết phấn hay bút đạ:
Bảng gấp
Bảng cuốn
Trang 49Hình vẽ trên bảng
Là loại hình vẽ trực tiếp do giáo viên vẽ lên bảng Nó thường được vẽngay trong quá trình dạy học, việc vẽ của học sinh tiến hành song song với việc vẽ lại hình của học sinh
Hình vẽ trên bảng phải đơn giản, rõ ràng, sáng sủa, mọi người đều nhìn rõ và không được có quá nhiều đường nét chi tiết Việc sửdụng phấn mầu cho phép biểu thị nổi bật từng chi tiết và kí hiệu của hình vẽ
Hình vẽ trên bảng có thể sơ đồ hoá một số đối tượng nghiên cứu hay một quá trình liên tục nào đó