Thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên (trên cơ sở số liệu của địa bàn tỉnh Bình Dương)

Luận văn nghiên cứu những vấn đề về “ Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên, trên cơ sở số liệu của địa bàn tỉnh Bình Dương” theo pháp luật Tố tụng Hình sự Việt Nam, đồng thời cũng đề cập đến một số quy phạm của Bộ Luật Hình sự nhằm giải quyết nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu. Qua nghiên cứu về mối quan hệ giữa cơ sở lý luận và thực tiễn, luận văn tập trung làm rõ thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam và thực tiễn giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên trên địa bàn tỉnh Bình Dương giai đoạn từ 20082012. Từ đó, tìm ra những bất cập, tồn tại và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật Tố tụng Hình sự về thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên, nhằm nâng cao hiệu quả việc áp dụng thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội. Kết quả Luận văn đã đề ra một số sửa đổi, bổ sung như: sửa đổi, bổ sung Chương X, Bộ Luật Hình sự năm 1999 theo hướng quy định thật cụ thể các loại tội phạm có thể được thực hiện bởi người chưa thành niên để hạn chế việc áp dụng một cách tùy tiện; Điều 22, Nghị định số 102012NĐCP cần bổ sung nội dung quy định biện pháp chế tài nếu gia đình không thực hiện trách nhiệm của mình, cần quy định thời hạn tố tụng ( trong đó có xét xử ) trong vụ án có người chưa thành niên phạm tội ngắn hơn so với thủ tục bình thường, quy định cụ thể việc áp dụng các biện pháp tạm giữ, tạm giam đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên, cần ban hành các văn bản pháp luật cụ thể quy định về trách nhiệm, thẩm quyền của từng cấp, từng ngành, từng đoàn thể trong việc quản lý, giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên phạm tội mãn hạn tù tái hòa nhập cộng đồng.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí

HÀ NỘI - 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi

có thể bảo vệ Luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Võ Huỳnh Ngọc Thủy

LỜI CẢM ƠN

Phải chăng tiếp tục học tập sau Đại học vẫn là hạnh phúc lớn của đa số cán

bộ công chức, đặc biệt là đối với những nữ cán bộ công chức có gia đình? Bởi thế,bản thân em đã vô cùng hạnh phúc trong ngày đầu đặt chân vào giảng đường dựkhai giảng lớp Cao học 17, khóa học 2011–2013 Thời gian thấm thoát qua, giờ đâyniềm hạnh phúc ấy được nhân lên gấp bội lần khi em bắt đầu viết những dòng Luậnvăn tốt nghiệp Vậy là sau chặng hành trình ngọt ngào tình Thầy, tình bạn, em đã đi

và đã đến! Em xin cảm ơn tất cả các Thầy Cô lớp Cao học 17 đã tận tình giảng dạy

để em thêm trưởng thành trong suy nghĩ và cả trong công tác chuyên môn Em xinphép được vô vàn cảm ơn Thầy Nguyễn Ngọc Chí – Phó giáo sư – Tiến sĩ – Giảngviên cao cấp Bộ môn Tư pháp Hình sự – Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà

Nội – đã hướng dẫn em thực hiện Luận văn tốt nghiệp với đề tài “Thủ tục giải

quyết các vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội trên cơ sở các số liệu địa bàn tỉnh Bình Dương”.

Em xin trân trọng đón nhận tất cả những lời chỉ bảo, góp ý của quý Thầy Cô

để bản luận văn của em cơ bản được hoàn chỉnh hầu giúp bản thân em có thêmnhiều kiến thức mới áp dụng cho thực tiễn công tác sau này

Xin cảm ơn Ba Mẹ đã nuôi dạy con thành nhân

Xin cảm ơn Quý Thầy Cô đã bồi dưỡng em thành người có kiến thức

Người ta vẫn bảo: “Công Cha, nghĩa Mẹ, ơn Thầy” là mãi mãi, là vô tận.

Thêm một lần nữa xin được gửi đến Ba Mẹ và Thầy Cô trọn vẹn niềm biết

ơn sâu sắc cùng với tâm nguyện sẽ tiếp tục phấn đấu sao cho Ba Mẹ, Thầy Cô luônđược an lòng, toại nguyện…

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục bảng

LỜI CAM ĐOAN 1

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội 1

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn 1

Tôi xin chân thành cảm ơn! 1

NGƯỜI CAM ĐOAN 1

Võ Huỳnh Ngọc Thủy 1

LỜI CẢM ƠN 2

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 5

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC 5

VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 5

1.1 KHÁI NIỆM 5

1.1.1 Khái niệm người chưa thành niên 5

1.1.2 Khái niệm người chưa thành niên phạm tội 6 1.1.3 Khái niệm thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên 10

1.2 VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI

NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 12

1.2.1 Vai trò của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự 12

1.2.1.1 Về người tiến hành tố tụng 12

1.2.1.2 Về nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội 15

1.2.1.3 Về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên 16

1.2.2 Ý nghĩa của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự 17

1.3 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC 21

1.3.1 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong các Công ước quốc tế 21

1.3.1.1 Công ước quốc tế về Quyền trẻ em 21

1.3.1.2 Quy tắc Bắc Kinh 22

1.3.1.3 Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa người chưa thành niên hư hỏng (còn gọi là hướng dẫn Riát) 23

1.3.2 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong pháp luật một số nước 23

Chương 2 28

THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN 28

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 28

TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 28

DANH MỤC BẢNG

LỜI CAM ĐOAN 1

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội 1

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn 1

Tôi xin chân thành cảm ơn! 1

NGƯỜI CAM ĐOAN 1

Võ Huỳnh Ngọc Thủy 1

LỜI CẢM ƠN 2

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 5

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC 5

VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 5

1.1 KHÁI NIỆM 5

1.1.1 Khái niệm người chưa thành niên 5

1.1.2 Khái niệm người chưa thành niên phạm tội 6

1.1.3 Khái niệm thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên 10 1.2 VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 12

1.2.1 Vai trò của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự 12

1.2.2 Ý nghĩa của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự 17

1.3 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC 21

1.3.1 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong các

Công ước quốc tế 21

1.3.2 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong pháp luật một số nước 23

Chương 2 28

THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN 28

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 28

TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 28

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Những năm qua, mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng tình hình tội phạm vẫn

có chiều hướng gia tăng, diễn biến phức tạp, trong đó có tội phạm do người chưathành niên thực hiện Trong quá trình giải quyết vụ án do người chưa thành niên gây

ra, ngoài quy định chung còn phải tuân theo các quy định khác của pháp luật dànhcho người chưa thành niên phạm tội Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 đã dànhmột “Chương” quy định thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên làm

cơ sở cho các hoạt động tố tụng

Hiện nay, những quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưathành niên là một “Chương” quan trọng nhất của Luật Tố tụng Hình sự Những quyđịnh này đã cụ thể hóa chính sách Tố tụng Hình sự, các nguyên tắc nhân đạo, dânchủ, tôn trọng, bảo đảm quyền con người trong Tố tụng Hình sự

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 (BLTTHS2003) cho thấy một số quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưathành niên, ở những mức độ khác nhau đã bộc lộ những hạn chế, thiếu sót nhất địnhhoặc chưa đáp ứng được yêu cầu xét xử công bằng, dân chủ đối với vụ án mà bịcan, bị cáo là người chưa thành niên Mặt khác, công tác giải thích, hướng dẫn ápdụng pháp luật Tố tụng Hình sự, trong đó có các quy định về thủ tục tố tụng đối vớingười chưa thành niên phạm tội chưa đầy đủ, chưa kịp thời dẫn đến việc nhận thứccủa các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng chưa thống nhất, gây khókhăn cho hoạt động áp dụng pháp luật trong thực tiễn giải quyết vụ án đối với ngườichưa thành niên

Mặc dù là vấn đề quan trọng, ảnh hưởng không những đối với việc tiến hành

tố tụng mà còn tác động đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, nhưng việc nghiêncứu về các vấn đề liên quan đến thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưathành niên chưa được quan tâm đúng mức Cho đến nay vẫn còn có những nhậnthức khác nhau xung quanh các quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối với người

chưa thành niên Bên cạnh đó, sự phát triển với tốc độ cao trên các lĩnh vực kinh tế,chính trị, xã hội của đất nước đã làm cho nhiều vấn đề của Luật Tố tụng Hình sự,trong đó có vấn đề thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội đòi hỏicần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn, đem lại hiệu quảcao cho công tác đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và tội phạm là ngườichưa thành niên nói riêng trong tình hình mới.

Vì lý do đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận vàthực tiễn liên quan đến thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên và thực tiễnxét xử những năm gần đây, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp, để tiếp tục gópphần hoàn thiện những quy định về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên vàgiải quyết những vướng mắc của thực tiễn áp dụng Luật Tố tụng Hình sự, là việc rấtcần thiết, có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn

Vì vậy, tôi chọn vấn đề: “Thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa

thành niên phạm tội trên cơ sở các số liệu địa bàn tỉnh Bình Dương” làm đề tài

nghiên cứu cho Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Luật học của mình

ta, Nhà nước ta được cụ thể hóa trong Bộ Luật Tố tụng Hình sự và các văn bản quyphạm pháp luật có liên quan, đặc biệt là việc quy định thủ tục giải quyết vụ án đốivới người chưa thành niên phạm tội chủ yếu dựa trên tiêu chí, mục đích giáo dục,cải tạo họ trở thành những công dân có ích cho xã hội là hoàn toàn đúng đắn

3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu những quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối

với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật Tố tụng Hình sự Việt Nam,đồng thời cũng đề cập đến một số quy phạm của Bộ luật Hình sự nhằm giải quyếtnhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu Nội dung nghiên cứu của đề tài dựa trên nhữngquy định về Tố tụng Hình sự kể từ khi nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa đượcthành lập từ năm 1945 đến nay Nhưng trong giai đoạn trước đây, những vấn đềliên quan đến thủ tục giải quyết vụ án đối với tội phạm là người chưa thành niênchưa được đề cập cụ thể Do vậy, trên cơ sở tìm hiểu những quy định của phápluật liên quan đến thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội,

đề tài tập trung nghiên cứu những quy định về thủ tục tố tụng đối với người chưathành niên trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam năm 2003 Bên cạnh đó, đề tàicòn kết hợp phân tích, đối chiếu, so sánh với quy định thủ tục tố tụng đối vớingười chưa thành niên phạm tội trong pháp luật Tố tụng Hình sự một số nướckhác để tham khảo trong quá trình nghiên cứu

Đồng thời, đề tài cũng nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của phápluật Tố tụng Hình sự Việt Nam đối với người chưa thành niên và thực tiễn xét xửđối với người chưa thành niên phạm tội trên địa bàn tỉnh Bình Dương giai đoạn từnăm 2008 đến năm 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩaduy vật lịch sử, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, mô tả

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Đây là đề tài nghiên cứu có hệ thống những quy định về thủ tục giải quyết vụ

án đối với người chưa thành niên trong pháp luật Tố tụng Hình sự Việt Nam Nhữngkết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa lý luận và thực tiễn như sau:

5.1 Về mặt lý luận

Đề tài là kết quả nghiên cứu chuyên khảo, đề cập đến việc phân tích có hệ

thống những quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niênphạm tội theo Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam, qua đó phát hiện, phân tích nhữngtồn tại, hạn chế và đề xuất những biện pháp nhằm góp phần hoàn thiện nhữngquy định này trong hệ thống pháp luật hình sự, đem lại hiệu quả cao cho việc đấutranh phòng chống tội phạm nói chung và hạn chế tội phạm là người chưa thànhniên nói riêng, đồng thời đảm bảo quy trình xét xử được thực hiện nghiêm minh,công bằng, dân chủ.

5.2 Về mặt thực tiễn

Đề tài góp phần vào việc xác định đúng đắn nội dung cơ bản, cơ sở, điều kiệncủa việc áp dụng những quy định về thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưathành niên trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan có thẩm quyền

Từ đó, góp phần hữu hiệu vào việc đấu tranh phòng chống tội phạm, giữ vững anninh, trật tự, thúc đẩy xã hội phát triển về mọi mặt, xây dựng và bảo vệ vững chắcNhà nước pháp quyền Xã Hội Chủ Nghĩa, đồng thời thực hiện có hiệu quả chiến lượccải cách Tư pháp đến năm 2020 theo tinh thần Nghị quyết 49/NQ–TW năm 2005 của

Bộ Chính trị

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mục lục, phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu thamkhảo, phần nội dung của đề tài gồm 03 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về thủ tục giải quyết các vụ án đối với

người chưa thành niên.

Chương 2: Thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên

phạm tội trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam.

Chương 3: Thực tiễn và các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án

là người chưa thành niên.

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC

VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

1.1 KHÁI NIỆM

1.1.1 Khái niệm người chưa thành niên

Thuật ngữ pháp lý sử dụng phổ biến cách gọi “thành niên” và “chưa thành

niên” để chỉ người ở những lứa tuổi nhất định Đó là cách phân loại con người theo

độ tuổi người lớn và trẻ em, người lớn tuổi và người ít tuổi “Người thành niên” là

người thuộc lứa tuổi đã trưởng thành, cũng được gọi là người lớn, thanh niên, trung

niên… “Người chưa thành niên” là người thuộc tuổi trẻ, chưa thực sự trưởng thành

về thể chất và tinh thần

Tuy nhiên, việc quy định ranh giới độ tuổi thành niên và chưa thành niên cònchưa thống nhất giữa các quốc gia và trong các lĩnh vực xã hội Điều đó là do điềukiện phát triển kinh tế – xã hội, phong tục, tập quán của mỗi quốc gia, mỗi lĩnh vực

có khác nhau Trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em thông qua ngày 20/11/1989

có quy định: “Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp pháp luật áp

dụng đối với trẻ em đó đã có quy định độ tuổi thành niên sớm”.

Các văn bản khác như Quy tắc Bắc Kinh (1985), hướng dẫn Riat (1990)…cũng đều thống nhất quan điểm quy định người chưa thành niên, trẻ em là nhữngngười chưa đến 18 tuổi Trong khi đó, một số văn kiện của một số tổ chức thuộcLiên hiệp quốc như Quỹ Dân số (UNFPA), Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và Tổchức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) thì quy địnhtrẻ em là những người dưới 15 tuổi

Ở Việt Nam, cũng chưa có sự quy định thống nhất về lứa tuổi trẻ em vàngười chưa thành niên

Theo Từ điển tiếng Việt thì “Vị thành niên là người chưa đến tuổi được pháp

luật công nhận là công dân với đầy đủ các quyền và nghĩa vụ hay nói cách khác là người chưa đủ 18 tuổi”

Cụ thể, trong “Luật bảo vệ, chăm sóc trẻ em” (được Quốc Hội nước Cộng

Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam thông qua ngày 12 tháng 8 năm 1991) đã quy

định: “Trẻ em quy định trong Luật này là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” Luật

Lao động quy định trẻ em là người dưới 18 tuổi Trong Bộ luật Hình sự được QuốcHội khóa X kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 21 tháng 12 năm 1999 và được Chủ tịchNước ký lệnh số 01/L–CTN công bố ngày 04 tháng 01 năm 2000 theo quy định ở

chương X thì “người chưa thành niên là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi”.

Bộ Luật Dân sự năm 2005 cũng quy định “Người từ đủ 18 tuổi trở lên là

người thành niên Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên” (Điều 18)

Tóm lại, theo nghĩa chung nhất thì “Người chưa thành niên là người chưa

và cả những người tuy đã phát triển nhưng chưa hoàn thiện về mọi mặt Chính vìvậy, ở lứa tuổi này, Nhà nước và xã hội cần quan tâm bảo vệ, chăm sóc và giáo dục,tạo những điều kiện thuận lợi nhất để cho họ trở thành người có ích cho xã hội

1.1.2 Khái niệm người chưa thành niên phạm tội

“Người chưa thành niên phạm tội” là thuật ngữ sử dụng trong khoa học pháp

luật hình sự và các khoa học gần gũi khác Mặc dù Bộ Luật TTHS và Bộ Luật Hình

sự đều có dành một “Chương” riêng để quy định về người chưa thành niên phạm

tội, nhưng lại không có khái niệm lập pháp chính thức thế nào là “Người chưa

thành niên phạm tội” Bộ Luật Hình sự năm 1985 cũng như Bộ Luật Hình sự năm

1999 khi nói tới người chưa thành niên phạm tội chỉ đưa ra một khái niệm gián tiếpthông qua việc quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 12 Bộ Luật Hình sự năm 1999 thì người từ đủ 16 tuổi trở lên mớiphải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, còn người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16tuổi thì chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặctội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Theo Điều 68 Bộ Luật Hình sự năm 1999 cũng quy định: “Người chưa thành

niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này.”

Ở nước ta, pháp luật hình sự quy định người từ đủ 14 tuổi trở lên phải chịutrách nhiệm hình sự Trong độ tuổi này, người chưa thành niên đã bắt đầu phát triểnnhanh về tâm sinh lý Họ đã có thể tự ý thức được hành vi của mình, ý thức đượcphần nào việc gì đúng pháp luật, việc gì là sai trái, bị pháp luật cấm

Thuật ngữ “Người chưa thành niên phạm tội” đề cập đến vấn đề vừa mang ý

nghĩa về phương diện đạo đức, pháp lý mà còn có ý nghĩa về phương diện thực tế,thống kê Trong thực tế, còn nhiều tồn tại vướng mắc gây tranh cãi khi xác định một

cá nhân có phải là người chưa thành niên phạm tội hay không Trước hết, phải kểđến khó khăn vướng mắc trong việc xác định độ tuổi của một người khi thực hiệnhành vi nguy hiểm cho xã hội trong những trường hợp không rõ ràng về ngày,tháng, năm sinh Thứ hai, là khó khăn trong việc xác định hành vi nguy hiểm cho xãhội mà người chưa thành niên thực hiện có phải là tội phạm hay không phải là tộiphạm, vì rất khó phân biệt tội phạm với các hành vi vi phạm pháp luật khác

Ví dụ: Tội trộm cắp tài sản, thì Khoản 1 Điều 138 Bộ Luật Hình sự năm

1999 quy định “Người nào trộm cắp tài sản của người khác có giá trị từ hai triệu

đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt hoặc đã bị kết

án về tội chiếm đoạt tài sản, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm”.

Mặt khác, việc thống kê các vụ phạm tội của người chưa thành niên vẫn cònnhiều bất cập, số lượng chưa đầy đủ và chưa chính xác bởi lẽ, các tội phạm dongười chưa thành niên thực hiện được phát hiện chỉ là một phần trong số rất nhiều

vụ phạm pháp hình sự đã và đang xảy ra

Từ những phân tích trên, có thể kết luận rằng: “Người chưa thành niên

phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi có năng lực trách nhiệm hình

sự chưa đầy đủ do sự hạn chế bởi các đặc điểm về tâm sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Bộ Luật Hình

sự quy định là phạm tội” [14]

Đặc điểm người chưa thành niên là người chưa phát triển một cách đầy đủ vềtâm sinh lý, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi còn nhiều hạn chế, dễ bị kíchđộng, dụ dỗ, lôi kéo vào việc thực hiện tội phạm, nhưng cũng dễ uốn nắn, cải tạo,giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội Đường lối xử lý người chưa thànhniên phạm tội được quy định tại chương X của Bộ Luật Hình sự Theo đó, việc xử

lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ, uốn nắn, sửasai, giúp họ phát triển, hoàn thiện về nhận thức và về hành vi phù hợp với xã hội,không áp dụng hình phạt chung thân, tử hình, hình phạt bổ sung đối với người chưa

thành niên phạm tội Ở đây, cũng cần phân biệt khái niệm “Người chưa thành niên

phạm tội” và khái niệm “tội phạm do người chưa thành niên gây ra”

– “Người chưa thành niên phạm tội” dùng để chỉ một dạng chủ thể đặc biệt

của tội phạm là người chưa thành niên

– “Tội phạm do người chưa thành niên gây ra” dùng để chỉ tội phạm đã được

thực hiện trên thực tế bởi người chưa thành niên Tội phạm do người chưa thànhniên gây ra bao giờ cũng gắn liền với một người chưa thành niên có hành vi phạmtội cụ thể nhưng không phải mọi trường hợp một người chưa thành niên thực hiệnhành vi phạm tội đều trở thành tội phạm

Điều 68 Bộ Luật Hình sự quy định: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi

đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này, đồng thời theo những quy định khác của phần chung Bộ Luật không trái với quy định của Chương này”.

Theo Điều Luật trên, về nguyên tắc, khi giải quyết vấn đề trách nhiệm hình

sự của người chưa thành niên phạm tội phải căn cứ trước hết vào các quy định củachương X phần chung, đồng thời cũng phải vận dụng các quy định khác của Phần

chung Bộ Luật Hình sự như: Cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử

lý, các quy định về tội phạm, về hình phạt… nhưng khi vận dụng các quy định đóthì không được trái với những quy định của chương X Bộ Luật Hình sự này

Như vậy, theo điều luật này, thì pháp luật hình sự Việt Nam không buộcngười dưới 14 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi mà họ thực hiện cónhững dấu hiệu của tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ Luật Hình sự Nhữngngười trong lứa tuổi này nói chung không có năng lực trách nhiệm hình sự, họchưa có ý thức về hành vi phạm pháp Cá biệt có em tuy dưới 14 tuổi nhưng đãsớm có ý thức tương đối đầy đủ về các hành động sai trái, nhất là về các hànhđộng có tính chất nguy hiểm lớn cho xã hội Tuy nhiên, đối với các em đó việc ápdụng các biện pháp cưỡng chế hành chính có tính chất giáo dục như biện phápgiáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, thìvừa đạt yêu cầu cải tạo các em đó, đồng thời lại thỏa mãn được yêu cầu phòngngừa chung Nếu đưa các em dưới 14 tuổi ra xử lý về hình sự sẽ không có lợi chobản thân các em đó và cho xã hội Mặt khác, thực tế cho thấy các em dưới 14 tuổithực hiện các hành vi có dấu hiệu của tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặcbiệt nghiêm trọng cũng không nhiều

Mặc dù người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 16 tuổi là người đã có năng lựctrách nhiệm hình sự, nhưng thực tiễn xét xử cho thấy năng lực trách nhiệm hình sựcủa họ còn rất hạn chế Do vậy, người chưa thành niên trong độ tuổi này chỉ đượccoi là có năng lực trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nhất định Thôngthường, người chưa thành niên có thể nhận thức được tính chất của một số hành vigây nguy hiểm cao cho xã hội như: giết người, cố ý gây thương tích, hiếp dâm,cướp tài sản, trộm cắp tài sản…Tuy nhiên, có những hành vi có tính chất đặc biệtnguy hiểm cho xã hội, thì trình độ nhận thức của họ rất yếu ớt, thậm chí không nhậnthức được Ví dụ: Tội xâm phạm an ninh quốc gia… Cho nên, trong điều tra, truy tố

và xét xử cần phải chú ý phân biệt giữa 2 lứa tuổi của người chưa thành niên phạmtội là: lứa tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và lứa tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18tuổi để xác định trách nhiệm hình sự cho chính xác, đảm bảo thực hiện có hiệu quảchính sách hình sự của Nhà nước đối với người chưa thành niên phạm tội

1.1.3 Khái niệm thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên

Theo Từ điển tiếng Việt thì “thủ tục” được hiểu là “Thứ tự và cách thức làm

việc theo một trật tự đã được quy định”.

Thủ tục giải quyết các vụ án đối với người chưa thành niên được quy địnhtrong Bộ Luật Tố tụng Hình sự là thủ tục đặc biệt được áp dụng đối với người bịbắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo từ 14 tuổi tròn cho đến dưới 18 tuổi

Người chưa thành niên là người đang ở lứa tuổi mà khả năng nhận thức vềtính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bị hạn chế và đôi khi còn bịtác động mạnh mẽ của những điều kiện bên ngoài Chính sách hình sự của Nhànước ta đối với người chưa thành niên chủ yếu là giáo dục và giúp đỡ họ sửachữa những sai lầm, tạo điều kiện cho họ phát triển lành mạnh để trở thànhnhững công dân có ích cho xã hội

Vì vậy, thủ tục giải quyết vụ án cũng phải được quy định sao cho phù hợpvới người chưa thành niên

Theo Bộ Luật Tố tụng Hình sự nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa ViệtNam, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên được tiến hành theo trình tự đặcbiệt quy định tại chương XXXII gồm 10 điều (từ Điều 301 đến Điều 310)

Theo Điều 68 Bộ Luật Hình sự năm 1999 thì “Người chưa thành niên từ đủ

14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này, đồng thời theo những quy định khác của phần chung Bộ luật không trái với những quy định của Chương này”.

Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, để xác định chính xác tuổi của ngườichưa thành niên, các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải căn cứ vào giấy khai sinh

và những tài liệu cần thiết khác Trường hợp người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can,

bị cáo lúc phạm tội chưa đủ 18 tuổi, nhưng khi phát hiện được tội phạm họ đã đủ 18tuổi thì không áp dụng thủ tục này

Điều 301 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 quy định về phạm vi áp dụng

của thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên: “Thủ tục tố tụng đối với người bị

bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên được áp dụng theo quy định của Chương này đồng thời theo những quy định khác của Bộ luật này không trái với những quy định của Chương này”

So với quy định trước đây (Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 1988), quy định vềthủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên trong Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm

2003 đã mở rộng đối tượng áp dụng không chỉ đối với bị can, bị cáo mà còn ápdụng cả đối với người bị bắt và người bị tạm giữ Về phạm vi áp dụng cũng đượcxác định rõ, đối với người chưa thành niên ngoài việc áp dụng những quy định củachương XXXII Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003, khi tiến hành tố tụng cơ quan

có thẩm quyền còn phải chú ý áp dụng những quy định khác của Bộ Luật Tố tụngHình sự không trái với những quy định của Chương này

Bộ Luật Tố tụng Hình sự quy định thủ tục tố tụng đối với người chưa thànhniên như trên là nhằm mục đích sau đây:

– Khắc phục những thiếu sót trong công tác điều tra, truy tố, xét xử

– Đưa ra những biện pháp xử lý người chưa thành niên phạm tội phù hợp vớinhững quy định của pháp luật

– Kết hợp hài hòa giữa các biện pháp cưỡng chế và giáo dục, thuyết phục,tạo ra những điều kiện cần thiết để người chưa thành niên biết sửa chữa những sailầm, sớm cải tạo trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội

– Bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người chưa thành niên

Như vậy, “Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên theo pháp

luật tố tụng hình sự Việt Nam là tổng hợp các quy định đặc biệt thể hiện nguyên tắc nhân đạo của chính sách của Nhà nước trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với những vụ án mà người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc bị kết án là người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, nhằm giải quyết một cách khách quan và đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ một cách vững chắc các quyền lợi hợp pháp của họ trong các hoạt động tố tụng hình sự”.

1.2 VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI

VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.2.1 Vai trò của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự

1.2.1.1 Về người tiến hành tố tụng

Khoản 1 Điều 302 Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 quy định: “Điều

tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải là người có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của người chưa thành niên”.

Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 quy định những người tiến hành tố tụngđối với người chưa thành niên phải có các tiêu chuẩn như trên là cần thiết Bởi vì,thái độ không coi trẻ em phạm tội là đối tượng ngoại lai của xã hội, là phần tử xấucần phải trừng trị chỉ có thể có được khi những người này có hiểu biết về tâm tư,tình cảm của người chưa thành niên phạm tội, thực sự thông cảm và yêu thương các

em, qua đó giúp các em nhận thức được lỗi lầm, tự giác sửa chữa để trở thành côngdân có ích cho xã hội Thực tiễn cho thấy, lòng nhân đạo và sự bao dung có sức cảmhóa mạnh mẽ, nhưng điều đó chỉ có thể có được ở những người có trình độ hiểu biết

về người chưa thành niên Nói cách khác, những người tiến hành tố tụng phải cókiến thức cần thiết để biết đặt mình vào vị trí các em, hiểu các em và qua đó phântích, phán xét làm sáng tỏ những vấn đề, tình tiết có liên quan đến vụ án để ra mộtbản án thích hợp theo quy định của pháp luật, lại vừa có tính thuyết phục, có ýnghĩa chính trị, xã hội cao và đồng thời có hiệu quả giáo dục Chỉ khi có những hiểubiết nhất định về tâm lý người chưa thành niên cùng với kinh nghiệm đấu tranhphòng, chống tội phạm của người chưa thành niên, người tiến hành tố tụng mới cóthể xác định được hướng tiếp cận và tác động tâm lý, tạo được lòng tin và thái độhợp tác, cầu thị từ phía người chưa thành niên trong hoạt động tố tụng Điều nàykhông chỉ được quy định trong Bộ Luật Tố tụng Hình sự của nước ta mà còn đượcquy định ở Luật Tố tụng Hình sự của hầu hết các nước trên thế giới Bên cạnh đó,

quy chế Bắc Kinh cũng chỉ rõ: “Ở thành phố lớn cần thành lập những đơn vị cơ sở

đặc biệt chuyên giải quyết những trường hợp liên quan tới người chưa thành niên”.

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 302 Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003, thìkhi tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên, yêu cầu đặt ra là Điều tra viên,Kiểm sát viên, Thẩm phán phải là những người có hiểu biết cần thiết về tâm lý học,khoa học giáo dục, cũng như về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm củangười chưa thành niên chứ không nhất thiết phải là những người được đào tạo vềlĩnh vực đó Thực tế ở nước ta hiện nay cũng chưa có cơ quan tiến hành tố tụngchuyên trách để điều tra, truy tố và xét xử đối với người chưa thành niên

Đối với Hội thẩm khi tham gia xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưathành niên, Luật không quy định phải có những điều kiện trên, nhưng trong Hộiđồng xét xử phải có một Hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn ThanhNiên Cộng Sản Hồ Chí Minh

Thật vậy, nghiên cứu để tìm hiểu những đặc điểm về tâm lý lứa tuổi ngườichưa thành niên là một hoạt động không thể thiếu đối với người tiến hành tố tụng.Nhìn một cách tổng quát người chưa thành niên thuộc lứa tuổi đang ở giai đoạnhoàn thiện cả về thể chất và nhân cách Đây là thời kỳ phát triển nhanh của các yếu

tố thể chất và tâm lý Các nhà tâm lý học gọi đây là “giai đoạn quá độ” từ nhân

cách của trẻ em đến nhân cách của người lớn

● Về đặc điểm sinh lý

Ở độ tuổi chưa thành niên, các em bắt đầu phát triển nhanh về chiều cao,trọng lượng cơ thể và tiến tới sự phát triển khá hoàn chỉnh về giới Sự thay đổi vềthể chất cũng kéo theo một số đặc điểm về tâm lý

● Về đặc điểm tâm lý

Người chưa thành niên phạm tội cũng có những đặc điểm tâm lý tương tựnhư trẻ em cùng độ tuổi Tuy nhiên, do nhiều yếu tố tác động dẫn tới việc thực hiệnhành vi lệch chuẩn và vi phạm pháp luật Với mong muốn thoát khỏi sự ràng buộccủa gia đình, nhà trường và xã hội, người chưa thành niên coi sự chỉ bảo, giám sátcủa người lớn như một thứ xiềng xích cần cởi bỏ Họ ghét sự áp đặt của người lớn,

luôn tỏ ra mình đã trưởng thành, độc lập trong suy nghĩ Tính hiếu thắng đã trởthành phổ biến trong mỗi hành động của họ và nhiều khi là động cơ trực tiếp đẩyngười chưa thành niên đi đến quyết định thiếu suy nghĩ, thiếu cân nhắc kỹ lưỡng và

có lúc trở thành liều lĩnh Có thể nói ở lứa tuổi này nhân cách của người chưa thànhniên đã được hình thành nhưng chưa ổn định Ở lứa tuổi dưới 18, người chưa thànhniên đều rất linh hoạt, nhạy cảm và hiếu động, có trí tưởng tượng phong phú, vì vậy

ranh giới giữa “đúng và sai” thường dễ bị lẫn lộn.

● Về mặt động cơ

Hành vi của người chưa thành niên là loại hành vi dễ chịu ảnh hưởng củamôi trường xung quanh, nhạy bén về tinh thần, có tính hay học đòi, bắt chước,nhưng chưa có khả năng tự kiềm chế và đánh giá vấn đề xảy ra với mình một cáchtoàn diện Do tính chủ động của người chưa thành niên còn thấp, dễ biến động nên

họ dễ bị kích động, lôi kéo hoặc rủ rê và hành động không đúng chuẩn mực vì rấtnhiều lý do khác nhau

Tóm lại, dựa trên cơ sở pháp luật hình sự, lứa tuổi này có thể được phânthành hai nhóm, mỗi nhóm có những đặc điểm riêng:

+ Nhóm thứ nhất: Từ 14 tuổi tròn đến dưới 16 tuổi, nhóm này có đặc điểm:

- Vừa vượt qua giai đoạn trẻ con

- Gần gia đình và sống hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình

+ Nhóm thứ hai: Từ 16 tuổi tròn đến dưới 18 tuổi, nhóm này có đặc điểm:

- Đang ở giai đoạn sắp bước vào tuổi người lớn

- Nhận thức xã hội khá hơn nhóm trước nhưng vẫn chưa tách khỏi gia đình

- Kinh tế còn phụ thuộc vào gia đình

Theo quy định của Bộ Luật Hình sự năm 1999, tuổi bắt đầu phải chịu tráchnhiệm hình sự là 14 tuổi tròn tùy theo những loại tội khác nhau Khi đủ 16 tuổi trònthì họ phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm Do đặc điểm lứa tuổi ngườichưa thành niên khác với người thành niên nên Luật Hình sự và Luật Tố tụng Hình

sự có những quy định riêng biệt đối với trường hợp người chưa thành niên phạmtội

1.2.1.2 Về nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội

* Trẻ em chưa đủ 14 tuổi sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự (không bịtruy tố, đưa ra xét xử) về bất kỳ hành vi nào, kể cả trường hợp hành vi đó có dấuhiệu phạm tội và gây ra hậu quả chết người

* Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịutrách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật với những điều kiện đặc biệt hơn

so với người đã trưởng thành (từ đủ 18 tuổi trở lên)

* Người chưa thành niên phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếuphạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tìnhtiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục

* Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với ngườichưa thành niên phạm tội thì Tòa án áp dụng một trong các biện pháp tư pháp đượcquy định tại Bộ luật Hình sự năm 1999 như sau:

– Giáo dục tại xã, phường, thị trấn: Tòa có thể áp dụng từ 01 đến 02 năm

đối với trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng Người được giáodục phải chấp hành đầy đủ những nghĩa vụ về học tập, lao động, dưới sự giám sát,giáo dục của chính quyền cấp xã và tổ chức xã hội được Tòa án giao trách nhiệm

– Đưa vào trường giáo dưỡng: Tòa có thể áp dụng biện pháp từ 01 đến 02

năm nếu thấy do tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội, do nhân thân vàmôi trường sống của người đó mà cần đưa người đó vào một tổ chức giáo dục có

kỷ luật chặt chẽ Nếu đối tượng đã chấp hành 1/2 thời hạn và có nhiều tiến bộ,thì Tòa án có thể quyết định chấm dứt thời hạn giáo dục theo đề nghị của cơquan, tổ chức giám sát

* Tòa án không áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với ngườichưa thành niên phạm tội

* Khi áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, Tòa án hạnchế việc áp dụng hình phạt tù Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người chưathành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người đãthành niên phạm tội tương ứng

* Không áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành niên phạm tội từ

đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi

* Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên phạm tội

* Án đã tuyên đối với người chưa thành niên phạm tội chưa đủ 16 tuổi thìkhông tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm về sau

1.2.1.3 Về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên

Thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo làngười chưa thành niên được áp dụng theo quy định của Bộ Luật Tố tụng Hình sự

Cụ thể như sau:

* Quy định về bắt, tạm giữ, tạm giam:

Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi có thể bị bắt, tạm giữ, tạm giam nếu có

đủ căn cứ nhưng chỉ trong trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạmtội đặc biệt nghiêm trọng Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể bị bắt, tạmgiữ, tạm giam nếu có đủ căn cứ nhưng chỉ trong trường hợp phạm tội nghiêm trọng

do cố ý, phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng

* Giám sát đối với người chưa thành niên phạm tội

Người chưa thành niên phạm tội được giao cho cha, mẹ hoặc người đỡ đầucủa họ giám sát để bảo đảm sự có mặt khi được triệu tập Điều này có nghĩa là trongmọi thủ tục tố tụng (như bắt tạm giam, lấy lời khai, đối chất…) đều nhất thiết phải

có sự tham gia của người giám hộ (cha mẹ) Người được giao nhiệm vụ giám sát cónghĩa vụ giám sát chặt chẽ người chưa thành niên, theo dõi tư cách, đạo đức và giáodục người đó

* Quyền bào chữa

Người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưathành niên có thể lựa chọn người bào chữa hoặc tự mình bào chữa

Trong trường hợp bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ khônglựa chọn được người bào chữa thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án phải yêucầu Đoàn Luật sư phân công, cử người bào chữa cho họ

* Việc tham gia tố tụng của gia đình, nhà trường, tổ chức

Đại diện của gia đình người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, thầy cô giáo, đại diện

của nhà trường, Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ Chí Minh… có quyền và nghĩa vụtham gia tố tụng theo quyết định của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án.Trường hợp người bị tạm giữ, bị can là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi hoặc làngười chưa thành niên có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, thì việc lấy lờikhai, hỏi cung phải có mặt đại diện của gia đình, trừ trường hợp cố ý vắng mặtkhông có lý do chính đáng; tại phiên tòa xét xử phải có mặt đại diện của gia đình bịcáo, trừ trường hợp cố ý vắng mặt không có lí do chính đáng.

* Quy định về xét xử

Thành phần Hội đồng xét xử phải có một Hội thẩm nhân dân là giáo viênhoặc là cán bộ Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ Chí Minh Trong trường hợp cầnthiết, Tòa án có thể quyết định xử kín

Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải quyết định hình phạt đối với bịcáo, thì Tòa áp dụng một trong những biện pháp tư pháp

* Chấp hành hình phạt tù

Không được giam giữ chung người chưa thành niên với người thành niên.Người chưa thành niên bị kết án phải được học nghề hoặc học văn hóa trongthời gian chấp hành hình phạt tù Nếu người chưa thành niên đang chấp hành hìnhphạt tù đã đủ 18 tuổi thì sẽ chuyển sang chế độ giam giữ người đã thành niên

1.2.2 Ý nghĩa của thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự

1.2.2.1 Góp phần giải quyết vụ án phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý trẻ em

Với quan điểm nhất quán trong việc bảo vệ trẻ em, Nhà nước Việt Nam thamgia Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 và đã thúc đẩy việc hoàn thiện hệthống pháp luật bảo vệ quyền trẻ em, trong đó đã dành sự quan tâm đặc biệt cho đốitượng trẻ em vi phạm pháp luật, nhất là những trường hợp người chưa thành niênphạm tội Điều này càng thể hiện mối quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước ViệtNam đối với trẻ em Người chưa thành niên chủ yếu đang độ tuổi trẻ em, cũng cónhững người mới chuyển từ độ tuổi trẻ em sang người lớn Bên cạnh những tư

tưởng chỉ đạo, quan điểm nguyên tắc xử lý trách nhiệm hình sự với người chưathành niên phạm tội theo xu hướng chung hiện nay thì nội dung của chính sách hình

sự liên quan đến cả hai lĩnh vực: Lĩnh vực nội dung (Luật Hình sự) và lĩnh vực thủtục (Luật Tố tụng Hình sự) Tuy nhiên, để có thể thừa nhận người chưa thành niên

là người phạm tội thì phải có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, màbản án của Tòa án là kết quả của toàn bộ hoạt động Tố tụng Hình sự của các cơquan tiến hành tố tụng trong việc điều tra, truy tố, xét xử người chưa thành niên.Những hoạt động này liên quan trực tiếp đến các quyền và lợi ích hợp pháp củangười chưa thành niên là bị can, bị cáo trong vụ án và đến tính khách quan, tínhpháp lý của bản án Do vậy, chính sách hình sự còn có nội dung thứ hai là nhữngnguyên tắc, tư tưởng chỉ đạo, quá trình điều tra truy tố, xét xử bị can, bị cáo làngười chưa thành niên Điều này thể hiện ở chương XXXII của Luật Tố tụng Hình

sự – một chương quy định về thủ tục hình sự bổ sung áp dụng đối với đối tượngnày Tuy nhiên, dựa trên các quy định đối với người chưa thành niên phạm tội ởchương X Bộ Luật Hình sự năm 1999, chúng ta có thể hiểu khái niệm trách nhiệmhình sự đối với người chưa thành niên

1.2.2.2 Góp phần bảo đảm quyền trẻ em trong “Công ước quốc tế về Quyền trẻ em” và “Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em”

Xuất phát từ cơ sở lý luận của chính sách hình sự được ghi nhận trong Công

ước về quyền trẻ em “Trẻ em, do còn non nớt về thể chất và trí tuệ cần được bảo vệ”

là: chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau

khi ra đời Đồng thời, Hiến pháp Việt Nam năm 1992 quy định tại điều 71: “Công

dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm….” Pháp luật Hình sự Việt Nam đã đặt ra những

nguyên tắc riêng khi xử lý hành vi phạm tội của người chưa thành niên Các quy định

về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên có những điểm khác biệt so với thủtục tố tụng hình sự áp dụng đối với người thành niên phạm tội Chính sách hình sựcủa Nhà nước Việt Nam đối với việc truy cứu trách nhiệm hình sự là nhằm giúp đỡ,cải tạo, giáo dục để người chưa thành niên nhận ra sai lầm, từ đó sửa chữa những sai

lầm của mình, tạo điều kiện để các em có khả năng tái hòa nhập cuộc sống.

1.2.2.3 Bảo đảm việc thực hiện chính sách hình sự của Nhà nước ta đối với tội phạm là người chưa thành niên

Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã có những quy định về thủ tục tố tụngriêng dành cho người chưa thành niên khi họ là bị can, bị cáo trong các vụ án hình sự.Chính sách đối với người chưa thành niên trong lĩnh vực hình sự chủ yếu liên quanđến năng lực chịu trách nhiệm hình sự, mục đích áp dụng trách nhiệm hình sự nặng

về giáo dục, giúp họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh để họ trở thành công dân

tốt, lợi ích cho xã hội chứ không nặng về trừng phạt “Việc xử lý người chưa thành

niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội” Đây là nguyên tắc bao trùm, mang

tính chất chỉ đạo thể hiện chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước Việt Nam, lấygiáo dục làm nền tảng, trọng tâm trong quá trình xử lý vụ án mà bị can, bị cáo làngười chưa thành niên Trong quá trình xử lý và áp dụng biện pháp hình sự đối vớingười chưa thành niên phạm tội, những người tiến hành tố tụng phải cân nhắc thậntrọng để bảo đảm được mục đích giáo dục, uốn nắn răn đe các hành vi lệch lạc, làmcho họ thấy rõ những sai phạm của mình và tự giác sửa chữa với sự giúp đỡ của gia

đình, nhà trường và xã hội “Nguyên tắc này đòi hỏi người tiến hành tố tụng trong vụ

án hình sự mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên phải thấy được rằng việc xử lý hình sự là vì sự phát triển lành mạnh của người đó Điều này thể hiện rõ trong các quy định từ Điều 69 đến Điều 77 của Bộ Luật Hình sự 1999” [38]

1.2.2.4 Bảo đảm giải quyết vụ án khách quan, công bằng

Chính sách hình sự trong Tố tụng Hình sự đối với người chưa thành niên là

bị can, bị cáo chủ yếu là những quy định nhằm bảo đảm một cách tốt nhất quyềnbào chữa cho đối tượng này, hạn chế một cách tối đa việc áp dụng những biện phápcưỡng chế, hạn chế một cách thấp nhất những tác động không thể tránh khỏi về tâm

lý đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên do hoạt động Tố tụng Hình sự gây

ra, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc làm rõ những nguyên nhân, điềukiện phạm tội của họ để tòa án có thể xét xử và tuyên án có tác động tích cực nhất

đến tâm lý của đối tượng này Vì thế, trong tất cả các hoạt động điều tra, truy tố, xét

xử đối với bị can, bị cáo chưa thành niên, các cơ quan tiến hành tố tụng phải xemxét một cách khách quan toàn diện và đầy đủ để xác định các yếu tố có liên quanđến việc thực hiện tội phạm của họ như: khả năng nhận thức về tính nguy hiểm cho

xã hội của hành vi phạm tội, những nguyên nhân và điều kiện phạm tội

1.2.2.5 Góp phần vào việc đấu tranh phòng ngừa tội phạm nói chung và tội phạm là người chưa thành niên

Tội phạm nói chung, tội phạm là người chưa thành niên nói riêng ngày naykhông còn là vấn đề của từng quốc gia mà đã trở thành hiểm họa của cả loài người.Thời gian qua, trước tình hình tội phạm trong lứa tuổi thanh thiếu niên tăng nhanh vàdiễn biến ngày càng phức tạp, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, biệnpháp đấu tranh kiên quyết với loại tội phạm này Để thực hiện công cuộc đổi mới đấtnước, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã phải tiến hành đồng thời nhiều nhiệm vụquan trọng khác nhau, trong đó có nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm Đấutranh phòng chống tội phạm để giữ vững an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội làcuộc đấu tranh đầy cam go và mang tính chất lâu dài, nhất là trong tình hình gia tăngđối tượng phạm tội là người chưa thành niên Vấn đề chăm sóc, giáo dục thế hệ trẻ vàphòng ngừa, ngăn chặn tình trạng thanh, thiếu niên phạm tội ở nước ta xuất phát từquan điểm của Đảng và Nhà nước: “Thế hệ trẻ là tương lai của dân tộc, là lớp người

kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước”, và điều đó được quy định trong Hiến

pháp năm 1992: “Nhà nước, xã hội, gia đình và công dân có trách nhiệm bảo vệ,

chăm sóc bà mẹ và trẻ em” Chính bởi thế, thủ tục giải quyết các vụ án đối với người

chưa thành niên trong Tố tụng Hình sự đã góp phần nâng hiệu quả của việc đấu tranhphòng ngừa tội phạm nói chung và tội phạm là người chưa thành niên nói riêng

Tóm lại, thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên thể hiện tínhnhân đạo sâu sắc, quy định theo hướng bảo vệ tốt nhất các quyền và lợi ích hợppháp của người chưa thành niên, về mức độ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáochưa thành niên giảm nhẹ hơn so với bị can, bị cáo thành niên Hay nói một cáchkhác, những quy định trong pháp luật Hình sự và Tố tụng Hình sự Việt Nam không

chỉ thống nhất với hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam lại còn phù hợp với các vănbản pháp luật quốc tế mà Nhà nước ta đã tham gia, ký kết, tạo ra một hành langpháp lý an toàn để bảo vệ quyền lợi và sự phát triển của người chưa thành niêntrong trường hợp họ là người phạm tội.

1.3 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC

1.3.1 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong các Công ước quốc tế

1.3.1.1 Công ước quốc tế về Quyền trẻ em

Điều 37 Công ước (nói đến các quyền của trẻ em bị tước quyền tự do) vàĐiều 40 (nói về các quyền của trẻ em bị quy là phạm tội) đã nêu cụ thể rằng không

có trẻ em nào phải chịu sự tra tấn, đối xử và trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo haylàm mất phẩm giá, sẽ không áp dụng án tử hình hay tù chung thân mà không có khảnăng phóng thích Đồng thời Công ước cũng quy định trẻ em không bị tước quyền

tự do một cách bất hợp pháp và tùy tiện, được tôn trọng mọi điều riêng tư trong suốtquá trình tố tụng, được coi là vô tội cho tới khi được chứng minh là đã phạm pháp.Khi bị giam giữ, các em có quyền được đối xử nhân đạo và được xem xét đến nhucầu riêng của các em, không bị giam giữ chung với người lớn và nếu có bị giam giữchung thì phải xuất phát từ lợi ích tốt nhất của các em

Điều 37 cũng quy định rằng việc tước quyền tự do của trẻ em chỉ có thể được

sử dụng như biện pháp cuối cùng và trong thời hạn thích hợp ngắn nhất

Công ước cũng quy định các quốc gia thành viên phải hình thành các đạoluật, thủ tục quy định và thể chế áp dụng riêng cho trẻ em bị tố cáo và bị thừa nhận

là phạm pháp, đặc biệt là:

– Quy định một hạn tuổi tối thiểu mà những trẻ em ở dưới hạn tuổi đó đượccoi như là không có khả năng vi phạm pháp luật

– Có những biện pháp xử lý những trẻ em phạm pháp mà không cần đến nhữngquá trình tố tụng Tư pháp với điều kiện là tôn trọng quyền con người và pháp luật

– Có nhiều biện pháp khác như chăm sóc, hướng dẫn, lệnh giám sát, tạm tha,

giáo dục, dạy nghề… nhằm làm cho trẻ em làm trái pháp luật được đối xử phù hợpvới lứa tuổi và sự phát triển của các em, tương xứng với mức độ và tình cảnh phạmpháp của các em đó.

Trong khi Điều 37 của Công ước về quyền trẻ em nói về quyền của người chưa thành niên bị tước quyền tự do và Điều 40 nói về quyền của người chưa thành niên bị quy là phạm tội, nhưng trong Công ước lại không có điều nào tương tự nói

về vấn đề phòng ngừa tội phạm ở người chưa thành niên Tuy nhiên, phải xem Công ước là một văn bản cơ bản nhất trong việc phòng ngừa tội phạm ở người chưa thành niên và cổ vũ, thúc đẩy, bảo vệ tất cả các quyền con người cơ bản của trẻ em

đã được công nhận và áp dụng với tất cả trẻ em, kể cả những em trong các hoàn cảnh nguy cơ cao, đặc biệt là những em có nguy cơ làm trái pháp luật [48].

1.3.1.2 Quy tắc Bắc Kinh

Một văn bản pháp lý quan trọng nữa là Quy tắc Bắc Kinh (Quy tắc tiêuchuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về việc áp dụng pháp luật đối với người chưathành niên) Quy tắc này được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 29 tháng

11 năm 1985 theo khuyến nghị của Hội nghị lần thứ 7 về “Người chưa thành niên,

tội phạm và hoạt động tài phán” tổ chức tại Bắc Kinh (Trung Quốc) Quy tắc Bắc

Kinh quy định một khuôn khổ làm việc trong đó hệ thống tư pháp người chưa thànhniên của mỗi quốc gia phải hoạt động và một mô hình cho các nước về sự đáp ứngnhân đạo, công bằng đối với những trẻ em có thể nhận thấy mình làm trái pháp luật

“Quy tắc Bắc Kinh gồm những chủ đề chính như sau”: [49]

– Tuổi chịu trách nhiệm hình sự

– Những mục đích của hoạt động tư pháp với người chưa thành niên

– Phạm vi thẩm quyền quyết định

– Các quyền của người chưa thành niên

– Điều tra và truy tố

– Xử lý theo hướng khác

– Tạm giữ chờ xét xử

– Cơ quan có thẩm quyền xét xử

– Luật sư, cha mẹ và người giám hộ

– Báo cáo điều tra của các tổ chức xã hội

– Những nguyên tắc hướng dẫn trong xét xử và quyết định

– Những biện pháp quyết định xử lý khác nhau

– Phạt giam ở mức thấp nhất

– Tiến hành xét xử nhanh chóng

– Chuyên môn hóa đội ngũ những người làm việc trực tiếp với trẻ em làmtrái pháp luật

– Tiến hành có hiệu quả quyết định của cơ quan xét xử

– Quy định về sự giúp đỡ cần thiết

– Sự tham gia của các tổ chức xã hội và người tình nguyện

– Xử lý giam giữ

– Tha có điều kiện

1.3.1.3 Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa người chưa thành niên hư hỏng (còn gọi là hướng dẫn Riát)

Khác với Quy tắc Bắc Kinh – Quy tắc tập trung vào việc bảo vệ trẻ em

làm trái pháp luật, hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa người chưathành niên hư hỏng (còn gọi là hướng dẫn Riát) tập trung vào việc bảo vệ và biệnpháp ngăn ngừa sớm với lưu ý đặc biệt tới trẻ em trong hoàn cảnh có nguy cơ xã

hội Hướng dẫn Riát khuyến khích thực hiện luật pháp chuyên biệt về tư pháp

người chưa thành niên

1.3.2 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên trong pháp luật một số nước

Trong những năm qua, nhiều quốc gia trên thế giới đã giới thiệu những biệnpháp thúc đẩy tính chuyên biệt hóa về người chưa thành niên trong hệ thống tư pháphình sự Sau đây là một số mô hình tiêu biểu về thủ tục giải quyết vụ án đối vớingười chưa thành niên trong tố tụng hình sự ở một số nước trên thế giới:

1.3.2.1 Trung Quốc

Tuy ở Trung Quốc vẫn chưa thiết lập hệ thống tư pháp dành riêng cho người

chưa thành niên, nhưng đã phát triển một số các sáng kiến thí điểm nhằm đánh giá

các chiến lược đổi mới của mình Một trong những sáng kiến thí điểm đó là “Dự án

người trợ giúp phù hợp” ở huyện Bàn Long dựa trên một mô hình đã được triển

khai tại Anh mà các quan chức Trung Quốc đã tiếp thu được trong một chuyến thamquan học tập Đạo luật về Cảnh sát và chứng cứ hình sự của Trung Quốc quy địnhrằng, khi một người chưa thành niên dưới 18 tuổi bị cán bộ công an phỏng vấn lấy

lời khai thì sẽ có “Một người trợ giúp phù hợp” tham gia Theo như dự án này, một

nhóm công dân trưởng thành được Ủy ban bảo vệ trẻ em đào tạo và trả lương làm

việc toàn thời gian với tư cách là bào chữa viên cho người chưa thành niên “Người

trợ giúp phù hợp” sẽ có mặt, hỗ trợ và tư vấn cho người chưa thành niên trong quá

trình các em được cảnh sát phỏng vấn lấy lời khai và kết luận điều tra ban đầu về vụ

án “Người trợ giúp phù hợp” có trách nhiệm đảm bảo quyền lợi của người chưa

thành niên được tôn trọng trong giai đoạn quan trọng này và cung cấp các đánh giá

về mặt xã hội về người chưa thành niên; làm cầu nối giữa người chưa thành niên vàgia đình các em, và phối hợp với cảnh sát, cơ quan tư pháp và Ủy ban bảo vệ trẻ em

hỗ trợ việc áp dụng các biện pháp không giam giữ khi người chưa thành niên chờquyết định về vụ án của mình Trung tâm trẻ em tại cộng đồng cung cấp địa chỉ chonhững người bảo vệ thích hợp gặp gỡ với người chưa thành niên, tổ chức các hoạtđộng, làm việc theo nhóm và tư vấn

1.3.2.2 Anh

Cũng như các nước thuộc “hệ thống pháp luật Anh – Mỹ” (Mỹ, Canada, Âu

Châu, Úc), luật lệ ấn định những hình phạt dành cho trẻ vị thành niên hay trưởngthành nhìn chung đều giống nhau

Ở Anh, tòa án đặc biệt xét xử cho trẻ vị thành niên gọi là Tòa án thiếu nhi

(Youth Court hay Juvenile Court) Trẻ em từ 10 đến 14 tuổi chỉ có thể bị kết tội vềhình sự nếu chúng biết hành động chúng gây ra là sai lầm Chúng không cần phải ýthức hành động chúng gây nên sẽ bị phạm tội, nhưng nếu chúng ý thức hành độngchúng gây nên là sai lầm thì sẽ bị chính thức cáo buộc là chúng đã gây hành độngphạm pháp Thực tế, tòa án có thẩm quyền quyết định về hành động sai lầm của trẻ

độ tuổi này hay không, nhất là trẻ gần 14 tuổi Trẻ từ 14 đến 17 tuổi được áp dụngtheo Luật Hình sự của lứa tuổi trưởng thành, vì quan niệm cho rằng chúng đã hiểuluật và hành động phạm pháp, nhưng chúng ra tòa án thiếu nhi thay vì ra tòa tiểuhình hay đại hình dành cho tuổi trưởng thành, và hình phạt cũng khác với hình phạtcủa người trưởng thành Đương nhiên chúng sẽ bị quản chế Tuổi từ 17 trở lên đượccoi như là kẻ trưởng thành nếu vi phạm về tội hình sự.

Tòa án thiếu nhi của Anh thường ở tòa nhà riêng trong phạm vi của tòa sơthẩm hay tiểu hình, ngoài chánh án còn có 02 hay 03 phụ thẩm là người có kinhnghiệm về trẻ vị thành niên, nhưng không có bồi thẩm đoàn Trong trường hợp trẻphạm tội giết người hay tội nào mà người lớn phạm có thể bị giam từ 14 năm trởlên, Chánh án sẽ quyết định chuyển giao hồ sơ vụ án đến tòa đại hình Nếu canphạm tuổi 16 trong khi thủ tục tố tụng kéo dài thì chúng sẽ trở thành 17 tuổi, chúng

sẽ bị xử tại tòa án dành cho kẻ trưởng thành Tại tòa thiếu nhi, Chánh án cùng lúcđảm nhiệm 02 vai trò: vừa buộc tội vừa tuyên án Tòa thường xử kín đáo, dân chúngkhông được quyền tham dự ngoại trừ cha mẹ, luật sư, cảnh sát, đại diện Sở Giáodục địa phương và nhân viên quản chế Cha mẹ buộc phải có mặt trong phiên tòa.Trường hợp họ không có luật sư, tòa sẽ chỉ định luật sư cho họ gọi là “dutysolicitor” Trong khi chấp cung tòa chỉ gọi tên thường gọi hơn là tên thật và trẻ cóquyền trả lời chấp nhận hay không chấp nhận hành động phạm pháp hơn là thú nhận

hay không thú nhận có tội Nếu tòa án kết tội, cha mẹ và trẻ có quyền làm “thỉnh

nguyện thư” trước tòa, tòa sẽ căn cứ vào lời khai cùng phúc trình gọi là “Home–

Surrungding reports (HSR)” của nhân viên xã hội thuộc chính quyền địa phương.Trong trường hợp phúc trình bị chậm trễ, tòa phải đình xử cho đến khi nào nhậnđược Khi đã nhận được phúc trình, tòa sẽ căn cứ vào phúc trình đó tuyên án ngay.Can phạm được tại ngoại với trách nhiệm của cha mẹ hay người thân trong thờigian đình xử này Nhưng nếu tội nặng, can phạm sẽ được giao cho Sở Xã hội tạmthời quản lý, thỉnh thoảng cũng có trường hợp giam vào trại gọi là “Remandcenter” Trẻ dưới 13 tuổi, phúc trình sẽ do Sở xã hội soạn thảo Phúc trình đó gồmcác yếu tố như: tình trạng và hoàn cảnh gia đình của trẻ, chi tiết về bệnh tật, sự họchành và tính tình như thế nào Phúc trình chỉ đọc và thảo luận trong tòa, nhưng can

phạm và cha mẹ không được tham dự.

1.3.2.3 New Zealand

Cảnh sát quốc gia đã thực hiện một chương trình gọi là “Công an hỗ trợ thanh

thiếu niên” để giải quyết những người chưa thành niên bị bắt hoặc bị coi là “có nguy

cơ vi phạm pháp luật” Cán bộ Công an hỗ trợ thanh thiếu niên có trách nhiệm phòng

ngừa tội phạm người chưa thành niên, phục hồi cho người vi phạm, cung cấp dịch vụ

hỗ trợ chuyên biệt để hỗ trợ cho cán bộ công an ở những khu vực khác hoàn thànhcông việc của mình, quan hệ công chúng và quan hệ cộng đồng Cán bộ hỗ trợ thanhthiếu niên đóng vai trò chính trong quá trình tư pháp đối với người chưa thành niên,bao gồm việc tìm kiếm những giải pháp phù hợp thông qua cảnh cáo, xử lý chuyểnhướng và những biện pháp giải quyết người giải quyết chưa thành niên vi phạm phápluật mà không cần tìm đến tòa án người chưa thành niên Cán bộ hỗ trợ thanh thiếuniên sẽ quyết định xem có cách thức thay thế nào không trong việc giải quyết xử lý

vụ án, xem xét quan điểm của người chưa thành niên và gia đình đối với người viphạm Hầu hết những tội danh như móc túi, phá hoại tài sản, đua xe hoặc trộm đêmđều được cán bộ hỗ trợ thanh niên xử lý một cách không chính thức

1.3.2.4 Nam Phi

Ở Nam phi tổ chức mô hình “Trung tâm tư pháp người chưa thành niên một

cửa” “Một cửa” là một trung tâm về tư pháp người chưa thành niên có Công an, cán

bộ Tòa án, cán bộ giám sát chuyên trách (cán bộ xã hội) và tất cả các cán bộ này đều

ở cùng một địa điểm Ở mỗi trung tâm đều có thỏa thuận cộng tác phối hợp giữa BộPhát triển xã hội, Bộ Tư pháp và Công an để quản lý hiệu quả người chưa thành niên.Trung tâm này đi theo một hướng tiếp cận là: Trẻ em bị bắt sẽ bị đánh giá, buộc tội và

ra tòa ở ngay địa phương đó nhằm bảo đảm sự phối hợp các dịch vụ Người chưa

thành niên bị bắt sẽ được đưa đến trung tâm “một cửa” thay vì trụ sở cảnh sát Tại

đây cảnh sát sẽ thực hiện quy trình tố tụng và cán bộ xã hội sẽ đánh giá người chưathành niên Cán bộ xã hội sẽ phỏng vấn người chưa thành niên và cha mẹ các em rồikhuyến nghị cảnh sát về việc có nên giải quyết vụ việc theo hướng xử lý không chínhthức và không khởi tố bị can hay không? Các trung tâm có hệ thống phòng giam

riêng cho người chưa thành niên bị tạm giam trong quá trình điều tra.

1.3.2.5 Nga

Đặc biệt khi nghiên cứu Bộ Luật Tố tụng Hình sự Liên bang Nga, chúng ta

thấy có những nét tương đồng giữa Bộ Luật Tố tụng Hình sự Liên bang Nga và BộLuật Tố tụng Hình sự Việt Nam Bộ Luật Tố tụng Hình sự Liên bang Nga đã dànhhẳn một chương riêng là chương 32 (phần VII) quy định về thủ tục tố tụng đối với

vụ án người chưa thành niên Tuy nhiên Điều 391 Bộ Luật Tố tụng Hình sự Liênbang Nga quy định thủ tục của chương 32 được áp dụng đối với các vụ án mà bịcan, bị cáo là người dưới 18 tuổi tại thời điểm thực hiện tội phạm mà không quyđịnh độ tuổi tối thiểu phải chịu trách nhiệm hình sự Nhưng hầu hết các quy định vềthủ tục đối với người chưa thành niên là giống Bộ Luật Tố tụng Hình sự Việt Namnhư: những tình tiết cần phải xác định rõ trong vụ án người chưa thành niên, tạmgiữ, tạm giam người chưa thành niên (nhưng không thấy quy định về bắt ngườichưa thành niên), giao người chưa thành niên để giám sát (nhưng Bộ Luật TTHSLiên bang Nga lại có quy định về trường hợp vi phạm nghĩa vụ thì cha mẹ, người

đỡ dầu bị cảnh cáo hoặc bị phạt tiền, Bộ Luật TTHS Việt Nam không quy định tráchnhiệm của cha mẹ khi vi phạm những vụ giám sát); việc tham gia phiên tòa phải cóđại diện hợp pháp của người chưa thành niên Ngoài ra, Điều 396 quy định có sựkhác biệt, đó là tách riêng vụ án người chưa thành niên từ khi điều tra sơ bộ trong

vụ án người chưa thành niên phạm tội cùng người đã thành niên

Chương 2 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

2.1 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA

THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAMTRƯỚC NĂM 2003

2.1.1 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến trước năm 1988

2.1.1.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975

Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam hình thành và phát triển gắn liền với nhữnggiai đoạn phát triển của cách mạng Việt Nam Trước Cách mạng tháng Tám đã cónhững quy định về tố tụng hình sự Ví dụ: Chỉ thị ngày 16/4/1945 của Tổng bộ ViệtMinh, quy định về lề lối làm việc của tiểu ban Tư pháp và thẩm quyền xét xử củacác tiểu ban này Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, để đảm bảo cho việc

xử lí tội phạm được nhạy bén, kịp thời, Nhà nước ta đã ban hành Sắc lệnh ngày13/9/1945 quy định việc thành lập Tòa án quân sự và được bổ sung bằng Sắc lệnh

số 21 ngày 14/02/1946 Trong đó có quy định: “Tòa án quân sự có thẩm quyền xét

xử các tội phạm phương hại đến nền độc lập của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa” Trong khi tiến hành xét xử, các Tòa án quân sự đã quán triệt chính sách trấn

áp kết hợp với khoan hồng, trừng trị kết hợp với giáo dục và cải tạo Việc xét xửnhững vụ án hình sự thường đầu tiên do Ủy ban nhân dân đảm nhiệm Sau này, theoSắc lệnh số 13 ngày 24/01/1946 quy định việc thành lập Tòa án thường với sự thamgia của phụ thẩm nhân dân Sắc lệnh số 85 ngày 22/5/1950 đổi tên Tòa án thườngthành Tòa án nhân dân.v.v…

Sau khi kháng chiến chống Pháp thắng lợi, miền Bắc tiến hành xây dựng cácthể chế xã hội chủ nghĩa, trong đó pháp luật Tố tụng Hình sự được chú ý Trong thời

kì này, Quốc hội đã thông qua nhiều đạo luật quan trọng về tự do dân chủ như Luật

số 103 SL/1005 ngày 20/5/1957 bảo đảm quyền tự do thân thể và quyền bất khảxâm phạm về nhà ở, đồ vật, thư tín của công dân Năm 1958, Quốc hội đã quyếtđịnh thành lập Tòa án nhân dân tối cao và hệ thống các tòa án địa phương, Việncông tố trung ương cùng hệ thống Viện công tố các cấp Trên cơ sở Hiến pháp năm

1959, Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhândân năm 1960 được ban hành, chế độ bầu cử Thẩm phán thay thế chế độ Chính phủ

bổ nhiệm được thực hiện trên cơ sở các văn bản đó

2.1.1.2 Giai đoạn từ năm 1975 đến trước năm 1988

Ở miền Nam sau ngày giải phóng, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng Hòamiền Nam Việt Nam đã ban hành Sắc lệnh số 01 SL/76 ngày 15/3/1976 về tổ chứcTòa án nhân dân

Khi Việt Nam thống nhất về mặt nhà nước thì hệ thống Tòa án nhân dân vàViện kiểm sát nhân dân trong cả nước được tổ chức, hoạt động theo Luật tổ chứcViện kiểm sát nhân dân và Luật tổ chức Tòa án nhân dân ban hành năm 1960 Năm

1980, Quốc hội thông qua Hiến pháp mới Trên cơ sở của Hiến pháp năm 1980,Luật tổ chức Tòa án nhân dân và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981thay thế Luật tổ chức Tòa án nhân dân và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm

1960 Các văn bản pháp luật trên đã góp phần vào việc khắc phục những thiếu sót,sai lầm trong việc giải quyết vụ án hình sự

2.1.2 Thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam theo quy định của Bộ Luật Tố tụng Hình

sự năm 1988

Bộ Luật Tố tụng Hình sự của Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Namnăm 1988 quy định trình tự, thủ tục tiến hành các hoạt động khởi tố, điều tra, truy

tố, xét xử và thi hành án hình sự

Thấu suốt tư tưởng “lấy dân làm gốc”, Bộ luật đáp ứng yêu cầu bảo vệ chế

độ xã hội chủ nghĩa, phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ các quyền vàlợi ích hợp pháp của công dân, xử lý kiên quyết và triệt để mọi hành vi phạm tội

Kế thừa và phát triển pháp luật Tố tụng Hình sự của Nhà nước ta từ Cách

mạng tháng Tám, với tinh thần đổi mới trên mọi mặt của đời sống xã hội, Bộ Luật

Tố tụng Hình sự năm 1988 quy định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơquan tiến hành tố tụng, đề cao vai trò của các tổ chức xã hội và công dân trong việctham gia tố tụng, kết hợp sức mạnh của pháp chế xã hội chủ nghĩa với sức mạnh củaquần chúng nhân dân trong đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm

Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 1988 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều(lần thứ nhất) tại kỳ họp thứ bảy Quốc hội Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa ViệtNam khóa VIII và thông qua vào ngày 30/6/1990 Với những sửa đổi lần này, Bộluật quy định rõ chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của các cơ quan tiến hành tố tụng,

đề cao vai trò của các tổ chức xã hội và công dân trong Tố tụng Hình sự, kết hợpsức mạnh của pháp chế xã hội chủ nghĩa với sức mạnh của quần chúng nhân dântrong đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm

Sau một thời gian thi hành, căn cứ vào thực tiễn tiến hành tố tụng trong việcgiải quyết vụ án hình sự và Hiến pháp năm 1992, để khắc phục những vướng mắc vàthiếu sót trong những quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự đối với việc khởi tố, điềutra, truy tố và xét xử các vụ án hình sự, Quốc hội nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ NghĩaViệt Nam khóa IX tại kì họp thứ hai đã quyết định sửa đổi, bổ sung một số điều của

Bộ Luật Tố tụng Hình sự (lần thứ hai) vào ngày 22/12/1992 cho phù hợp với tìnhhình mới và nguyện vọng của nhân dân đồng thời phù hợp với Hiến pháp năm 1992

Với sự ra đời của Bộ Luật Hình sự (được Quốc hội thông qua ngày21/12/1999 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2000), nhiều quy định của Bộ luật Tốtụng Hình sự hiện hành liên quan không còn phù hợp nữa Do vậy, ngày 09/6/2000Quốc hội lại thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng Hình

sự (lần thứ ba) nhằm thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999 cũng như phù hợp với tiếntrình dân chủ và đổi mới của đất nước Với tinh thần cần phải được sửa đổi mộtcách toàn diện nên việc sửa đổi, bổ sung Bộ Luật Tố tụng Hình sự lần này trước hếtchỉ tập trung vào một số những quy định nhằm thực hiện Bộ Luật Hình sự năm1999; giải quyết một số vấn đề bức xúc cần khắc phục trong quá trình tố tụng nhằmnâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự Việc sửa đổi, bổ sung

một số điều của Bộ Luật Tố tụng Hình sự lần này “dựa trên nguyên tắc không hạn

chế quyền của bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác, đồng thời bảo đảm hoạt động có hiệu quả của các cơ quan bảo vệ pháp luật trước yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình mới”.

Qua gần 15 năm thi hành với ba lần sửa đổi, bổ sung, Bộ Luật Tố tụng Hình

sự năm 1988 đã là một trong những căn cứ pháp lý giúp cơ quan điều tra, Viện kiểmsát và Tòa án tiến hành các hoạt động của mình một cách khách quan, toàn diện,đầy đủ, góp phần vào việc đảm bảo việc phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lýcông minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oanngười vô tội Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước trên tất cảcác lĩnh vực, trong đó có cải cách tư pháp, Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 1988không còn phù hợp nữa và đã bộc lộ một số hạn chế nhất định

2.2 THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN PHẠM TỘI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM THEO QUYĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003

Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 được Quốc hội khóa XI thông qua ngày26/11/2003, có hiệu lực từ ngày 01/7/2004.Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 có

8 phần, 37 chương và 346 điều luật, trong đó giữ nguyên 25 điều luật của Bộ Luật

Tố tụng Hình sự năm 1988; bổ sung 48 điều luật mới; sửa đổi, bổ sung 267 điềucủa Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 1988 thành 273 điều, trong đó có 4 điều sửađổi, bổ sung về tiêu đề; bỏ 1 điều (Điều 257) Như vậy, so với Bộ Luật Tố tụngHình sự năm 1988, Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 quy định thêm 1 phần, 5chương và 49 điều luật Việc sửa đổi toàn diện, cơ bản của Bộ Luật Tố tụng Hình

sự năm 2003 nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan Tư pháp, đápứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình mới; nêucao hơn nữa trách nhiệm của cơ quan nhà nước đối với công dân, đảm bảo quyền

tự do, dân chủ của công dân đã được Hiến pháp và pháp luật quy định; đề caotrách nhiệm và xác định chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan và người tiến hành

tố tụng, xác định rõ hơn quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng; các

quy định về trình tự, thủ tục tố tụng được sửa đổi rõ ràng, cụ thể, dễ hiểu, có tínhkhả thi hơn, tạo điều kiện cho những người tiến hành và tham gia tố tụng thựchiện đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình.

2.2.1 Đối tượng chứng minh trong giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên

Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự là tổng hợp tất cả những vấn đềchưa biết nhưng cần phải biết mà những vấn đề này được Bộ Luật Tố tụng Hình sựquy định, các cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ để xác định bản chất của vụ án

và những nội dung khác có liên quan đến vụ án Trên cơ sở đó, các cơ quan tiếnhành tố tụng ra các quyết định phù hợp với quy định của Luật Hình sự, Luật Tốtụng Hình sự trong quá trình giải quyết vụ án hình sự và đề ra các biện pháp phòngngừa tội phạm

Xác định đối tượng chứng minh là điều kiện cần thiết để có được nhận thứcchính xác về vụ án

Để xác định đối tượng chứng minh trong những vụ án hình sự thông thường(những vụ án người đã thành niên phạm tội) thì theo Điều 63 của Bộ Luật Tố tụngHình sự quy định những vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự như sau:

– Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tìnhtiết khác của hành vi phạm tội

– Ai là người thực hiện hành vi phạm tội, có lỗi hay không có lỗi, do cố ýhay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội

– Những tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bịcan, bị cáo và những đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo

– Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra

Ngoài ra, khi tiến hành tố tụng đối với những vụ án mà người bị bắt, người bị

tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên ngoài những vấn đề phải chứng

minh trên, theo Khoản 2, Điều 302 Bộ Luật TTHS năm 2003 quy định còn cần phảixác định rõ những tình tiết sau đây:

– Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành

vi phạm tội của người chưa thành niên