Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ)

Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ) Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày (LV thạc sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NHỊ HÀ

VĂN XUÔI VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC TÀY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số : 60 22 01 21

Thái Nguyên – Năm 2015

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS CAO THỊ HẢO

Thái Nguyên, Năm 2015

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhị Hà

Lời cảm ơn!

Để hoàn thành luận văn này, em nhận được sự giúp đỡ lớn nhất từ cô giáo hướng dẫn là PGS – TS Cao Thị Hảo Em xin gửi tới cô lời cảm ơn chân thành và sâu sắc Cảm ơn cô đã cho em những chỉ dẫn khoa học quý báu trong việc triển khai đề tài Cảm ơn cô đã đồng hành và giúp đỡ em!

Đồng thời, trong quá trình thực hiện luận văn em đã nhận được sự giúp

đỡ của các thầy cô trong khoa Ngữ văn, phòng Đào tạo trường ĐHSP Thái Nguyên Cảm ơn các thầy cô đã tận tình giảng dạy và hướng dẫn chúng em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè – những người đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và làm luận văn

Thái Nguyên, ngày 8 tháng 5 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhị Hà

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn iv

MỤC LỤC v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 11

7 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VIỆT NAM VÀ VĂN HỌC THIẾU NHI DÂN TỘC THIỂU SỐ THỜI KÌ HIỆN ĐẠI 12

1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi 12

1.1.1 Khái niệm 12

1.1.2 Một số đặc điểm cơ bản của văn học thiếu nhi 14

1.2 Diện mạo chung của văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số 17

1.3 Những mạch nguồn cảm hứng của các nhà văn Tày khi viết cho thiếu nhi 25

1.3.1 Cảm hứng bắt nguồn từ những ký ức tuổi thơ 25

1.3.2 Cảm hứng đề cao những giá trị văn hóa truyền thống 29

CHƯƠNG 2: VĂN XUÔI VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC TÀY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 34

2.1 Thế giới thiên nhiên miền núi dưới góc nhìn trẻ thơ 34

2.1.1 Thiên nhiên hùng vĩ kì thú 34

2.1.2 Thiên nhiên hoang dã ẩn chứa những hiểm nguy 38

2.1.3 Thiên nhiên là bạn, là nguồn sống của con người 42

2.2 Hiện thực về cuộc sống của trẻ em miền núi 49

2.2.1 Những em nhỏ cần cù yêu lao động 49

2.2.2 Trẻ em miền núi yêu quê hương và gắn bó sâu sắc với nguồn cội 52

2.2.3 Những em nhỏ vượt mọi khó khăn để học tập, thực hiện ước mơ 56

2.2.4 Những mảnh đời bất hạnh và niềm tin vào tấm lòng nhân ái 61

2.3 Thế giới loài vật thông minh, ngộ nghĩnh, đáng yêu 67

CHƯƠNG 3: VĂN XUÔI VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC TÀY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 72

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 72

3.1.1 Xây dựng nhân vật thông qua miêu tả ngoại hình 72

3.1.2 Xây dựng nhân vật thông qua miêu tả nội tâm 72

3.2 Ngôn ngữ nghệ thuật 77

3.2.1 Ngôn ngữ giàu chất trữ tình 78

3.2.2 Ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi 81

3.2.3 Ngôn ngữ mang sắc thái dân tộc Tày 83

3.3 Giọng điệu nghệ thuật 87

3.3.1 Giọng thủ thỉ tâm tình 88

3.3.2 Giọng xót xa thương cảm 89

3.3.3 Giọng điệu khôi hài, hóm hỉnh 91

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong cuộc sống của con người những cuốn sách tuổi thơ bao giờ cũng để lại những dấu ấn sâu đậm cho đến khi trưởng thành, thậm chí những cuốn sách đọc khi còn bé thơ đã phần nào tác động đến sự hình thành tính cách và tâm hồn Những sáng tác cho thiếu nhi không chỉ góp phần xây dựng lòng nhân ái, tình

thế giới với bao điều kì thú Rõ ràng rằng văn học thiếu nhi có ý nghĩa vô cùng

to lớn đối với việc nuôi dưỡng, bồi đắp tâm hồn cho những chủ nhân tương lai của đất nước và có một vị trí nhất định trong nền văn học nước nhà

Khi nói đến văn học thiếu nhi Việt Nam người ta thường nghĩ ngay đến

những tác phẩm thuộc hàng kinh điển như: Dế mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài), Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Quê nội (Võ Quảng), Chuyện hoa chuyện quả (Phạm Hổ), Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán)… Hay trong những năm gần đây, người ta nói nhiều đến Kính vạn hoa và một số tác phẩm khác của Nguyễn Nhật Ánh, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc

Thuần Tóm lại, trong “miền nhớ” của độc giả nhỏ tuổi Việt Nam hầu như chỉ

có các tác giả người Kinh mà đôi khi quên mất có một mảng rất quan trọng trong văn học thiếu nhi đó là văn học viết cho thiếu nhi của các tác giả người dân tộc thiểu số như Vi Hồng, Mã A Lềnh, Ma Trường Nguyên, Dương Thuấn, Inrasara…

Chúng ta đều biết, cuộc sống của thiếu nhi miền núi so với thiếu nhi miền xuôi có sự chênh lệch rất lớn Do đặc điểm về địa hình và nhiều lí do khác cuộc sống của trẻ em miền núi còn nhiều thiếu thốn cả về vật chất và tinh thần Chính vì thế rất cần những món ăn tinh thần dành riêng cho các em Thấu hiểu được điều đó các tác giả dân tộc thiểu số rất quan tâm đến sáng tác cho thiếu nhi, có tác giả dành cả sự nghiệp của mình cho văn học thiếu nhi Văn học viết cho thiếu nhi của các tác giả dân tộc thiểu số không chỉ cung cấp

cho trẻ em miền núi những tác phẩm phù hợp với các em mà nó còn hấp dẫn

cả trẻ em miền xuôi bởi nhờ đó mà các em có thể khám phá một thế giới mới

mẻ và vô cùng hấp dẫn

Trên lĩnh vực văn chương, văn đàn Việt Nam ghi nhận sự góp mặt của đông đảo các cây bút người Tày Trong hai năm 2003 và 2004, Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số đã kết hợp với Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc

cho ra đời cuốn Nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam - Đời và văn gồm hai tập

giới thiệu về các nhà văn người dân tộc thiểu số Trong hai tập của cuốn sách này, ban biên soạn đã giới thiệu đến độc giả tổng cộng 87 cây bút người dân tộc, trong đó chúng tôi thống kê được có tới 30 cây bút người dân tộc Tày Trong tổng số 30 cây bút người Tày thì có 8 tác giả có tác phẩm viết cho thiếu nhi là: Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Hà Lâm Kỳ, Hữu Tiến, Hoàng Hữu Sang, Dương Thuấn, Đoàn Lư, Đoàn Ngọc Minh, Hoàng Tương Lai Số lượng tác giả, số lượng tác phẩm và cả chất lượng sáng tác đều chứng tỏ các sáng tác cho thiếu nhi của tác giả Tày chiếm một vị trí đáng kể trong văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số Trong khi đó, các sáng tác cho thiếu nhi của những tác giả này, cho tới nay vẫn chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống

Văn học miền núi nói chung và văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số nói riêng hiện vẫn còn là một vùng đất hoang sơ và hầu như chưa được khai phá, trong khi đây lại là một mảng văn học với nhiều đặc sắc riêng rất đáng trân trọng Bên cạnh đó, thiếu nhi cũng như đồng bào miền núi vẫn còn rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận với nguồn sách dành riêng cho mình, chưa kể đến số lượng những sáng tác văn học dân tộc thiểu số vẫn còn khá ít ỏi so với văn học của người Kinh, cho nên việc quan tâm nghiên cứu đến văn học dân tộc thiểu số nói chung và văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số nói riêng là cần thiết

Chính vì những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài Văn xuôi

viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày làm luận văn tốt nghiệp

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi hi vọng sẽ có một cái nhìn tương đối chính xác, có hệ thống về những đặc điểm của văn xuôi thiếu nhi dân tộc Tày cũng như những đóng góp của mảng văn học này đối với văn học thiếu nhi nói chung và văn học các dân tộc thiểu số nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Hiện nay, đề tài miền núi là một trong những đề tài thu hút được sự quan tâm của cả giới nghiên cứu và sáng tác văn học Điều này thể hiện ở đội ngũ sáng tác ngày càng đông đảo cũng như số lượng tác phẩm dày dặn, phong phú và chất lượng ngày càng cao Đồng hành với lĩnh vực sáng tác nhiều công

trình nghiên cứu về văn học dân tộc thiểu số đã ra đời Đặc biệt cuốn Nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam – Đời và văn gồm hai tập do nhà xuất bản Văn hóa

dân tộc ấn hành trong hai năm 2003 – 2004 đã giới thiệu về 87 tác giả người dân tộc thiểu số trong đó có những cây bút người Tày có nhiều tác phẩm khá quen thuộc với thiếu nhi miền núi nói riêng và trẻ em Việt Nam nói chung như Vi Hồng, Hà Lâm Kỳ, Đoàn Lư, Đoàn Ngọc Minh… Sự ra đời của cuốn sách này đem đến cho độc giả những hiểu biết toàn diện về lực lượng sáng tác của văn học dân tộc thiểu số cũng như những tác giả người dân tộc đã và đang dành nhiều tâm huyết sáng tác cho các thế hệ độc giả nhỏ tuổi

Về văn học thiếu nhi, nhìn chung các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi không phải là ít và không ít nhà nghiên cứu đã dành tâm huyết cũng như thời gian để nghiên cứu phê bình những sáng tác dành riêng cho thiếu nhi Tuy nhiên, so với những công trình nghiên cứu về tác phẩm viết cho người lớn quả thật nghiên cứu văn học thiếu nhi vẫn còn rất khiêm tốn Đặc biệt là văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số càng ít được quan tâm nghiên cứu

Là một tác giả tâm huyết với việc nghiên cứu văn học thiếu nhi, Lã Thị

Bắc Lý đã xuất bản cuốn Giáo trình Văn học trẻ em do nhà xuất bản Đại học

sư phạm Hà Nội ấn hành để phục vụ việc giảng dạy cho sinh viên khoa Giáo dục mầm non Đây là công trình nghiên cứu cung cấp khá đầy đủ, hệ thống

những kiến thức cơ bản về nền văn học thiếu nhi Việt Nam Trong công trình này, Lã Thị Bắc Lý đã giới thiệu đến cho độc giả ba nhà văn Tày có tác phẩm

viết cho thiếu nhi là Vi Hồng với Đường về với mẹ chữ, Hà Lâm Kỳ với Kỉ vật cuối cùng và Đoàn Lư với truyện ngắn Chân trời rộng mở Trong Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975, tác giả Lã Thị Bắc Lý cũng thể hiện cái nhìn

khái quát về nền văn học thiếu nhi sau chiến tranh Tác giả đã có những tìm kiếm, phát hiện những đổi mới trong quan niệm sáng tác, hình tượng nhân vật

và hàng loạt những vấn đề có liên quan đến mảng văn học trẻ em thời bình Trong công trình này tác giả tiếp tục đề cập đến một số sáng tác cho thiếu nhi của ba nhà văn Tày Vi Hồng, Đoàn Lư, Hà Lâm Kỳ Như vậy văn xuôi của các tác giả người Tày viết cho thiếu nhi đã có chỗ đứng nhất định trong giới nghiên cứu văn học Đây là một tín hiệu vô cùng đáng mừng đối với văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số Tuy nhiên đó cũng mới chỉ là sự điểm tên tác giả và tác phẩm, chứ chưa có những nhận xét cụ thể

Các sáng tác của Vi Hồng cho thiếu nhi đã được giới chuyên môn quan

tâm ngay từ rất sớm, trong bài viết Đôi điều về sự khởi sắc của văn học thiếu nhi những năm 90 in trong Tạp chí Văn học số ra tháng 6 năm 1995 tác giả Vân Thanh đã đưa ra nhận xét về truyện Người làm mồi bẫy hổ của Vi Hồng như sau: “Người làm mồi bẫy hổ của Vi Hồng (NXB Kim Đồng, 1990); in lại

lầm thứ hai năm 1994 – tác giả là người dân tộc Tày) lại đưa các em về quá khứ đen tối của người dân Mường Cốc Nặm Tên tạo bản Xấn Xáng đã dùng trẻ em làm mồi bắt hổ Chính sự đùm bọc lẫn nhau của người dân Mường Cốc Nặm đã cứu các em thoát khỏi hoạn nạn Với giọng điệu riêng, Vi Hồng

đã giúp các em hiểu thêm về cuộc sống tăm tối của xã hội miền núi hẻo lánh trước kia” [45, tr.210] Nhận xét của nhà nghiên cứu Vân Thanh đã khái quát

được những điểm chính về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Điều này đồng thời cũng chứng tỏ rằng sáng tác cho thiếu nhi của Vi Hồng đã có chỗ đứng nhất định trong lòng độc giả cũng như đối với giới nghiên cứu

Trong bài giới thiệu cuốn Đường về với Mẹ Chữ nhà thơ Dương Thuấn

đã viết: “Con đường từ nhà đến trường dài hơn ba trăm cây số cheo leo hiểm

trở đầy thú dữ hùm beo đã không ngăn cản được bước chân của các cậu học trò người Tày đi học chữ Nhà văn Vi Hồng đã kể lại câu chuyện ngày nhỏ đi học của mình rất cảm động” [7] Với mục đích giới thiệu sách cho nên Dương

Thuấn chỉ đưa ra những nhận xét khái quát, chưa có điều kiện đi sâu tìm hiểu một cách cụ thể, nhưng nhận xét ngắn gọn đó cũng đã hé lộ những thú vị hấp dẫn đang chờ đón bạn đọc nhỏ tuổi trong tác phẩm này

Năm 2004, Vi Hà Nguyên (Đại học Sư phạm Thái Nguyên) đã bảo vệ

thành công khóa luận tốt nghiệp với đề tài Hình tượng nhân vật thiếu nhi trong truyện viết cho thiếu nhi của Vi Hồng Khóa luận nghiên cứu sáng tác

cho thiếu nhi của Vi Hồng về hình tượng nhân vật chứ chưa phải là một cái nhìn tương đối toàn diện về các sáng tác cho thiếu nhi của ông

Như vậy tác phẩm viết cho thiếu nhi của Vi Hồng đã bước đầu được quan tâm nghiên cứu, nhưng mới chỉ là những nhận xét bước đầu chứ chưa được nghiên cứu toàn diện

Hà Lâm Kỳ cũng là một tác giả viết cho thiếu nhi được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Điểm qua các bài nghiên cứu về các sáng tác cho thiếu

nhi của Hà Lâm Kỳ ta có thể kể đến các bài viết như: Ra đời dưới ánh đèn bão (đăng trên báo Văn nghệ dân tộc và miền núi năm 1996) Tác giả Nguyễn

Quỳnh đã đưa ra những nhận định về nhà văn Hà lâm Kỳ như sau: “Hà Lâm

Kỳ là một trong số rất ít tác giả viết nhiều về thiếu nhi dân tộc thiểu số Anh

có vốn sống khá phong phú nên hầu hết các tác phẩm viết cho thiếu nhi của anh mang được sắc thái văn hóa dân tộc”[10, tr.537] Tác giả bài viết đã đánh

giá cao văn xuôi viết cho thiếu nhi của Hà Lâm Kỳ ở khía cạnh mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc

Trong bài viết Nhà văn của thiếu nhi tác giả Diệu Thuần nhận xét về

sáng tác của Hà Lâm Kỳ như sau: “Có thể nói rằng, sự nâng niu, quý trọng và

những trải nghiệm trong cuộc sống đã gắn bó Hà Lâm Kỳ với tuổi thơ vùng cao miền núi Anh hiểu sâu sắc về những con người được sinh ra và lớn lên từ những câu chuyện cổ tích, thần thoại, từ dòng suối mát trong và từ những gì thân thương nhất của núi rừng Cũng chính vì vậy mà trong suốt quá trình sáng tác văn học, anh luôn cố gắng tìm chất dân gian để đưa vào tác phẩm của mình, bởi theo anh, đó là yếu tố quan trọng tạo nên sự gần gũi, dễ hiểu và hấp dẫn đối với thiếu nhi dân tộc thiểu số” [10, tr.553] Những nhận xét của Diệu

Thuần rất đúng và rất trúng với những đặc điểm trong sáng tác của nhà văn Hà Lâm Kỳ Tuy nhiên giới hạn trong khuôn khổ một bài viết tác giả chưa thể đi sâu nghiên cứu một cách cụ thể

Trong kịch bản phim tài liệu Nhà văn của thiếu nhi miền núi của Đài

Phát thanh Truyền hình Yên Bái, tác giả Ngọc Chấn cũng nhấn mạnh đến chất

dân gian trong các sáng tác của Hà Lâm Kỳ: “Truyện của Hà Lâm Kỳ mang

đậm chất dân gian từ mỗi con người trong cuộc sống đời thường mà ta bắt gặp khi trở thành nhân vật trong truyện của anh đều có cá tính bởi cách nghĩ, cách nói của người dân tộc thiểu số Lòng sao, viết vậy văn Hà Lâm Kỳ như ngọn núi mà anh leo lên, như dòng suối mà anh đã tắm, không cầu kì tô vẽ nhưng người đọc vẫn bị cuốn hút bởi tình cảm sâu nặng của người viết đối với từng nhân vật” [10, tr.561] Nhìn chung tác giả bài viết đã có một cái nhìn

tổng quát đối với toàn bộ sáng tác cho thiếu nhi của Hà Lâm Kỳ và nhận ra hơi thở riêng trong những trang văn của ông Những sáng tác của Hà Lâm Kỳ bình dị nhẹ nhàng nhưng sâu lắng để lại nhiều dư âm trong lòng độc giả

Các bài viết nghiên cứu về sáng tác của Hà Lâm Kỳ cho thiếu nhi đã

được tập hợp lại và in chung trong phần hai của cuốn Văn xuôi Hà Lâm Kỳ

Những bài viết này là nguồn tư liệu quý giá giúp độc giả có cái nhìn toàn diện

về sáng tác cho thiếu nhi của nhà văn họ Hà, đồng thời gợi mở cho bạn đọc hướng tiếp cận đúng đắn khi đọc sáng tác của ông Nhìn chung, các bài viết đều nhìn nhận Hà Lâm Kỳ là cây bút khá quen thuộc và có uy tín đối với các

em thiếu nhi và các sáng tác của ông đều mang đậm dấu ấn của bản sắc văn hóa của dân tộc Tày

Tác giả Đoàn Lư là một trong những cây bút có uy tín đối với các em thiếu nhi Vốn là một bác sĩ chuyển sang viết văn cho nên Đoàn Lư được đánh

giá như “một sự lạ” trong làng văn Trong bài viết Đoàn Lư – Một sự lạ, Chu

Văn Pản viết: “Người ta tọc mạch đọc những cuốn sách của Đoàn Lư Họ ngạc

nhiên bởi những trang viết toát ra những kiến thức văn hóa tâm linh, văn hóa

âm nhạc dân tộc, văn hóa ẩm thực, văn hóa du lịch, võ thuật cổ truyền, chăn thả gia súc, nuôi trồng và chăm sóc cây con… của anh thật sâu sắc” [43, tr.273]

Nhận xét này cho thấy trong sáng tác của Đoàn Lư có một kho kiến thức rất dồi dào, phong phú mà độc giả sẽ được tiếp nhận Và có lẽ cũng vì thế mà tác giả

Phạm Thị Quyên trong luận văn thạc sĩ với đề tài Văn xuôi viết cho thiếu nhi của Đoàn Lư (bảo vệ tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, năm 2014) đã

dành một chương để khai thác “kho kiến thức hấp dẫn và những bài học có ý

nghĩa đối với tuổi thơ trong văn xuôi viết cho thiếu nhi của Đoàn Lư” Nếu như

trước đây nhà văn Đoàn Lư và những sáng tác của ông chỉ được giới thiệu đó đây trong các bài viết nhỏ lẻ hoặc chỉ được điểm tên trong một số công trình nghiên cứu thì với luận văn này, lần đầu tiên sáng tác cho thiếu nhi của Đoàn Lư được nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ nhất Luận văn nghiên cứu sáng tác văn xuôi cho thiếu nhi ở các phương diện như: cảm hứng nghệ thuật, kho kiến thức bổ ích mà tác giả đem đến cho các em nhỏ từ trang viết của mình và một số phương diện nghệ thuật tiêu biểu trong các sáng tác của Đoàn Lư Sự xuất hiện của luận văn cho thấy văn xuôi của các tác giả người Tày viết cho thiếu nhi đã bắt đầu giành được sự chú ý không chỉ đối với độc giả tiếp nhận mà còn đối với giới nghiên cứu văn học Đồng thời luận văn cũng gợi mở cho chúng tôi ham muốn được tiếp tục khai thác các sáng tác văn xuôi cho thiếu nhi của các tác giả dân tộc Tày vốn rất đa dạng, hấp dẫn và ẩn chứa nhiều thú vị

Đoàn Ngọc Minh là cây bút sáng tác đồng thời cả thơ và văn xuôi, viết cho cả người lớn và trẻ em Nhìn chung mảng sáng tác của Đoàn Ngọc Minh dành cho người lớn dành được sự quan tâm nhiều hơn Nhưng trên thực tế, những sáng tác văn học thiếu nhi của Đoàn Ngọc Minh đã và đang được các

em thiếu nhi miền núi đón nhận và yêu thích Về các sáng tác của bà cho lứa

tuổi thiếu nhi, trong bài viết Văn xuôi dân tộc thiểu số - hành trình cùng bè bạn của tác giả Cao Duy Sơn đăng trên trang baovannghe.vn có giới thiệu về Đoàn Ngọc Minh với tác phẩm Núi Bó Phạ trở về Tác giả Vũ Thị Thanh Huyền trong bài viết Đoàn Ngọc Minh “cất nỗi buồn vào trang viết” đăng

trên trang vietvan.vn cũng giới thiệu hai cuốn sách cho thiếu nhi của tác giả

Đoàn Ngọc Minh là tập truyện ngắn Cánh chim và cuốn Phía sau đỉnh Khau Khoang

Trong bài Phía sau đỉnh Khau Khoang – một tập truyện thiếu nhi đặc sắc đăng trên trang web.cema.gov.vn, tác giả Nông Quốc Lập viết: “Câu

chuyện ngày hè của Tiếu được gói gọn trong gần 100 trang sách Mở đầu là lúc mẹ con Tiếu lên đường về quê ngoại, kết thúc khi ba người trở lại thị trấn Mục Mạ với chiến công, phần thưởng rất ý nghĩa, hai đứa trẻ, hai tâm hồn với những cá tính đối lập nhưng lại rất ăn ý với nhau để cùng khám phá những điều mới lạ của núi rừng Đó là những ngày hè đáng nhớ nhất của Bưu

và Tiếu Tác giả Đoàn Ngọc Minh, người đã đạt nhiều giải thưởng của Trung ương và địa phương đã viết “Phía sau đỉnh Khau Khoang” rất nhẹ nhàng, dung dị, không lên gân, lên cốt Mọi diễn biến tâm lý đều diễn ra một cách tự nhiên, có đoạn đối thoại, có đoạn độc thoại và có đoạn các nhân vật có suy nghĩ đấu tranh tư tưởng và hành động theo cảm tính Đọc “Phía sau đỉnh Khau Khoang” giúp các em yêu thiên nhiên, hiểu được tình người miền núi Đây là cuốn truyện có ích với các em thiếu nhi trong kỳ nghỉ hè” [11] Cũng

với mục đích giới thiệu sách, Nông Quốc Lập đã đưa ra những nhận xét ngắn

gọn về nội dung, nghệ thuật của tác phẩm Những nhận xét ấy đủ để cuốn hút độc giả, tạo nên tâm thế đón đợi cho bạn đọc

Qua khảo sát sơ bộ, chúng tôi nhận thấy các sáng tác của nhà văn dân tộc Tày cho thiếu nhi đã ghi được dấu ấn không chỉ trong lòng độc giả mà bước đầu đã thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu Tuy nhiên hiện vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về sáng tác cho

thiếu nhi của các tác giả người Tày Vì thế chúng tôi lựa chọn đề tài Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số nhà văn dân tộc Tày với hi vọng sẽ đem đến

một cái nhìn hệ thống về sáng tác cho thiếu nhi của các tác giả người Tày Tuy nhiên trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi không tham vọng khảo sát được tất cả các sáng tác cho thiếu nhi của toàn bộ tác giả người Tày mà chỉ giới hạn chủ yếu nghiên cứu các sáng tác của bốn nhà văn với số lượng tác phẩm tương đối dày dặn và dành được sự yêu mến của đông đảo bạn đọc là Vi Hồng, Hà Lâm Kỳ, Đoàn Lư và Đoàn Ngọc Minh

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày

- Phạm vi nghiên cứu: Chúng tôi xác định phạm vi nghiên cứu của luận văn chủ yếu là các sáng tác văn xuôi viết cho thiếu nhi của bốn tác giả dân tộc Tày tiêu biểu: Vi Hồng, Hà Lâm Kỳ, Đoàn Lư và Đoàn Ngọc Minh

Cụ thể là:

Tác giả Vi Hồng với ba tập: Người làm mồi bẫy hổ, (truyện vừa), Nxb Kim Đồng (1990); Thách đố, (truyện vừa) Nxb Kim Đồng (1995); Đường về với mẹ chữ, (truyện ký) Nxb Kim Đồng (1998);

Với tác giả Hà Lâm Kỳ chúng tôi sử dụng văn bản toàn bộ truyện viết

cho thiếu nhi của ông được tập hợp và in chung trong cuốn Văn xuôi Hà Lâm

Kỳ, Nxb Kim Đồng (2014)

Tác giả Đoàn Lư với các tác phẩm: Miếng hiểm cuối cùng, (tập truyện), Nxb Kim Đồng (1995); Tướng cướp hoàn lương, (tập truyện), Nxb Kim Đồng

(1997); Kỉ niệm về một dòng sông, (truyện kí), Nxb Trẻ (1997); Ngựa hoang lột xác, (tập truyện), Nxb Văn hóa dân tộc (1998); Quái cẩu Pi – tơ – chun (truyện vừa), Nxb Kim Đồng, (1999); Bên dòng Quây Sơn, (truyện dài), Nxb Kim Đồng (2000); Những giấc mơ thời thơ ấu, (tập truyện), Nxb Thanh Hóa (2001); Lêna Kítti – Cô bé siêu nhân, (tiểu thuyết), Nxb Văn học, 2009; Lêna – Kítti – Thiên thần của tình yêu, (tiểu thuyết), Nxb Thanh niên, 2010; Lêna – Kítti - Ảo thuật gia của sự hồi sinh, (tiểu thuyết), Nxb Dân Trí, 2012; Li kì Xuyên Sơn,

Nxb Kim Đồng, 2013

Tác giả Đoàn Ngọc Minh với ba cuốn:Cánh chim, (tập truyện),Nxb Kim Đồng(2000); Núi Bó Phạ trở về, (truyện dài), Nxb (2003); Phía sau đỉnh Khau Khoang, (truyện dài), Nxb Kim Đồng (2003)

Ngoài ra chúng tôi cũng chú ý đến những sáng tác viết cho thiếu nhi của các tác giả khác để so sánh đối chiếu khi cần thiết nhằm làm nổi bật vấn đề nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đưa ra một cái nhìn khái quát về quá trình phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam và văn xuôi viết cho thiếu nhi của các tác giả dân tộc Tày Khẳng định vị trí của văn xuôi viết cho thiếu nhi của các tác giả dân tộc Tày trong dòng chảy của văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số cũng như văn học thiếu nhi Việt Nam

Luận văn đi sâu nghiên cứu những đóng góp của văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày từ góc độ nội dung như: Sự phản ánh thế giới thiên nhiên, tâm hồn trẻ em Đánh giá về ý nghĩa, tác dụng của các tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày đối với đời sống tinh thần của trẻ em

Luận văn nghiên cứu và tìm hiểu một số phương diện nghệ thuật nổi bật, chỉ ra những thành công và hạn chế về nghệ thuật trong sáng tác văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này chúng tôi đã sử dụng chủ yếu các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây: Phương pháp khảo sát, thống kê; Phương pháp so sánh đối chiếu; Phương pháp phân tích tổng hợp và phương pháp nghiên cứu theo đặc trưng thể loại

6 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về văn học thiếu nhi dân tộc Tày trong một cái nhìn hệ thống để chỉ ra những đóng góp và vị trí của các tác giả dân tộc Tày cho văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số nói riêng và văn học thiếu nhi Việt Nam nói chung

Ở nước ta hiện nay, những công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi chưa nhiều, các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số thì lại càng ít ỏi hơn Vì vậy, luận văn hoàn thành sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng bổ khuyết thêm cho những nghiên cứu về văn học thiếu nhi, góp phần đem lại cái nhìn toàn diện hơn về văn học thiếu nhi nước nhà cũng như văn học dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại

Qua kết quả nghiên cứu, luận văn cũng góp một tiếng nói về sự cần thiết phải có sự tham gia tích cực hơn của các cây bút dân tộc thiểu số vào sáng tác dành riêng cho thiếu nhi người dân tộc Bởi không ai có thể viết thay

họ về chính con em họ với những đặc trưng riêng về cả hiện thực cuộc sống cũng như đời sống tinh thần Ngoài ra, thông qua luận văn này chúng tôi cũng nhen nhóm một hi vọng cả cộng đồng hãy chú ý hơn đối với việc đưa văn học dân tộc thiểu số nói chung, văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số nói riêng đến với miền núi, vùng sâu vùng xa cũng như mọi vùng miền khác trong cả nước,

để độc giả có thể hiểu hơn về những giá trị văn hóa tinh thần của mảng văn học này

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Thư mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Khái quát về văn học thiếu nhi Việt Nam và văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số thời kì hiện đại

Chương 2: Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Văn xuôi viết cho thiếu nhi của một số tác giả dân tộc Tày nhìn từ phương diện nghệ thuật

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VIỆT NAM

VÀ VĂN HỌC THIẾU NHI DÂN TỘC THIỂU SỐ THỜI KÌ HIỆN ĐẠI 1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi

1.1.1 Khái niệm

Từ lâu nay, trên thế giới đã có một bộ phận sáng tác dành riêng cho lứa tuổi thiếu nhi Những cuốn sách đầu tiên của loại này là những cuốn sách về các quy tắc ứng xử, chúng nhằm mục đích uốn nắn cho các em những chuẩn mực đạo đức trong môi trường xã hội đương thời Ở châu Âu thể loại sách này xuất hiện đầu tiên vào khoảng thế kỉ XIV Ở Việt Nam trong thời phong kiến không tồn tại bộ phận văn học viết dành cho thiếu nhi Nhưng vào thời bấy giờ, trẻ em Việt Nam có may mắn là được tiếp thu một nền văn học dân gian phong phú qua những lời ru của mẹ, qua những câu chuyện kể của bà Đến đầu thế kỉ XX ở nước ta bắt đầu xuất hiện những tác phẩm viết cho thiếu nhi, mà môt trong

những tác giả của buổi ban đầu ấy chính là Tản Đà với Lên sáu lên tám (1921)

Sau khi cách mạng thành công được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, văn học thiếu nhi Việt Nam mới chính thức ra đời Vậy văn học thiếu nhi là gì? Những tác phẩm nào có thể được xếp vào mảng văn học này?

Trong bài viết Từ cuộc sống hôm nay, văn học chuẩn bị bản lĩnh và lòng tin cho con em chúng ta bước vào thế kỷ thứ XXI tác giả Hà Xuân Trường đã

nêu lên những suy nghĩ của mình về khái niệm văn học thiếu nhi: “Nếu hiểu một

cách đầy đủ, theo tôi nghĩ, văn học thiếu nhi gồm ba bộ phận: văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi; hai bộ phận sau có những đặc điểm riêng biệt, mà văn học cho thiếu nhi là bao trùm” [45,tr.438] Từ đó tác

giả đề xuất lấy bộ phận chủ yếu “văn học cho thiếu nhi” để chỉ nền văn học viết

cho các em và viết về các em

Các tác giả cũng còn nhiều băn khoăn về cách gọi văn học thiếu nhi Một số tác giả gọi văn học dành cho lứa tuổi thiếu nhi là văn học trẻ em Tác

giả Lã Thị Bắc Lý trong cuốn Giáo trình Văn học trẻ em đã dùng cụm từ văn

học trẻ em thay vì dùng cụm từ văn học thiếu nhi vốn vẫn quen thuộc và được

nhiều người sử dụng Trong bài viết Nghĩ về nghề tác giả Vũ Ngọc Bình cũng

thiên về cách gọi là Văn học trẻ em Ông viết: “Gọi là thiếu nhi thì hơi chữ

nghĩa,“hơi tàu” Gọi là trẻ con thì lại khinh thị Gọi là trẻ em thì vừa nôm na, lại vừa rất trúng” [45, tr.327] Nhưng nhìn chung, hiện nay bạn đọc và đông

đảo các nhà nghiên cứu vẫn quen dùng cụm từ văn học thiếu nhi để chỉ bộ phận văn học dành cho tuổi nhỏ

Theo Từ điển thuật ngữ văn học khái niệm văn học thiếu nhi được

định nghĩa như sau: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm

văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đôn Ki - hô - tê của M Xéc - van - tex, Rô - bin - xơn Cơ - ru - xô của Đ Đi - phô, Gu - li - vơ du kí của Gi Xuýt - tơ, Túp lều bác Tôm của H

Bi - sơ – Xtâu” [39, tr.412 - 413] Khái niệm văn học thiếu nhi trong Từ điển

thuật ngữ văn học cho đến nay vẫn là một khái niệm được nhiều người biết

đến và sử dụng Nó cũng là khái niệm được dùng trong các cuốn giáo trình

giảng dạy về văn học thiếu nhi mà cuốn Giáo trình văn học trẻ em của Lã

Thị Bắc Lý là một ví dụ

Theo Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam, văn học thiếu nhi là:

“Những tác phẩm văn học được mọi nhà văn sáng tạo ra với mục đích giáo dục,

bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi nhiều khi cũng là người lớn, hoặc một cơn gió, một loài vật, một cái cây… Tác giả không chỉ là chính các em, mà cũng là nhà văn thuộc mọi lứa tuổi” [46, tr.6]

Như vậy Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam xem xét khái niệm văn học

thiếu nhi ở nhiều góc độ: chủ thế sáng tác, đối tượng tiếp nhận, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác

Tóm lại, hiểu một cách chung nhất thì văn học thiếu nhi là những sáng tác của cả trẻ em và người lớn dành cho đối tượng là các thế hệ thiếu nhi và có nội

dung hướng đến việc giáo dục nhân cách, bồi dưỡng tâm hồn cho thế hệ trẻ Những tác phẩm này được các em thiếu nhi say mê thích thú vì các em tìm thấy

trong đó cả một thế giới được quan sát dưới “lăng kính” hồn nhiên, trong trẻo

của trẻ thơ

1.1.2 Một số đặc điểm cơ bản của văn học thiếu nhi

1.1.2.1 Văn học thiếu nhi kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính giáo dục với tính giải trí

Văn học thiếu nhi có vai trò quan trọng trong việc giáo dục toàn diện nhân

cách trẻ em, cả về đạo đức, trí tuệ và thẩm mĩ Trong bài Mấy suy nghĩ về đặc trưng và chức năng giáo dục của văn học thiếu nhi Võ Quảng viết: “Chức

năng giáo dục là chức năng hàng đầu của văn học thiếu nhi Đó là điều khẳng định, không cần bàn cãi Người viết cho thiếu nhi phải có hai tư cách, tư cách người viết văn và tư cách người làm cha mẹ muốn cho con mình nên Câu chuyện phải rõ ràng, tư tưởng chủ đề phải trong sáng Khi diễn tả tránh mọi hình tượng có thể đưa lại những ý nghĩ không tốt cho các em Quan điểm sư phạm và văn học thiếu nhi là hai anh em sinh đôi Văn học thiếu nhi không có lí

do đứng được, nếu không phát huy được chức năng giáo dục” [45, tr.302]

Tuy nhiên, để thực hiện tốt chức năng giáo dục, nhà văn không thể nói với các em bằng những lời thuyết giáo, răn dạy khô khan mà phải bằng hình tượng nghệ thuật sinh động, bằng ngôn ngữ nghệ thuật hấp dẫn phù hợp với tuổi thơ Chức năng giáo dục của văn học thiếu nhi phải được chứa đựng

trong một tác phẩm mà khi đọc lên, các em thấy lôi cuốn Trong bài Nghĩ về tính hấp dẫn trong văn học thiếu nhi, tác giả Hải Hồ viết: “Nhà trường có

quyền bắt các em học đủ các môn trong chương trình giáo khoa Không thích cũng phải học Còn quyển sách của nhà văn thì hoàn toàn phụ thuộc vào sự lựa chọn của các em Sách viết về những điều tốt lành đấy, nhưng không hấp dẫn, các em vẫn ngán và bỏ dở giống như ngại uống thuốc bổ Bổ nhưng đắng và khó nuốt lắm! Các nhà y tế đã biết rõ điều đó và thường bọc đường vào những viên thuốc bổ để các em uống thuốc mà thấy ngon như ăn kẹo Vừa

ngọt vừa thơm! Tính hấp dẫn của quyển truyện thiếu nhi chính là cái chất ngọt thơm quyện vào trang sách” [45, tr.346] Một cuốn sách có nội dung

giáo dục có sâu sắc nhưng nếu không hấp dẫn được bạn đọc thì không thể thực hiện được chức năng giáo dục đó Do đó bên cạnh tính giáo huấn, văn học thiếu nhi còn phải có tính giải trí Sau những giờ học tập căng thẳng, hay sau những buổi lao động mệt mỏi, các em thiếu nhi rất cần khoảng thời gian thư giãn thoải mái, được thỏa sức thả trí tưởng tượng bay bổng đi khắp nơi cùng với những cuốn sách yêu thích của mình

1.1.2.2 Thế giới hiện thực được quan sát bằng lăng kính của trẻ thơ

Một quyển sách người lớn đọc thấy hay, trẻ em đọc chưa chắc thấy hay,

đó là do sự khác biệt về nhận thức, về cách nhìn nhận thế giới giữa trẻ em và người lớn Do đó, không thể viết sách cho thiếu nhi bằng tư duy của người lớn, bằng cách nhìn nhận và quan sát thế giới của người lớn Võ Quảng – một nhà

văn được rất nhiều thế hệ độc giả yêu mến nhận định: “Nội dung của văn học

thiếu nhi cũng là các vấn đề về chủ đề, đề tài, về phương pháp thể hiện, cũng là các vấn đề thể loại, về phong cách, về ngôn ngữ… Nhưng ở đây, tất cả những cái đó phải được thể hiện thế nào cho phù hợp với “đôi mắt” và “con tim” của mỗi lứa tuổi” [45, tr.300 - 301] Cách thể hiện phù hợp đó chính là những sáng

tác cho thiếu nhi phải dùng chính cặp mắt trẻ thơ của các em để quan sát và cảm nhận cuộc sống

Đặt mình vào thế giới của trẻ thơ, hóa thân vào trẻ thơ để nhìn nhận cuộc sống, khiến cho những sáng tác văn học thiếu nhi có được cái nhìn hồn nhiên, trong trẻo về cuộc sống và con người, và phù hợp với đối tượng tiếp

nhận là các em thiếu nhi Ví dụ như trong bài Con bê lông vàng [28, tr.45] Võ

Quảng viết:

Con bê lông vàng

Cổ loang màu nắng Bước đi liến thoắng Miệng cứ: bê…ê…!

Chỉ trong cặp mắt của trẻ thơ, thì mới có một chú bê con có cái cổ

“loang màu nắng” như vậy, và cũng chỉ trong cặp mắt của trẻ thơ thì bước đi của con vật mới được diễn đạt bằng từ “liến thoắng” như thế Rõ ràng rằng,

lăng kính trẻ thơ đã giúp cho Võ Quảng viết nên những câu thơ hồn nhiên, vui tươi phù hợp với tâm lý của đối tượng tiếp nhận Và phải làm được điều đó thì những câu chuyện, những vần thơ mới chinh phục được những bạn đọc nhỏ tuổi

Như tác giả Phong Thu đã nói “Sống với cuộc sống của trẻ em để có thể

viết được những trang viết cho các em, đối với tôi, là một yêu cầu, một cách để viết không thể nào lảng tránh, nếu như tôi muốn tiếp tục “chơi” với các em bằng những dòng chữ của mình” [45, tr.381] Kinh nghiệm sáng tác và cũng là

chìa khóa thành công của Phong Thu đã khẳng định rằng văn học thiếu nhi đã

và sẽ luôn phải quan sát cuộc sống, nhìn nhận sự vật, hiện tượng bằng lăng kính của trẻ thơ thì mới có thể trở thành người bạn đồng hành với các em trong hành trình thơ ấu

Đặc điểm này của văn học thiếu nhi dẫn tới một hệ quả hết sức thú vị

Đó là thế giới loài vật trở thành đề tài yêu thích của các nhà văn sáng tác cho thiếu nhi Đồng thời các tác phẩm viết về các con vật luôn được bạn đọc nhỏ tuổi đón nhận một cách thích thú Chỉ riêng trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam đã có rất nhiều tác phẩm viết về thế giới loài vật Những cây bút viết nhiều và viết hay về các con vật có thể kể đến như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ… gần đây tác giả Nguyễn Nhật Ánh cũng có nhiều sáng tác viết về các loài vật với cái nhìn mới mẻ hiện đại, bên cạnh đó các cây bút người dân tộc thiểu số như Hà Lâm Kỳ, Mã A Lềnh, Đoàn Lư… cũng có những tác phẩm khá lí thú viết về thế giới các con vật

1.1.2.3 Giọng điệu dí dỏm vui tươi là giọng điệu chủ đạo của văn học thiếu nhi

Tuổi thơ hồn nhiên, nghịch ngợm rất yêu tiếng cười, những câu chuyện

dí dỏm, những vần thơ ngộ nghĩnh Do đó, giọng điệu dí dỏm, vui tươi trở thành giọng điệu ưa thích của các nhà văn sáng tác cho thiếu nhi

Trong Giáo trình văn học thiếu nhi, tác giả Lã Thị Bắc Lý khẳng định:

“giọng điệu tinh nghịch, hóm hỉnh, mang tính đặc thù của văn học thiếu nhi

Chất hóm, nghịch gây cho người đọc những tiếng cười sảng khoái được vận dụng như một phương tiện giúp các em tiếp nhận tác phẩm một cách vui vẻ,

thoải mái” [25, tr.20] Còn tác giả Phong Thu cũng đã tâm sự: “Tôi có cái thú viết xong cái gì là đem ngay cho các bạn nhỏ gần tôi đọc Khi là em, khi là con, khi là cháu… Lúc các cô bé, chú bé ấy đọc, tôi ngồi tránh ra, theo dõi

Hễ đôi mắt kia chớp nhanh, đôi lông mày kia nhướn lên, cái miệng tủm tỉm, rồi bật ra tiếng cười, là tôi yên trí lắm Coi như là bài ấy đã có được một sự thành công nào đấy” [45, tr.323]

Các sáng tác văn học cho thiếu nhi, dù là thuộc thể loại nào, viết về đề tài

gì, thì trong đó bạn đọc cũng dễ dàng tìm thấy những chi tiết hài hước, những đoạn văn vui vui, ngộ nghĩnh, đáng yêu Quả thực, nếu tác phẩm văn học thiếu nhi thiếu đi giọng điệu dí dỏm thì tác phẩm sẽ trở nên vô cùng nặng nề với đầu

óc còn non nớt, với tư duy còn đơn giản của các em thiếu nhi Tất nhiên, giọng điệu dí dỏm này được các tác giả khai thác sao cho phù hợp với đối tượng tiếp nhận Cái hài hước dí dỏm trong sáng tác cho lứa tuổi đang học cấp I sẽ phải khác với cái dí dỏm hài hước trong sáng tác cho lứa tuổi học cấp II

Xuyên suốt quá trình phát triển của văn học thiếu nhi, giọng điệu dí dỏm hài hước vẫn luôn được các nhà văn vận dụng triệt để trong sáng tác và cũng luôn được bạn đọc nhỏ tuổi đón nhận một cách vô cùng hào hứng

1.2 Diện mạo chung của văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số

Văn học dân tộc thiếu số nước ta mới chỉ được hình thành từ sau Cách mạng tháng Tám, tức là cùng thời điểm hình thành của văn học thiếu nhi nước nhà và văn xuôi thiếu nhi dân tộc thiểu số mới thực sự được bạn đọc biết đến

từ những năm 90 của thế kỉ XX với sự ra đời của tác phẩm Người làm mồi bẫy hổ (Vi Hồng) Bài viết Đôi điều về sự khởi sắc của văn học thiếu nhi những năm 90 in trong Tạp chí Văn học số ra tháng 6 năm 1995 tác giả Vân Thanh đã đưa ra nhận xét về truyện Người làm mồi bẫy hổ của Vi Hồng như

sau: “Người làm mồi bẫy hổ của Vi Hồng (NXB Kim Đồng, 1990); in lại lầm

thứ hai năm 1994 – tác giả là người dân tộc Tày) lại đưa các em về quá khứ đen tối của người dân Mường Cốc Nặm Tên tạo bản Xấn Xáng đã dùng trẻ

em làm mồi bắt hổ” [45, tr.210] Lần đầu tiên, văn học thiếu nhi dân tộc thiểu

số đã được giới nghiên cứu văn học quan tâm

Nếu hiểu văn học dân tộc thiểu số là sáng tác của các cây bút người dân tộc thiểu số thì văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số là sáng tác của các tác giả người dân tộc thiểu số (cả sáng tác của trẻ em và người lớn) hướng về đối tượng bạn đọc là thiếu nhi đặc biệt là thiếu nhi dân tộc Do những hạn chế mà cuộc sống vùng cao đem lại, trẻ em miền núi có nhiều thiệt thòi trong việc tiếp xúc với các tác phẩm văn học Khi điều kiện mua sách đọc là rất hạn chế thì nguồn sách chủ yếu mà các em tiếp cận được chính là thư viện các trường tiểu học, trường trung học cơ sở Nắm được điều đó, Đảng và Nhà nước đã kịp thời mang đến nguồn sách cho các em từ dự án Sách Nhà nước tài trợ cho thiếu nhi các trường cấp I – II miền núi – vùng sâu – vùng xa Chương trình được thực hiện suốt từ năm 1993 đến nay đã đem lại cho tuổi thơ miền núi khắp cả nước niềm vui được đón đọc những cuốn sách hay và bổ ích Đơn vị chịu trách nhiệm biên soạn những cuốn sách trong chương trình này là nhà xuất bản Kim Đồng đã có công rất lớn trong việc lựa chọn và giới thiệu đến bạn đọc nhỏ tuổi các nhà văn dân tộc thiểu số cùng những sáng tác của họ

Thấu hiểu những thiệt thòi và khó khăn của trẻ em miền núi, các nhà văn dân tộc thiểu số khá quan tâm đến việc sáng tác cho thiếu nhi Có thể kể đến các nhà văn dân tộc Tày (Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Hà Lâm Kỳ, Đoàn Lư, Đoàn Ngọc Minh, Hoàng Hữu Sang, Hữu Tiến); dân tộc Dao (Triệu Kim Văn); dân tộc Thái (La Quán Miên, Kha Thị Thường); dân tộc Mường (Hà Thị Cẩm Anh, Bùi Thị Tuyết Mai); dân tộc Chăm (Inrasara), dân tộc Hoa (Hồ ZDếnh); dân tộc H‟ Mông (Mã A Lềnh) Như vậy, đội ngũ sáng tác của văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số đang dần trở nên đông dảo hơn Tất nhiên,

so với những cây bút người Kinh, số lượng các cây bút người dân tộc thiểu số vẫn còn quá ít ỏi, nhưng đó cũng là một tín hiệu đáng mừng đối với văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số

Trước hết, tiếp cận văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số, chúng ta có thể thấy, thiên nhiên miền núi mang vẻ đẹp riêng là một trong những đề tài luôn được các tác giả quan tâm Trong con mắt trẻ thơ miền núi, thiên nhiên có khi

đầy kì bí, phi thường với “những vòm cây nghiến, cây cáng lò, cây mạy piao

sum suê cao sừng sững vỏ sần sùi mốc thếch có lẽ đã hàng trăm tuổi [29,

tr.18] Đó cũng là nơi tiềm ẩn những mối nguy hiểm đe dọa chết người mà

các em vẫn phải đối mặt mỗi ngày với những đàn rết “một con to bằng mái

chèo và hàng trăm con to bằng chiếc đũa cả” [7, tr.64] sẵn sàng san phẳng và

tiêu diệt tất cả mọi vật ở nơi mà chúng tràn qua Và “thi thoảng có cả tiếng hổ

động đực gầm rú Cái tiếng hổ gào mới rùng rợn làm sao Chúng gào cách ta

ba đèo bảy núi mà tiếng vang vẫn rung tim gan ta như chúng đang gào ngay sau lưng ta” [7, tr.28]

Hình ảnh những cánh rừng đại ngàn, những loài động vật hoang dã, những dòng sông, con suối vùng cao được tái hiện trong sáng tác của các nhà văn dân tộc thiểu số luôn khiến bạn đọc nhỏ tuổi thích thú say mê Trong con mắt của trẻ thơ, khung cảnh tươi đẹp của vùng cao giống như một thế giới của

những điều kì diệu: “Không biết còn có dòng sông ngọn suối nào ở thế gian

này có nhiều bướm như ở ven bờ Quây Sơn Mùa xuân, bướm trắng, bướm vàng, bướm hoa kéo về thành bầy đàn, chúng đậu sát mép sông trên những mô

đá, chúng kéo đàn kéo lũ bay thành hàng theo sông chẳng khác gì rồng bay, chúng tụ tập lại đùa giỡn như rừng hoa với đủ muôn màu sắc, bướm hòa nhập vào sương sớm lảng bảng ven sông” [17, tr.9] Hay đó là những hồi tưởng lung

linh kì ảo đầy phép màu nhiệm và đôi khi còn cả những li kì, rùng rợn của những tâm hồn ngây thơ về rừng xanh - nơi các em được sinh ra, gắn bó và

trưởng thành trong Kí ức rừng xanh của Kim Nhất Trong con mắt trẻ thơ

miền núi, thế giới đó không bao giờ hiện lên một cách trần trụi mà luôn linh thiêng, kì ảo như những câu chuyện cổ tích Tác phẩm đã gián tiếp nuôi dưỡng tâm hồn và giáo dục cho trẻ em miền núi ý thức bảo vệ rừng xanh Không chỉ có vậy, thiên nhiên còn hiện lên trong veo, thuần khiết và thơ mộng, luôn gắn bó hài hoà với cuộc sống con người vùng cao được biểu hiện sinh động qua bức tranh bốn mùa với thế giới cây quả, hoa lá, thế giới loài vật

phong phú đa dạng (Ba hạt sương, Hạt dẻ, Nắng nhỏ…Dương Thuấn,

Dương Khâu Luông) Đặc biệt trong thơ Lò Ngân Sủn, thiên nhiên vùng Tây

Bắc hiện lên thật độc đáo Trong tập thơ Suối Pí Lè, tác giả đã giới thiệu

những nét đẹp của thiên nhiên miền núi qua các hình ảnh sinh động trong

Rừng ơi, Núi đồi, Chợ phiên, Đánh quay, cái Nỏ, Những con bọ hung

Thiên nhiên cũng có khi trở thành người bạn hàng ngày của thiếu nhi miền núi Mỗi cảnh vật thiên nhiên qua cái nhìn trẻ thơ đều có một tâm hồn, đều có thể san sẻ mọi nỗi buồn vui và gắn bó với các hoạt động thường ngày của các em Trong truyện viết cho thiếu nhi của Mã A Lềnh đó là ngọn núi

nơi ghi dấu chân các em đã đi qua tìm trâu bò (Núi Cu Sú), là khu rừng để săn thú, bẫy chim, nơi các em được trổ tài săn bắn (Ba lần buông súng); là

những tràn ruộng bậc thang để chăn trâu, thả ngựa và xem những trận chọi

trâu long trời lở đất đầy kịch tính, hấp dẫn; là “con đường mòn vắt vẻo trên

sườn núi” nơi những đôi chân trần bắt đầu ra đi tìm đường đến với cái chữ

(Dấu chân trên đường); là bãi đất mà ở đó diễn ra các trò chơi quen thuộc của trẻ em H‟Mông với những con bọ sừng (Con bọ sừng) hay đó còn là nơi

lưu giữ những kỉ niệm của những tháng ngày gắn bó chăm sóc, huần luyện

những chú ngựa yêu (Con ngựa mun cuối cùng thuộc dòng dõi quý tộc) Tất

cả đều trở thành những miền kí ức sâu thẳm để bồi đắp tâm hồn thiếu nhi vùng cao thêm phong phú, đa dạng

Gắn liền với hình ảnh núi rừng, thiên nhiên là những trẻ em – chủ nhân tương lai mang vẻ đẹp tự nhiên, hồn hậu và đậm khí chất của con người miền núi Mã A Lềnh đã miêu tả cụ thể, sinh động thế giới tâm hồn trong sáng, thánh thiện, hồn hậu và đáng yêu của thiếu nhi vùng cao với các hình ảnh

như: Vênh (Cái đầu đất), Thồng (Thằng hổ giẫm), thằng Giê, thằng Giông (Con bọ sừng) và cả những đứa trẻ không có tên cụ thể như thằng bé củ mài (Thằng bé củ mài) Tập truyện Thằng bé củ mài của Mã A Lềnh viết về cuộc

sống lao động và học tập của các trẻ em người H‟Mông hiện nay với tất cả

những hiện thực khó khăn chồng chất Thông qua hình ảnh thằng bé củ mài,

Mã A Lềnh muốn gửi đến độc giả tấm gương hiếu học đáng quý của thiếu nhi dân tộc H‟Mông trên con đường nhọc nhằn đi tìm tri thức Đó sẽ là những chủ

nhân tương lai của dân tộc thắp lên ngọn lửa đưa dân tộc mình đến với tri thức của nhân loại

Cuộc sống của thiếu nhi vùng cao có thể rất bình yên, thậm chí là thơ

mộng (Làng nhỏ - Hà lâm Kỳ; Kỉ niệm về một dòng sông, Những giấc mơ thời thơ ấu – Đoàn Lư; Bản nhỏ tuổi thơ – La Quán Miên; ), cũng có thể là một cảnh sống đói nghèo (Ông nội – Hoang Hữu Sang; Thách đố - Vi

Hồng) nhưng dù trong hoàn cảnh nào,những thiếu nhi miền núi vẫn luôn hồn nhiên, yêu đời và biết sống hướng thiện

Nhà văn Vi Hồng đã xây dựng thành công hình ảnh trẻ em miền núi có ý

chí, nghị lực và khát khao thay đổi số phận của mình (Đường về với mẹ chữ; Thách đố, Người làm mồi bẫy hổ) Chúng ta khâm phục trước những gương

dũng cảm của những em nhỏ miền núi Dù các em phải đối diện trực tiếp với khó khăn chồng chất đầy vất vả trong cuộc mưu sinh của cuộc sống nhưng vẫn nổi lên tính cách trung thực, đôn hậu và có sức chịu đựng dẻo dai trước mọi khó khăn của hoàn cảnh

Hà Lâm Kì với Kỉ vật cuối cùng, Đoàn Lư với Chân trời mở rộng bước

đầu đã chú ý thể hiện thành công con người chất phác, hồn nhiên, nghĩa tình,

có ý chí vươn lên và gắn bó với cách mạng Các tác phẩm này khiến người đọc càng hiểu và yêu mến sự hồn nhiên, mộc mạc, đời sống tâm hồn bình dị nhưng thủy chung với cách mạng của con người vùng cao

Đặc biệt là nhà thơ dân tộc Tày, Dương Thuấn với hàng loạt các bài thơ viết về con người và mảnh đất vùng cao đã làm cho người đọc càng hiểu và yêu mến hơn sự hồn nhiên, mộc mạc và đời sống tâm hồn chất phác của trẻ

em các dân tộc thiểu số phía Bắc (Cưỡi ngựa đi săn, Bà lão và chích chòe, Chia trứng công) Với cái nhìn hồn nhiên, trong sáng, tinh khôi, “chú bé bản

Hon” đã đem đến cho trẻ thơ một cách giải thích tiếp cận đơn giản về thế giới Các em nhỏ thật sự được sống trong cái thế giới của riêng mình trong suốt, lung linh không vẩn đục Thông qua cái nhìn hồn nhiên trong sáng về thế giới vạn vật, các em sẽ học được những bài học cuộc sống bổ ích, biết yêu thiên nhiên, biết gắn bó, quí trọng con người, làm quen với các giá trị văn hoá của

dân tộc mình Thơ Dương Khâu Luông thường xuất hiện những em nhỏ miền núi chăm học, chăm làm và rất giàu tình cảm; yêu quê hương, bản làng; yêu thiên nhiên và các con vật gần gũi như: con bò, con mèo, con vịt, thậm chí cả con ong

Bên cạnh đó, khi viết về thiếu nhi các tác giả cũng phản ánh khá cụ thể

về hiện thực cuộc sống vùng cao Đặc biệt cuộc sống và học tập của trẻ em ở trường nội trú huyện còn nhiều thiếu thốn, khó khăn Phòng ngủ không đủ ấm,

ốm đau không được điều trị đúng cách Bên cạnh những thầy cô hết lòng vì học

sinh thân yêu cũng vẫn có cảnh đạo đức thầy trò bị vi phạm (Trốn học – Mã A Lềnh, Lớp vỡ lòng bản Chiềng Yên, Năm học đã qua – La Quán Miên) Đó là

những sự thật nhói lòng mà các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi đã phản ánh một cách chân thực nhất Sáng tác của họ chất chứa bao trăn trở và những dự cảm đầy ám ảnh về những vấn đề mà trẻ em dân tộc thiểu số đang phải đối mặt Phải chăng sự lạc hậu, đói nghèo, thiếu thốn nơi miền núi bốn mùa mây phủ này

đã làm nảy sinh những hiện thực đó?

Qua những trang viết dành cho thiếu nhi, La Quán Miên đã tái hiện lịch sử một cách chân thực sinh động, đặc biệt là những sự kiện, nhân vật và những di tích lịch sử gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Truyện của ông với nguồn tri thức lịch sử phong phú, dồi dào đã trở thành những cuốn sách nuôi dưỡng niềm

tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước cho bạn đọc nhỏ tuổi (Núi Pu Chẹ,

Hồ Chết-Chai; Dìm quân Minh xuống dòng sông Nặm Huống, Mảnh đất mà tôi đã sống, Ăn chay)

Trong truyện viết cho thiếu nhi, chúng ta còn bắt gặp kho kiến thức phong phú đa dạng về cuộc sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số cực

kỳ phong phú và độc đáo Nhiều nét văn hóa của đồng bào Tày, H‟Mông đi vào tác phẩm như: lễ tạ ơn thầy thuốc, múa khèn, chơi pao, tục theo chồng,

cảm ơn ân nhân (Chân trời rộng mở, Con mốc của bác Luồng, Bản Ngườm Kim – Đoàn Lư) Trong Bản nhỏ tuổi thơ, nhà văn La Quán Miên còn phản

ánh tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Thái như: lễ mừng tiếng sấm đầu năm mong mọi điều tốt lành may mắn sẽ đến mọi nhà và bản mường; lễ Cắm Phạ

Ky Mọc (tức lễ ăn chay) để tỏ lòng nhớ ơn bà Nhạ Póm và anh em Chiết Chai

đã có công đánh đuổi giặc Minh; lễ mừng năm mới để tổ tiên về ăn cơm mới, cảm ơn trời đất đã mưa thuận gió hòa, đã cho con người mùa màng bội thu; lễ

cúng Bà Bếp đã nuôi dưỡng ngọn lửa giúp con người nấu ăn, cúng con trâu và

các vật nuôi trong gia đình vào đầu năm mới để cảm ơn những con vật này đã giúp con người cày bừa, giúp con người có cái ăn hàng ngày

Nhiều nét văn hóa đẹp của bà con người dân tộc thiểu số đã được các nhà văn đưa vào trong sáng tác của mình như tục thờ thành hoàng làng và lễ

hội lồng tồng (Làng nhỏ - Hà Lâm Kỳ); tục cắm cây nêu, cúng cơm mới (Ông nội – Hữu Tiến), cách thức đi giúp đám cưới, tặng dao đính ước (Cơn giông thời niên thiếu – Ma Trường Nguyên) Đưa những nét đẹp văn hóa được vào

trong sáng tác chính là cách các nhà văn bảo tồn và gìn giữ truyền thống văn hóa của dân tộc mình

Đặc biệt, trong Thả diều xứ nắng, Inrasara đã giới thiệu cho các em nhỏ

những lễ hội độc đáo và những truyền thuyết gắn bó mật thiết với cộng đồng dân tộc Chăm như: lễ hội Katê, lễ cúng Pô Nai, lễ Nhập Kút, lễ hội Thả diều, lễ Tế trâu, lễ tôn vinh tổ sư ngành dệt… Các truyền thuyết về Bà Thiên-Y-Ana và Lễ Rija Nưgar, truyền thuyết về Mương Đực - Mương Cái, huyền thoại giếng Chăm Tất cả, được tái hiện một cách sinh động, đầy ý nghĩa, vừa chân thực, vừa

cụ thể như mạch nguồn thấm sâu, nuôi dưỡng những tâm hồn trẻ thơ để các em luôn nhớ về nguồn cội, tập quán, giá trị văn hóa tốt đẹp của ông cha mình

Một số tác giả dân tộc thiểu số khi viết cho thiếu nhi cũng quan tâm tới thế giới loài vật Truyện về loài vật gần gũi gắn bó với trẻ thơ mang ý nghĩa giáo dục

sâu sắc như: Con cộ, Chú voi trung thành, Loài cọp biết đùa, Chúa sơn lâm mắc bẫy của Kim Nhất Qua những tác phẩm này, bạn đọc nhỏ tuổi hiểu thêm

về đời sống tinh thần của trẻ em dân tộc thiểu số ở phía Nam Tây Nguyên

Những câu chuyện về các loài vật cũng được các tác giả dân tộc thiểu

số khai thác để qua đó mang đến cho độc giả nhí những bài học giáo dục nhẹ nhàng, sâu sắc Nhìn chung, thế giới loài vật được các tác giả đưa vào trong sáng tác đều là những con vật quen thuộc đối với cuộc sống của thiếu nhi

miền núi như con chó (Con Mốc của bác Luồng – Đoàn Lư), con trâu (Thách đố - Vi Hồng, Núi Cu Sú – Mã A Lềnh), con cánh cam (Cánh cam kiêu sa – Hà Lâm Kỳ)

Thế giới loài vật trong truyện của Mã A Lềnh chủ yếu là những con vật

gần gũi thân quen với con người như: con trâu Pù Suô (Cuộc chiến bất ngờ), con trâu Sừng Săn (Núi Cu Sú), con ngựa Mun (Con ngựa mun cuối cùng thuộc dòng dõi quý tộc), con Cộc - chó săn (Đi săn) Mỗi con vật đều được

khoác lên mình những nét tính cách độc đáo, sống động lạ lùng Ngòi bút tài tình của nhà văn đã lột tả được những nét đặc sắc của đối tượng qua những chi tiết chân thực, nét vẽ cụ thể, điệu bộ tự nhiên và cả thế giới nội tâm ngộ nghĩnh rất gần gũi với các em nhỏ dân tộc miền núi phía Bắc

Ngoài những đề tài về thiên nhiên, hình ảnh trẻ em miền núi, truyện về loài vật, gần đây đã xuất hiện cả thể loại truyện khoa học viễn tưởng dành cho

thiếu nhi Với tập truyện Lê na- Kitti (3 tập), Đoàn Lư đã trở thành “nhà văn

dân tộc thiểu số đầu tiên dám xông pha dũng cảm vào mảng truyện khoa học viễn tưởng này” (Triệu lam Châu) Tác phẩm có thể coi là một thử nghiệm

đầy táo bạo và mới mẻ về một thể loại không chỉ xa lạ với các nhà văn dân tộc thiểu số mà còn khá mới mẻ ngay cả với các tác giả người Kinh khi viết cho thiếu nhi Mặc dù vẫn còn có những hạn chế nhất định nhưng tập truyện này đã thể hiện rõ một lối viết đầy sáng tạo và say mê về thế giới trẻ thơ của cây bút dân tộc Tày Đoàn Lư

Nhìn chung, văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số đã phản ánh được đời sống tâm hồn trẻ thơ miền núi khá đa dạng và phong phú Nó có ý nghĩa giáo dục quan trọng và mang một bản sắc riêng độc đáo, hấp dẫn Tuy nhiên, ở một số tác phẩm, chất lượng nghệ thuật vẫn là vấn đề còn phải bàn luận Chủ yếu các tác phẩm nghiêng nhiều về việc kể lại kí ức tuổi thơ của mình, phản ánh thế giới hiện thực mà bản thân các tác giả đã từng trải nghiệm Có lẽ hạn chế trên cũng là rào cản trong việc quảng bá rộng rãi văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số đến với đông đảo độc giả trong cả nước

Ra đời khá muộn so với nền văn học thiếu nhi nước nhà, cho đến nay văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số vẫn đang cố gắng hoàn thiện, để khẳng định

vị trí của mình trong đời sống văn học thiếu nhi Việt Nam Các tác phẩm văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số hiện vẫn chưa được quảng bá rộng rãi trên thị trường sách là một trong những lí do khiến văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số chưa được đông đảo bạn đọc nhỏ tuổi biết đến Thiết nghĩ các cơ quan hữu quan, những người làm văn hóa… cần phải làm một điều gì đó để độc giả, nhất là độc giả nhỏ tuổi trên mọi miền đất nước biết đến mảng văn học độc đáo, đầy thú vị này

1.3 Những mạch nguồn cảm hứng của các nhà văn Tày khi viết cho thiếu nhi

1.3.1 Cảm hứng bắt nguồn từ những ký ức tuổi thơ

Tuổi ấu thơ luôn là nguồn cảm hứng vô tận để các nhà văn khai thác trong quá trình sáng tác của mình Ta dễ dàng bắt gặp những tác phẩm được khơi nguồn từ kí ức tuổi thơ không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới

như Thời thơ ấu của Macxim Gorky, Tốt - tô - chan Cô bé bên cửa sổ của Kuroyanagi Tetsuko, Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Tuổi thơ im lặng của Duy Khán Các nhà văn Tày khi viết cho thiếu nhi cũng đã lấy cảm

hứng sáng tác từ những kí ức tuổi thơ và cho ra đời nhiều tác phẩm được đông đảo bạn đọc nhỏ tuổi yêu thích

Những sáng tác cho thiếu nhi có cảm hứng bắt nguồn từ những kí ức tuổi

thơ của các nhà văn Tày có thể kể đến đó là Đường về với mẹ Chữ của Vi Hồng, Làng nhỏ và Suối làng của Hà Lâm Kỳ, Kỉ niệm về một dòng sông và Những giấc mơ thời thơ ấu của Đoàn Lư Trong những sáng tác này, các tác giả khai

thác tư liệu từ những kỉ niệm tuổi thơ và cho ra đời những tác phẩm lôi cuốn và

có ý nghĩa

Đường về với mẹ Chữ kể lại những ngày tháng vất vả khó quên trong

cuộc đời học sinh của tác giả và những người bạn của mình Khi đó tại Cao Bằng chưa có trường cấp 3 cho nên tác giả và bạn bè đã phải vượt hơn ba trăm cây số đường rừng xuống Thái Nguyên trọ học Trên con đường đi học

xuyên qua rừng đại ngàn nguyên sinh, nhà văn và những người bạn đã từng phải ngủ đêm trong rừng, từng đánh nhau với hổ, từng say quả vả đến sùi bọt mép… nhưng họ đã vượt qua tất cả để đến với mẹ Chữ - cội nguồn của sự hiểu biết Cuộc sống trọ học có vô vàn khó khăn đối với những học trò nghèo, nhưng họ vẫn học một cách say mê trong cái đói, cái rét và nỗi nhớ nhà đến

thắt ruột gan Trong “Vài lời phi lộ” đầu cuốn sách nhà văn tâm sự: “Khá

nhiều bạn bè biết chúng tôi đã vượt qua bao vất vả cực nhọc để đi học một thời đã động viên tôi ghi lại những gì đã xảy ra trên con đường đi học vạn dặm Còn tôi thì băn khoăn: Viết ra không biết có ích gì cho đời không? Nhưng bạn bè lại khuyên: “Ít nhất cũng để làm gương cho con cháu chúng ta chăm học hơn

Bởi vậy tôi viết ra đây mong các lớp con cháu người dân tộc thiểu số, trước hết là con cháu các dân tộc Cao Bằng hiểu một phần lớp người đi trước ngày xưa quý cái chữ nghĩa như thế nào, vất vả nhọc nhằn ra làm sao thì mới

có được một ít chữ trong bụng!” [10]

Như vậy, tác giả viết cuốn sách này đơn giản chỉ với mục đích cho con cháu biết thế hệ đi trước quý cái chữ như thế nào và đã vất vả ra sao để đến trường từ đó mà chăm học hơn Nhưng không chỉ dùng lại ở đó, những câu chuyện đường rừng trong kí ức tuổi thơ còn là niềm tự hào về ý chí và nghị lực của tuổi thơ miền núi trên con đường đến với tri thức Và cho đến nay, các thế hệ độc giả nhỏ tuổi vẫn say mê từng con chữ trong cuốn truyện kí này

Hà Lâm Kỳ sinh ra và lớn lên trên quê hương Đại Lịch, thuộc huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái Tuổi thơ của Hà Lâm Kỳ thấm đẫm những câu chuyện cổ tích, những lời ru ngọt ngào của bà nội – người đã góp phần nuôi dưỡng hun đúc nên tâm hồn yêu văn chương của ông Bên cạnh đó Hà Lâm

Kỳ lại có người cha hết lòng tạo mọi điều kiện để ông được học hành đến nơi,

đến chốn Làng nhỏ là những kí ức tuổi thơ của Hà Lâm Kỳ về Khe Liền thân

thương của mình với bao kỉ niệm về những người thân yêu của nhà văn Tại nơi này nhà văn đã được trải qua một tuổi thơ vô cùng ngọt ngào và ý nghĩa

Làng là nơi Tôi đã được nếm vị ngọt của các loại quả rừng (quả bứa, quả dọc,

quả dùi, quả vú bò…), vị ngọt ấy đọng mãi trong tâm trí của tác giả góp phần tạo nên những trang văn ngọt ngào đầy chất trữ tình Cũng tại nơi đây, tuổi thơ được đắm mình trong sắc đẹp của các loài hoa núi, sự phong phú của các loài chim, những câu chuyện cổ tích của bà, những trò chơi tuổi thơ, những phong tục đẹp của làng bản và cả những ngày đi học vất vả nhưng ý nghĩa

Làng nhỏ cũng là nơi tác giả học được những bài học đầu tiên về tình yêu quê

hương đất nước, tình yêu với thiên nhiên nhẹ nhàng mà sâu sắc Làng Khe Liền nhỏ bé trở thành niềm tự hào, thành miền nhớ để nhà văn Hà Lâm Kỳ viết nên những trang văn thấm đượm yêu thương

Nếu như Làng nhỏ mãi mãi là niềm tự hào trong lòng tác giả thì Suối làng lại là bài ca của sự ngậm ngùi tiếc nhớ Nhân vật Tôi lớn lên bên cạnh suối

làng, ngày ngày ăn uống tắm táp dòng nước mát lành dẫn về từ con suối ấy,

dòng suối cũng chứng kiến bao kỉ niệm ngọt ngào của tuổi thơ Tôi bên cạnh

người chị dâu thương mến Nhưng rồi, rừng bị phá, suối làng cạn khô, những

máng nước không còn, nhà nhà phải đào giếng lấy nước ăn Tôi công tác xa

trong một lần về làng đem theo camera với mong muốn ghi lại những hình ảnh

đã gắn liền với kí ức tuổi thơ, nhưng đành thất vọng vì mọi thứ đã đổi thay Tôi

đau đớn xót xa, chỉ biết mong ước một ngày nào đó suối làng sẽ trở lại

Cảm hứng được mang lại từ những kỉ niệm tuổi thơ đã giúp cho Hà Lâm Kỳ sáng tác nên hai tác phẩm, một truyện ngắn, một truyện dài mà truyện nào cũng thấm thía, sâu sắc gợi nên nhiều suy tư cho người đọc Ông

tâm sự: “Trở thành người lớn từ trẻ con Bây giờ mới có điều kiện nghĩ về

ngày xưa, ngẫm nghĩ về những kỉ niệm và kỉ vật, về mỗi nét hoa văn, về từng vuông thổ cẩm, và cả về cái làng nhỏ đã nuôi mình Tôi viết, và còn viết nhiều cho thiếu nhi miền núi dân tộc; mối duyên nợ ấy, cũng là để phần nào được trả ơn” [44, tr.316] Nếu trong kí ức của tác giả luôn lưu giữ những kí ức về

làng Khe Liền thân yêu, về con suối làng gắn bó thì Làng nhỏ và Suối làng

lại gắn liền với kỉ niệm tuổi thơ của những độc giả nhí đã từng đọc hai tác phẩm này của Hà Lâm Kỳ

Trong sáng tác của Đoàn Lư, những kỉ niệm của tuổi ấu thơ là một nguồn cảm hứng quan trọng giúp nhà văn cho ra đời những tác phẩm được nhiều độc giả yêu mến Đoàn Lư sinh ra trong một gia đình có cha là một cán

bộ cách mạng lão thành, lại được gia đình tạo điều kiện tốt nhất để học tập cộng thêm tư chất thông minh, nên con đường học vấn của Đoàn Lư rộng mở Tuổi thơ êm đềm, ngọt ngào đã được nhà văn tái hiện một cách sinh động trong các sáng tác của mình

Cha là một người làm vườn, đánh cá giỏi, lại được sinh ra và lớn lên bên dòng sông Bằng trù phú cá tôm, Đoàn Lư có sự am hiểu sâu sắc về hệ thống động thực vật ở mảnh đất quê hương Những kỉ niệm ấu thơ thôi thúc nhà văn viết nên những trang sách ngọt ngào, lắng đọng Ở những sáng tác đó, bên cạnh nỗi tiếc nhớ và cả tự hào về tuổi thơ đã trôi qua, còn thể hiện một tình cảm mến

yêu muốn làm được một điều gì đó cho trẻ em như những lời ông tâm sự: “Tôi là

bác sĩ chuyên khoa nhi Việc sáng tác thơ, viết văn của tôi cũng giống như chuyên ngành đã chọn, rất giản đơn, bình dị là muốn làm điều gì đó tốt đẹp cho trẻ em mà thôi Do vậy dù sáng tác cho cả những đối tượng khác, nhưng mục tiêu sáng tác cho trẻ em luôn là ưu tiên hàng đầu Những tác phẩm đã có tuy còn điểm này điểm nọ nhưng tất cả đã vì trẻ thơ” [43, tr.275]

Kỷ niệm về một dòng sông ghi lại tuổi ấu thơ của nhà văn bên cạnh con

sông quê hương yêu dấu Con sông ấy là nơi chứng kiến niềm vui của cậu bé lần đầu tiên bắt được một con cá lớn đẹp đẽ của riêng mình Cũng nhờ lớn lên bên sông cho nên nhà văn đã có được bao nhiêu kiến thức quý báu về các loài cá của sông suối vùng cao cũng như những cách thức bắt cá độc đáo của đồng bào nơi

đây Những con cá do “dòng sông kỉ niệm” mang lại đã góp phần nuôi lớn cậu

bé con ngày nào và “dòng sông kỉ niệm” đã góp phần mang lại những trang văn

thú vị bổ ích của nhà văn Đoàn Lư ngày hôm nay

Nếu như Kỷ niệm về một dòng sông là tuổi ấu thơ bên dòng sông quê thì Những giấc mơ thời thơ ấu lại gắn liền với mảnh vườn nhà và những loài

chim nhỏ bé thân thương mà tuổi thơ của bất cứ ai sinh ra và lớn lên ở nông thôn, miền núi đều say mê, yêu thích Bằng cặp mắt quan sát của một cậu bé

có năng khiếu văn chương bẩm sinh, Đoàn Lư đã tái hiện trong sáng tác của mình cả một thế giới các loài chim, từ chim ri, chim ngói, chim én cho đến những con chim phường chèo rực rỡ Những loài chim nhỏ bé ấy đã góp phần

tô đẹp thêm cho phong cảnh núi non đồng thời làm cho tuổi thơ của Tôi trở

nên thú vị ý nghĩa hơn Cùng với thế giới của các loài chim, mảnh vườn nhà gắn bó, những người bạn thời ấu thơ, người cha, người anh đều được nhà văn

tái hiện trong tác phẩm một cách vô cùng chân thực, sinh động Đọc Những giấc mơ thời thơ ấu ta như tìm thấy một phần tuổi thơ của mình trong đó

Điều này khiến cho tác phẩm trở nên gần gũi hơn và cuốn hút không chỉ độc giả nhí mà còn làm say mê bất cứ người trưởng thành nào muốn tìm lại một chút vui tươi, hồn nhiên của tuổi thơ

Những kỉ niệm tuổi thơ đã trở thành nguồn cảm hứng quan trọng trong sáng tác cho thiếu nhi của các tác giả dân tộc Tày Theo dòng những kỉ niệm tuổi thơ các tác giả đã cho ra đời những tác phẩm lôi cuốn, thú vị và giàu ý nghĩa Tuổi thơ trở thành niềm tự hào, thành sợi dây nối liền mỗi con người với quê hương bản quán Đọc những trang văn được khơi nguồn từ những kí

ức thời niên thiếu của các tác giả, các em nhỏ thấy mình trong đó, hồn nhiên, nghịch ngợm và cũng nhiều khao khát ước mơ Những sáng tác có mạch nguồn cảm hứng từ kỉ niệm tuổi thơ của các tác giả còn đem đến cho độc giả của mình những hiểu biết về cuộc sống miền núi và thiên nhiên nơi đây đồng thời cũng đem lại cho các em những bài học nhẹ nhàng về tình bạn, tình yêu thiên nhiên, yêu lao động, khát vọng học tập và tình yêu quê hương đất nước Chúng tôi tin rằng, những bài học đó sẽ là hành trang quý giá theo bước các

em trong suốt cuộc đời

1.3.2 Cảm hứng đề cao những giá trị văn hóa truyền thống

Vùng núi cao nước ta là nơi lưu giữ nhiều phong tục tập quán quý giá Tuy nhiên trước những biến động của cuộc sống, những phong tục tập quán

ấy đang đứng trước nguy cơ mai một Bằng ngòi bút của mình, với trách

nhiệm của một người công dân có tinh thần trách nhiệm cộng với niềm tự hào

về bản săc dân tộc, các nhà văn Tày trong quá trình sáng tác cho thiếu nhi đã viết nên những trang văn được khơi nguồn từ cảm hứng đề cao những giá trị văn hóa truyền thống

Từ lúc sinh ra đến khi lớn lên được tắm mình trong mạch nguồn văn hóa truyền thống, các nhà văn Tày tôn trọng và tự hào về những truyền thống tốt đẹp của quê hương, dân tộc Những nét đẹp văn hóa đó đã đi vào trong những

sáng tác của các nhà văn như: thông lệ tạ ơn thầy thuốc, tạ ơn ân nhân (Chân trời rộng mở, Con Mốc của bác Luồng), múa khèn, hát múa “xúa cành” (Những mạch nước), việc kết nghĩa “lạo tồng” (Chân trời rộng mở, Bản Ngườm Kim, Núi Bó Phạ trở về), tục cho nuôi rẽ trâu bò (Thách đố), truyền thống thờ cúng tổ tiên, sum họp gia đình trong những ngày tết (Đường về với

mẹ Chữ), tục đem theo hòn sỏi quê hương khi đi xa (Đường về với mẹ Chữ), tục buộc vía (Làng nhỏ), tục thờ cúng Thành hoàng làng (Làng nhỏ, Con trai

Bà chúa Nả), múa xòe (Quả nhạc xòe của mẹ)

Trong Những mạch nước Đoàn Lư đã miêu tả múa khèn trong sinh hoạt

truyền thống của đồng bào người Mông: “Thào A Sùng bậm môi, nhảy múa mềm

mại như con công Tiếng khen thiết tha, điệu múa cuồng nhiệt kéo già trẻ bản Slí Điêng đến mỗi lúc một đông Rồi lần lượt cái khèn được chuyền qua tay Tre Vè Pao và những trai bản khác” [13, tr.73] Những điệu hát truyền thống cũng được

nhà văn nhắc đến với niềm tự hào Trong đám cưới báo Phùng (Bên dòng Quây Sơn) có cảnh hát lượn rất thú vị: “Những cô gái bản Chi Choi còn mượn hát

lượn để ghẹo Chẩn hát thì có khó gì, họ chỉ hát theo những bài hát cũ Chẩn sáng tác mấy lời mới cho các bạn phù rể hát, các “chị” tắc liền” [17, tr.69] Còn

đây là điệu hát Then từ xa vang đến: “Văng vẳng nhà ai tiếng hát then mượt mà,

tiếng đàn tính ngọt ngào như vị mật ong” [13, tr.59]

Truyền thống uống nước nhớ nguồn từ lâu đã đi vào đời sống đồng bào

miền núi với những biểu hiện vô cùng phong phú, sinh động Trong Bên dòng Quây Sơn, báo Phùng trước khi lên đường nhập ngũ đã tìm đến đền thờ

Hoàng Lục Đại Vương để thắp một nén hương tưởng nhớ đến vị tướng quân

lừng lẫy một thời Trong Làng nhỏ và Con trai Bà chúa Nả, Hà Lâm Kỳ

nhắc đến truyền thống thờ cúng vị thành hoàng có công khai hoang khẩn đất, dạy cho dân làng cách trồng lúa nước, cách làm chăn, nhồi đệm… một cách đầy tự hào vì đó là một nét đẹp trong đời sống văn hóa của quê hương mình

Vi Hồng trong Đường về với mẹ Chữ nhắc đến tục thờ cúng tổ tiên đầy thành

kính và thiêng liêng trong những ngày tết truyền thống Trong thời khắc giao thừa, những người con trai trong gia đình thắp lên ban thờ tổ tiên một nén nhang tỏ lòng thành kính và xin tổ tiên phù hộ cho việc học tập, làm ăn gặp nhiều may mắn Và khi những người con đi xa quê thì cha ông đều cố tìm cho một hòn sỏi thật đẹp từ con suối quê để mang theo như mang theo hồn cốt bản làng, khí thiêng sông núi Tất cả những điều đó chính là sự thể hiện của

truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của đồng bào miền núi Mỗi dân tộc,

mỗi con người lại có cách thể hiện tình cảm này một cách khác nhau, nhưng tựu chung lại đều là tình cảm thiêng liêng xuất phát từ trái tim chân thành biết yêu quê hương, biết ơn tổ tiên và những người có công với dân với nước

Trong Làng nhỏ có cảnh buộc vía, trong Núi Bó Phạ trở về có cảnh bà

già Pai đem lễ vật ra giếng Bó Phạ để cúng khi thấy con lợn rừng trở về đem theo đàn lợn con Đó không phải là hành động của sự mê tín mà nét đẹp trong truyền thống văn hóa của đồng bào Buộc vía để tạo niềm tin cho con người,

để giữ hồn người không lạc đường lạc lối; cúng tạ tại giếng bản để tỏ lòng cảm tạ trời đất ban yên bình cho dân bản

Quả nhạc xòe của mẹ là một bài học ý nghĩa về việc bảo tồn truyền

thống văn hóa của dân tộc Cậu bé vì tin lời bạn mà đưa quả nhạc cái gia truyền của mẹ cho bạn mượn rồi những đứa bạn hư lại đem bán mất Trong nỗi ân hận day dứt khi thấy mẹ đi xòe không có quả nhạc cậu kể lại cho mẹ

nghe tất cả câu chuyện Lời mẹ nói với con nhẹ nhàng nhưng sâu sắc: “Mẹ sẽ

chuộc lại quả nhạc, sau này mẹ già, quả nhạc sẽ thuộc về con, rồi thuộc về cháu chắt của mẹ, xưa nay nhà mình giữ được hạnh phúc là nhờ nó, cả bản

làng này giữ được hạnh phúc cũng một phần là nhờ có nó, con ạ” [10, tr.479]

Cậu bé trong câu chuyện đã tự ý thức được quả nhạc xòe ấy quan trọng đến

thế nào khi thấy mẹ đi xòe mà ngón tay để trống cộng thêm lời mẹ dặn, tin

rằng khi lớn lên cậu sẽ là người có ý thức tích cực trong việc bảo tồn truyền thống văn hóa dân tộc

Trong sáng tác cho thiếu nhi của các tác giả Tày dù không dành nhiều trang viết để miêu tả những phong tục, những lễ hội thể hiện bản sắc dân tộc

mà chỉ điểm thoáng qua vài chi tiết, nhắc đến trong những câu văn ngắn gọn nhưng cũng đủ để người đọc nhận thấy họ đã có ý thức tôn trọng và giữ gìn bản sắc, phong tục tập quán của đồng bào Điều này đặc biệt quan trọng khi hiện nay quá trình hội nhập văn hóa đang diễn ra mạnh mẽ kéo theo nhiều hệ lụy trong đó nghiêm trọng nhất chính là vấn đề đánh mất đi bản sắc văn hóa dân tộc Trẻ em miền núi nói riêng và trẻ em cả nước nói chung khi đến với những tác phẩm này sẽ tìm ra cái hay, cái đẹp của những truyền thống văn hóa lâu đời của các dân tộc trên cả nước để từ đó ghi nhớ, yêu quý và tiến tới

là góp phần mình vào công cuộc giữ gìn và phát huy những truyền thống văn hóa tốt đẹp của các dân tộc anh em

Tiểu kết

Văn học thiếu nhi Việt Nam tuy mới chính thức ra đời sau khi cách mạng tháng Tám thành công nhưng đã gặt hái được nhiều thành tựu Từ một đất nước chưa có nền văn học thiếu nhi chúng ta đã có một kho tàng văn học thiếu nhi khá phong phú với nhiều thể loại và khai thác mọi đề tài trong cuộc sống Văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số cũng đã kịp góp phần mình để làm nên diện mạo đa dạng cho văn học thiếu nhi Việt Nam Sáng tác của các nhà văn dân tộc thiểu số cho thiếu nhi không chỉ làm phong phú thêm kho tàng văn học thiếu nhi về mặt số lượng tác phẩm mà về chất lượng, văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số cũng đã có nhiều tác phẩm được đông đảo giới chuyên

môn đánh giá cao mà Đường về với mẹ Chữ của nhà văn Vi Hồng là một ví

dụ tiêu biểu Văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số là một món ăn tinh thần không thể thiếu đối với trẻ em miền núi, đồng thời cũng là một món ăn tinh thần mới mẻ hấp dẫn với trẻ em miền xuôi Trong thời gian tới, với đội ngũ sáng tác ngày càng đông đảo, hi vọng rằng văn học thiếu nhi miền núi sẽ có

sự phát triển mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu của các thế hệ trẻ em miền núi nói riêng và trẻ em Việt Nam nói chung

CHƯƠNG 2

VĂN XUÔI VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC TÀY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Thế giới thiên nhiên miền núi dưới góc nhìn trẻ thơ

Nếu như đồng bằng có đặc trưng là những cánh đồng thẳng cánh cò bay, miền biển là những con sóng vỗ bờ và những bãi cát trải dài thì trung du miền núi lại khiến người ta liên tưởng đến những cánh rừng ngọn núi Khi sáng tác cho thiếu nhi các tác giả dân tộc Tày đã không quên đưa vào trong sáng tác của mình những nét đặc trưng của thiên nhiên miền núi Nhờ đó khi đọc những tác phẩm của họ, trẻ em miền núi sẽ bắt gặp những điều gần gũi với cuộc sống của các em, còn với trẻ em các vùng miền khác thế giới tự nhiên đó lại tạo nên sự tò mò háo hức khám phá điều thú vị, mới mẻ Đó là một thiên nhiên hoang sơ bí ẩn, đầy đe dọa đối với cuộc sống con người, nhưng cũng là một thiên nhiên gắn bó, thân thuộc trong cuộc sống mưu sinh đầy vất vả của trẻ em miền núi

2.1.1 Thiên nhiên hùng vĩ kì thú

Đọc những trang văn của các nhà văn Tày viết cho thiếu nhi người đọc như lạc vào mê cung của những đoạn văn tả cảnh núi rừng, sông suối vùng cao vô cùng hùng vĩ và kì thú Và phải chăng chính điều đó đã phần nào mang lại sự hấp dẫn cho những trang văn của các tác giả này Đến với vùng cao là đến với những cách rừng đầy bí hiểm nhưng cũng chứa đựng bao điều lí thú Ở nơi đó có những cánh rừng nguyên sinh, những dòng sông, ngọn núi, và thế giới các loài động thực vật phong phú

Vốn sinh ra đã thấy rừng, lớn lên sống được cũng một phần nhờ vào những cánh rừng, nhưng thiếu nhi miền núi chưa bao giờ hết ngạc nhiên về khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ kì thú mà đại ngàn mang đến Những cậu học sinh trên con đường tìm về với mẹ Chữ ngạc nhiên, sợ hãi xen lẫn thích thú

trước cảnh: “Rừng đại ngàn trải ra trùng trùng điệp điệp tưởng như vô tận

trong sương lam chiều mờ xa tít tắp (…) Đèo Xẻ Pản gần như suốt ngày cây