nghiên cứu thành phần hóa học tinh dầu cây húng trắng (ocimum basilicum l var pilosum (willd ) benth ) ở tỉnh quảng trị

Sơ đồ quy trình tách chiết tinh dầu từ cây húng trắng và xác định thành phần hóa học của tinh dầu .... Đã có một số công trình nghiên cứu về thành phần hóa học của cây húng trắng ở trên

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ TUYẾT TRINH

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC

TINH DẦU CÂY HÚNG TRẮNG [ Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.) Benth.]

Ở TỈNH QUẢNG TRỊ

KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP

NGÀNH HỌC: HĨA HỌC

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN ThS ĐẶNG THỊ THANH NHÀN

Huế, Khĩa học 2010 - 2014

Lời Cảm Ơn n

Bài khóa luận này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của ThS Đặng Thị Thanh Nhàn Tôi xin phép được gửi đến Cô lời cảm

ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Thầy Phạm Việt Tý cùng quý thầy cô giáo Khoa Hóa, Trường ĐHSP Huế, những người đã truyền thụ cho tôi những kiến thức cũng như tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành công việc học tập, nghiên cứu của mình Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn những người thân, bạn bè đã quan tâm, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua

Vì điều kiện khách, chủ quan với những khó khăn nhất định, chắc chắn khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Tôi mong nhận được sự góp ý của quý thầy cô giáo và những người quan tâm

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 5 năm 2014 Sinh viên thực hiện Nguyễn Thị Tuyết Trinh

MỤC LỤC

PHẦN I MỞ ĐẦU 1

I Đặt vấn đề 1

II Đối tượng và mục đích nghiên cứu 2

III Nội dung nghiên cứu 2

IV Phương pháp nghiên cứu 3

V Bố cục khóa luận 3

PHẦN II NỘI DUNG 4

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Khái quát về tinh dầu 4

1.1.1 Khái niệm 4

1.1.2 Phân bố tinh dầu trong thiên nhiên 4

1.1.3 Tính chất lý hóa của tinh dầu 4

1.1.4 Các phương pháp tách chiết tinh dầu 5

1.1.5 Bảo quản tinh dầu 7

1.2 Khái quát về họ Hoa môi 8

1.2.1 Sơ lược về họ Hoa môi 8

1.2.2 Đặc điểm thực vật họ Hoa môi 8

1.3 Khái quát về chi Ocimum 9

1.3.1 Sơ lược về chi Ocimum 9

1.3.2 Một số loài thuộc chi Ocimum 10

1.3.3 Húng trắng 18

Chương 2 THỰC NGHIỆM 22

2.1 Giám định tên khoa học cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị 22

2.2.Thu thập và xử lí mẫu thực vật 22

2.3 Tách và định lượng tinh dầu 23

2.3.1 Tách tinh dầu 23

2.3.2 Định lượng tinh dầu 24

2.4 Nhận biết tinh dầu bằng cảm quan 25

2.4.1 Xác định trạng thái và màu sắc 25

2.4.2 Xác định mùi 25

2.4.3 Xác định vị 25

2.5 Khảo sát ảnh hưởng của thời gian chưng cất tinh dầu 25

2.6 Xác định các chỉ số vật lý 25

2.6.1 Xác định tỉ trọng 25

2.6.2 Xác định chỉ số khúc xạ 26

2.7 Xác định các chỉ số hóa học 27

2.7.1 Xác định chỉ số axit 27

2.7.2 Xác định chỉ số xà phòng 28

2.7.3 Xác định chỉ số este 30

2.8 Xác định thành phần hóa học của tinh dầu húng trắng 30

Chương 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 33

3.1 Kết quả giám định cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị 33

3.2 Các tính chất của tinh dầu cây húng trắng nhận biết bằng cảm quan 33

3.3 Khảo sát ảnh hưởng của thời gian chưng cất tinh dầu 34

3.4 Hàm lượng tinh dầu trong cây húng trắng 35

3.5 Kết quả xác định các chỉ số vật lý 35

3.5.1 Xác định chỉ số khúc xạ 35

3.5.2 Xác định tỉ trọng của tinh dầu 36

3.6 Các chỉ số hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng 36

3.6.1 Chỉ số axit của tinh dầu lá cây húng trắng 36

3.6.2 Chỉ số xà phòng hóa của tinh dầu lá cây húng trắng 37

3.6.3 Chỉ số este của tinh dầu lá cây húng trắng 37

3.7 Thành phần hóa học của tinh dầu cây húng trắng 37

3.7.1 Thành phần hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng 37

3.7.2 Thành phần hóa học của tinh dầu hoa cây húng trắng 41 3.7.3 So sánh thành phần hóa học tinh dầu lá và hoa cây húng trắng 45 3.7.4 So sánh thành phần hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị và cây húng trắng ở Trung Quốc 48

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 51 TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

DANH MỤC BẢNG BIỂU

- -

Bảng 2.1 Chương trình hoạt động của máy GC/MS-QP2010 32

Bảng 3.1 Các tính chất của tinh dầu cây húng trắng nhận biết bằng cảm quan 33

Bảng 3.2 Thể tích tinh dầu thu được qua các thời gian khác nhau 34

Bảng 3.3 Thể tích tinh dầu thu được từ lá và hoa cây húng trắng 35

Bảng 3.4 Tỉ trọng của tinh dầu lá cây húng trắng 36

Bảng 3.5 Chỉ số axit của tinh dầu lá húng trắng 36

Bảng 3.6 Chỉ số xà phòng hóa của tinh dầu lá cây húng trắng 37

Bảng 3.7 Thành phần hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị 38

Bảng 3.8 Thành phần hóa học của tinh dầu hoa cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị 42

Bảng 3.9 So sánh thành phần hóa học của tinh dầu lá và tinh dầu hoa cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị 45

Bảng 3.10 So sánh thành phần hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị và cây húng trắng ở Trung Quốc 48

DANH MỤC HÌNH VẼ

- -

Hình 1.1 É hoang 10

Hình 1.2 Húng quế 12

Hình 1.3 Hương nhu trắng 14

Hình 1.4 Hương nhu tía 16

Hình 1.5 Cây húng trắng 18

Hình 1.6 Hoa húng trắng 19

Hình 2.1 Toàn cây húng trắng 22

Hình 2.2 Thân cây húng trắng 22

Hình 2.3 Lá cây húng trắng 22

Hình 2.4 Hoa cây húng trắng 22

Hình 2.5 Thiết bị chưng cất tinh dầu 23

Hình 2.6 Sơ đồ quy trình tách chiết tinh dầu từ cây húng trắng và xác định thành phần hóa học của tinh dầu 24

Hình 3.1 Tinh dầu lá, hoa cây húng trắng 33

Hình 3.2 Ảnh hưởng của thời gian chưng cất đến thể tích tinh dầu 34

Hình 3.3 Sắc kí đồ GC/MS của tinh dầu lá cây húng trắng 38

Hình 3.4 Sắc kí đồ GC/MS của tinh dầu hoa cây húng trắng 42

PHẦN I MỞ ĐẦU

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự phát triển nền kinh tế chung của toàn xã hội giúp cải thiện đời sống của con người ngày một tốt hơn, nhưng kèm theo đó các loại bệnh cũng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ nguy hiểm Ngành y học hiện đại cũng đã tạo

ra các loại tân dược đặc trị hữu hiệu Thế nhưng, y học cổ truyền phương Đông với việc sử dụng các loại thảo dược vẫn giữ một tầm quan trọng sâu sắc

Chi Húng quế hay chi É (Ocimum) là một chi thực vật có khoảng 35 loài

cây thân thảo hay cây bụi sống một năm hoặc lâu năm có hương thơm, thuộc

về họ Hoa môi (Lamiaceae) Ở Việt Nam chi Ocimum có 4 loài: Ocimum

tenuiflorum L., Ocimum gratissimum L., Ocimum basilicum L., Ocimum americanum L., những loài này được dùng để chiết tinh dầu, làm thuốc giải

cảm, giải nhiệt, lợi tiểu, Trong số 4 loài đó, húng trắng là một thứ thuộc loài

Ocimum basilicum L., là một trong những nguồn dược liệu mới phát hiện, có

khả năng khai thác và sử dụng tinh dầu ở Việt Nam

Húng trắng hay còn được gọi là é trắng, trà tiên, hương thảo, tiến thực,

là một cây thảo nhỏ, sống lâu năm Ngày trước, cây được trồng làm gia vị, thức ăn tiến vua chúa, quan lại và nhà thờ nên có tên là tiến thực, nay được dùng chủ yếu làm thuốc chữa bệnh

Trong y học cổ truyền, húng trắng có vị cay, mùi thơm, tính ấm, có tác dụng phát hãn, giải biểu, khu phong, lợi thấp, tán ứ, chỉ thống Hạt có tác dụng giải nhiệt, nhuận tràng Đặc biệt trong tinh dầu húng trắng chứa lượng lớn citral (56-75%) vì vậy tinh dầu húng trắng còn là mặt hàng có giá trị xuất khẩu cao vì từ citral trong tinh dầu, người ta đã tổng hợp ra một số chất quan

trọng như citronellal, cineol, α-ionon, β-ionon, cũng được dùng phổ biến trong

ngành y dược

Đã có một số công trình nghiên cứu về thành phần hóa học của cây húng trắng ở trên thế giới nhưng vẫn chưa tìm thấy tài liệu nào nghiên cứu về tinh dầu cây húng trắng ở Việt Nam và đặc biệt là cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

Từ thực tiễn đó, chúng tôi chọn đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa

học tinh dầu cây húng trắng (Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.)

Benth.) ở tỉnh Quảng Trị” với mục tiêu xác định thành phần hóa học, các chỉ

số vật lý và chỉ số hóa học của tinh dầu cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị Những kết quả thu được của đề tài sẽ góp phần tạo cơ sở cho những nghiên cứu sâu hơn, tạo cơ sở khoa học cho việc gây trồng, khai thác và sử

dụng có hiệu quả cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

II ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Tinh dầu lá và hoa cây húng trắng (Ocimum basilicum L var pilosum

(Willd.) Benth.) ở tỉnh Quảng Trị

III NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Tìm hiểu đặc điểm hình thái thực vật, thành phần hóa học và ứng dụng

của một số loài thuộc chi Ocimum, họ Hoa môi (Lamiaceae)

- Giám định tên khoa học cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

- Tách và xác định hàm lượng tinh dầu của lá và hoa cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

- Xác định thành phần hóa học, các chỉ số vật lý, chỉ số hóa học của tinh dầu lá cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

- Xác định thành phần hóa học, chỉ số khúc xạ của tinh dầu hoa cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Nghiên cứu lí thuyết

Phương pháp nghiên cứu các hợp chất tự nhiên

Tổng quan tài liệu về đặc điểm hình thái thực vật, thành phần hóa học,

ứng dụng của một số loài thuộc chi Ocimum, họ Hoa môi (Lamiaceae) và các

nghiên cứu đã có về cây húng trắng

Tổng quan tài liệu thành phần hóa học, ứng dụng của các nghiên cứu đã

có về cây húng trắng (Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.) Benth.) ở

trong nước và trên thế giới

2 Nghiên cứu thực nghiệm

- Phương pháp tách tinh dầu: Chưng cất lôi cuốn hơi nước

- Phương pháp xác định thành phần hóa học của tinh dầu: Phương pháp sắc kí khí - khối phổ liên hợp (GC/MS)

- Phương pháp xác định các hằng số vật lý: Xác định chỉ số khúc xạ, tỉ trọng của tinh dầu

- Phương pháp xác định các chỉ số hóa học: Xác định chỉ số axit, chỉ số este, chỉ số xà phòng hóa của tinh dầu

V BỐ CỤC KHÓA LUẬN

Khóa luận gồm 56 trang, trong đó có 16 hình và 11 bảng biểu

Phần 1 - Mở đầu: 3 trang

Phần 2 - Nội dung: 47 trang, chia làm 3 chương

Chương 1 Tổng quan tài liệu, 18 trang

Chương 2 Thực nghiệm, 11 trang

Chương 3 Kết quả và thảo luận, 18 trang

Phần 3- Kết luận và kiến nghị: 2 trang

Phần 4 - Tài liệu tham khảo: 4 trang

PHẦN II NỘI DUNG

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Khái quát về tinh dầu

1.1.1 Khái niệm [14], [40]

Tinh dầu (Olea aetherea) là hỗn hợp của nhiều hợp chất thiên nhiên, dễ bay hơi, thường có mùi thơm, có một số tính chất vật lý chung, gặp nhiều trong thực vật, trong động vật và có thể tách từ thảo mộc bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

1.1.2 Phân bố tinh dầu trong thiên nhiên [40]

- Tinh dầu được phân bố rộng rãi trong hệ thực vật, đặc biệt tập trung ở một

số họ như họ Hoa Tán, họ Cúc, họ Hoa môi, họ Gừng, họ Long não, họ Sim, họ Cam, Một số động vật cũng có chứa tinh dầu như hươu xạ, cà cuống,

- Tinh dầu có trong tất cả các bộ phận của cây như:

+ Lá: bạc hà, tràm, bạch đàn

+ Hoa: hoa hồng, nhài, bưởi

+ Nụ hoa: đinh hương

+ Quả: sa nhân, thảo quả, hồi

+ Vỏ quả: cam, chanh

+ Vỏ thân: quế

+ Gỗ: long não, vù hương

+ Rễ: thiên niên kiện, thạch xương bồ

+ Thân rễ: gừng, nghệ

1.1.3 Tính chất lý hóa của tinh dầu [13], [14], [40]

- Tinh dầu đa số là chất lỏng ở nhiệt độ thường, một số thành phần ở thể rắn như: menthol, borneol, camphor, vanilin, heliotropin,

- Hầu hết tinh dầu không màu hoặc vàng nhạt nhưng trong quá trình bảo quản do hiện tượng oxi hóa màu có thể sẫm lại Một số thành phần có màu đặc biệt: các hợp chất azulen có màu xanh mực

- Tinh dầu có mùi đặc trưng, đa số có mùi thơm dễ chịu, một số có mùi hắc, khó chịu (tinh dầu giun)

- Tinh dầu có vị cay, một số có vị ngọt (tinh dầu quế, hồi)

- Tinh dầu dễ bay hơi ở nhiệt độ thường

- Đa số tinh dầu có tỉ trọng nhỏ hơn 1, chỉ có một số lớn hơn 1 như tinh dầu quế, đinh hương, hương nhu, Một số thành phần như anđehit xinnamic, eugenol, safrol, asaron, metyl salixylat, làm tăng tỉ trọng của tinh dầu

- Tinh dầu tan rất ít trong nước, tan nhiều trong ancol và các dung môi hữu cơ khác

- Độ sôi của tinh dầu phụ thuộc vào thành phần cấu tạo, có thể dùng phương pháp cất phân đoạn để tách riêng từng thành phần trong tinh dầu

- Tinh dầu có năng suất quay cực cao, chỉ số khúc xạ nằm trong khoảng 1,4500 - 1,5600

- Tinh dầu rất dễ bị oxi hóa, sự oxi hóa thường xãy ra cùng với sự trùng hợp hóa, tinh dầu sẽ chuyển thành chất nhựa

- Một số thành phần chính trong tinh dầu cho các phản ứng đặc hiệu của nhóm chức, tạo thành các sản phẩm kết tinh hay cho màu, dựa vào đặc tính này để chúng ta định tính và đinh lượng các thành phần chính trong tinh dầu

1.1.4 Các phương pháp tách chiết tinh dầu [3], [6], [12], [13]

Tùy thuộc từng loại nguyên liệu và trạng thái của tinh dầu trong nguyên liệu (tự do hoặc kết hợp) mà người ta dùng các phương pháp khác nhau để tách chúng

Các phương pháp tách tinh dầu cần phải đạt được những yêu cầu cơ bản như sau:

- Giữ cho tinh dầu thu được có mùi vị tự nhiên ban đầu

- Qui trình chế biến phải phù hợp, thuận lợi và nhanh chóng

- Phải tách được triệt để tinh dầu trong nguyên liệu, tổn thất tinh dầu trong quá trình chế biến và hàm lượng tinh dầu trong nguyên liệu sau khi chế biến (bã) càng thấp càng tốt

- Chi phí đầu tư vào sản xuất là ít nhất

Có nhiều phương pháp tách tinh dầu từ dược liệu như: chiết bằng dung môi, chiết bằng cách ướp, bằng cách ép hoặc bằng cách chưng cất

❖ Phương pháp chưng cất

- Phương pháp chưng cất dựa trên sự khuếch tán và bay hơi của tinh dầu khỏi tế bào khi tiếp xúc với hơi nước ở nhiệt độ cao Sự khuếch tán sẽ dễ dàng khi tế bào chứa tinh dầu trương phồng bằng cách cho nguyên liệu tiếp xúc lâu với hơi nước Trong quá trình chưng cất, một số este có thể bị biến đổi thành axit cacboxylic và ancol Các hợp chất chứa liên kết đôi C=C có thể bị oxi hóa hay trùng hợp Một số ancol tan được trong nước có thể bị mất đi trong quá trình chưng cất

- Người ta thường sử dụng các phương pháp chưng cất như: Chưng cất lôi cuốn hơi nước, chưng cất trực tiếp và chưng cất ở áp suất thấp

➢ Cơ sở lí thuyết phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước [9], [12]

* Nguyên tắc: Dựa trên nguyên tắc một hỗn hợp hai chất lỏng bay hơi

được không trộn lẫn vào nhau (nước và tinh dầu) Mặc dù tinh dầu có nhiệt độ sôi cao hơn nhưng khi trộn với nước sẽ tạo ra hỗn hợp sôi ở nhiệt độ xấp xỉ

1000C (ở áp suất thường) Khi áp suất hơi bão hòa bằng áp suất khí quyển, hỗn hợp bắt đầu sôi và hơi nước kéo theo tinh dầu

Áp suất hơi bão hòa của hỗn hợp chất lỏng tan vào nhau được xác định theo áp suất hơi của các cấu tử riêng theo đinh luật Rault:

P = PA + PB Chưng cất lôi cuốn hơi nước là phương pháp dùng để tách biệt hỗn hợp chất, trong đó có một chất dễ bay hơi với nước, có thể chưng cất dưới áp suất thường hay trong chân không

Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước được ứng dụng nhiều trong việc tách chiết tinh dầu Nguyên liệu được cho vào bình cầu cùng với nước, sau đó lắp ống nhánh, ống sinh hàn hồi lưu nước và đun trên bếp điện, khi hỗn hợp sôi thì hơi nước bay lên sẽ cuốn theo tinh dầu ngưng tụ ở nhánh hứng

- Đơn giản, tiết kiệm, có thể áp dụng được trong công nghiệp

- Có khả năng tách tinh dầu tốt

- Có thể tách các cấu tử trong tinh dầu thành từng phần riêng biệt tinh khiết hơn dựa vào tính chất bay hơi của chúng

- Thiết bị gọn nhẹ, thời gian tương đối nhanh, không đòi hỏi vật liệu phụ như phương pháp tẩm trích, hấp phụ

- Tiêu tốn một lượng nước khá lớn để làm ngưng tụ hỗn hợp hơi

1.1.5 Bảo quản tinh dầu [14]

Tinh dầu dễ bị oxi hóa thành chất nhựa (rezine), hoặc các este trong tinh dầu dễ bị hơi nước thủy phân, hoặc các gốc trong tinh dầu sẽ kết hợp với nhau làm giảm chất lượng tinh dầu

Những hiện tượng trên thường xảy ra ở nhiệt độ cao, có nhiều không khí, hơi nước, ánh sáng Do đó, để bảo quản tinh dầu người ta thường:

- Loại hết nước có trong tinh dầu (sử dụng Na2SO4 khan để hút nước)

- Bảo quản ở nơi thoáng mát, tránh tiếp xúc với ánh sáng: đựng trong những chai lọ, bình có thể tích vừa phải, miệng nhỏ, thủy tinh có màu sẫm

- Vì tinh dầu có thể hòa tan cao su nên tuyệt đối không dùng nút cao su

để đậy lọ tinh dầu

1.2 Khái quát về họ Hoa môi

1.2.1 Sơ lược về họ Hoa môi [16], [17], [18], [47]

Họ Hoa môi, tên khoa học là Lamiaceae hay Labiatae, còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau như họ Húng, họ Bạc hà [47] Đây là họ lớn nhất thuộc bộ Hoa môi (Lamiales) với khoảng 200 chi, gần 3500 loài, phân bố rộng khắp các vùng trên trái đất, nhưng phổ biến nhất là ở vùng Địa Trung Hải và Trung Á Ở Việt Nam, theo Hoàng Thị Sản [18], họ Hoa môi gồm 40 chi và

145 loài, theo Trần Đình Lý [16] thì có khoảng 40 chi và 150 loài, còn theo

Vũ Xuân Phương [17] thì Việt nam hiện có 143 loài và 40 chi

1.2.2 Đặc điểm thực vật họ Hoa môi [2], [18], [41], [46], [47]

Họ Hoa môi là một họ thực vật có hoa, hầu hết là cây thân cỏ, ít khi cây nửa bụi, cây bụi hoặc cây gỗ (chỉ vùng nhiệt đới Nam Mỹ mới có một số cây

gỗ nhỏ)

Thân cây nói chung có tiết diện hình vuông Lá mọc đối hình chữ thập (lá sau mọc vuông góc với lá trước) hay mọc vòng, đính vào các cạnh của cành chứ không đính vào gốc, phần lớn đều đơn nguyên hoặc chẻ Cành non thường có 4 cạnh

Hoa lưỡng tính, nhỏ mọc thành cụm hình xim, phần lớn có lá bắc rời, nhiều khi các đôi xim 2 ngả mọc đối nhau nên trông như mọc vòng quanh cành, hoa luôn luôn mọc không đều

Đài tồn tại gồm 5 lá đài hợp nhiều kiểu khác nhau, thường tạo thành 2 môi hay ít khi 1 môi, có các thùy hoặc các răng không đều nhau, có khi 2 môi tồn tại trên quả và bao lấy quả

Nhị trên ống tràng, 4 hay 2, bao phấn 2-1 ô, các ô thường choãi ra, nẻ dọc, bầu thượng gồm 2 lá noãn có thùy sâu, vòi mọc lên từ gốc trong các thùy Tràng luôn luôn 2 môi với nhiều hình dạng khác nhau, có khi 2 thùy của 2 môi trên dính lại với nhau làm cho tràng trở thành 4 thùy Có đĩa mật Bộ nhụy gồm 2 lá noãn, vòi nhụy đơn, đính vào gốc Noãn 4 trong mỗi bầu, mọc đứng

Quả đóng, khi chín gồm 4 hạch nhỏ giống như quả bế, rời hay dính thành đôi Hạt có phôi thẳng, thường không có nội nhủ hoặc nội nhủ kém phát triển

Các loài thực vật trong họ Hoa môi nói chung có hương thơm trong mọi bộ phận của cây Đây là một trong những họ có tầm quan trọng lớn vì có nhiều loài cho các loại tinh dầu khác nhau, hạt của một vài loài chứa dầu béo rất quý Thường được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực như húng quế, bạc hà, hương thảo, xô thơm, ô húng trắng, tía tô, hương nhu, ; nhiều loài được trồng làm cảnh như hoa xôn đỏ,

1.3 Khái quát về chi Ocimum

1.3.1 Sơ lược về chi Ocimum [4], [21]

Chi Húng quế hay chi É (Ocimum) là một chi thực vật có khoảng 150

loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới Châu Phi và Nam Mỹ

Ở Việt Nam được ghi nhận có 4 loài: Ocimum tenuiflorum L (hương nhu tía), Ocimum gratissimum L (hương nhu trắng), Ocimum basilicum L (húng quế), Ocimum americanum L (é hoang); trong đó loài Ocimum

basilicum L có một thứ chuẩn là cây Ocimum basilicum L và một thứ khác là Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.) Benth (húng trắng) Đây là những

loài được dùng để chiết lấy tinh dầu, làm thuốc giải cảm, giải nhiệt, lợi tiểu, hay làm rau gia vị

❖ Đặc điểm thực vật [4]

Các cây thuộc chi Ocimum thường là cây thân cỏ hay cây bụi nhỏ, sống

hàng năm hay sống nhiều năm Thân thường vuông, nhẵn hay có lông Lá mọc đối, mép nguyên hay xẻ răng cưa, có lông hay nhẵn, thường có các điểm tuyến tròn trên phiến

Cụm hoa dạng chùy hay hình tháp, gồm các sim bó tạo thành các vòng giả, mỗi vòng thường có 6 hoa Lá bắc tồn tại hay sớm rụng Đài hình chuông, thường có lông và điểm tuyến ở phía ngoài, 2 môi: môi trên một thùy lớn ít nhiều men xuống ống; môi dưới 4 thùy, với 2 thùy bên nhọn, ngắn, 2 thùy dưới nhọn, dài Tràng có ống thò khỏi đài, nhẵn hay có lông, 2 môi: môi trên 4

thùy ngắn; môi dưới một thùy dài và lớn hơn môi trên, hơi cong và lõm hình thuyền Nhị 4, hướng xuống môi dưới; chỉ nhị ít nhiều thò khỏi ống tràng; bao phấn hình trứng hay hình thận, 1 mô Bầu nhẵn, vòi nhụy xẻ 2 thùy ở đỉnh Đĩa mật có thùy trước lớn

Quả hình trứng hay gần hình cầu, nhẵn, nằm trong đài đồng trưởng

1.3.2 Một số loài thuộc chi Ocimum

1.3.2.1 É hoang

Tên khoa học: Ocimum americanum L

Tên khác: É Châu Mỹ [4]

Đặc điểm thực vật [4], [43]

- Cây thân thảo, đứng, sống hằng năm, cao 20-60cm

- Lá mọc đối, phiến hình trứng, ngọn giáo, dài 1-1,7cm; rộng 0,5-1cm, đầu nhọn, gốc tù hay hình nêm, mép xẻ răng cưa, nông hay lượn sóng; mặt trên nhẵn, mặt dưới có lông tơ rải rác và

có điểm tuyến, gân bên 4-5 đôi, cuống lá

dài 8-15mm, có lông

- Cụm hoa dạng chùm ở ngọn, dài

8-20cm, gồm nhiều vòng, mỗi vòng 6

hoa Hoa nhỏ, có cuống ngắn, đài hình

chuông, có 10 gân, 2 môi: môi trên 1

thùy lớn, môi dưới 4 thùy

- Tràng màu trắng, ống tràng có

lông ở phía ngoài, 2 môi, môi trên 4

thùy, môi dưới thuôn hơi lõm hình

thuyền; nhị 4, thò khỏi ống tràng Gốc

của đôi nhị trên có u lồi, bầu nhẵn, vòi xẻ đôi

- Quả hình trứng màu đen

- Cây ưa sáng và ẩm, thích hợp với đất phù sa Ra hoa tháng 6-8

- Cây cho tinh dầu và lá được dung để trị các bệnh ngoài da

Hình 1.1 É hoang

Thành phần hóa học [15], [28], [32]

Theo Đỗ Tất Lợi, Ocimum americanum L có thành phần chủ yếu là

camphor mà không có tymol hoặc chủ yếu là tymol mà không có camphor Hoặc nữa là chủ yếu chứa citral với một ít citronellol, myrcen và ocimen Filho A P S S cùng các cộng sự (2010) nghiên cứu về thành phần hóa

học của tinh dầu lá và cành của Ocimum americanum L ở Amazon thu được

thành phần hóa học chính trong cây này là limonen (24%).[28]

Matasyoh J C cùng các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu tinh dầu lá

Ocimum americanum L trồng ở phía Tây Kenya bằng phương pháp GC và

GC/MS Kết quả nghiên cứu đã có 36 cấu tử được xác định, trong đó thành

phần chính là terpinen-4-ol (43,21%), 1,8-cineol (16,13%), α-terpineol (4,01%), trans-caryophyllen (3,06%), α-bergamoten (2,68%) và cis-sabinen

(2,59%) [32]

Công dụng [36], [47]

Cây cho tinh dầu và lá được dùng để trị các bệnh ngoài da

Thaweboon S và Thaweboon B (2009) đã nghiên cứu khả năng kháng

khuẩn của Ocimum americanum L trên ba chủng khuẩn Streptococus mutans,

Lactobacillus casei và Candida albicans, xác định nồng độ ức chế tối thiểu

(MIC-Minimum inhibitory concentration) cho thấy tinh dầu có khả năng chống lại tất cả các chủng vi khuẩn thử nghiệm trên, với giá trị MIC là 0,04

mg/ml Phát hiện này cho thấy có thể sử dụng tinh dầu Ocimum americanum

L trong các sản phẩm chăm sóc sức khỏe răng miệng, giảm các vi khuẩn gây bệnh trong khoang miệng [36]

1.3.2.2 Húng quế

Tên khoa học: Ocimum basilicum L

Tên khác: Húng giổi, húng chó, é tía, é quế [4]

Đặc điểm thực vật [4], [5], [10], [15], [47]

- Cây thảo mọc đứng, thân phân nhánh ngay từ gốc, thành từng cụm, cao 20-60cm Lá mọc đối, phiến lá hình trứng nhọn hay thuôn, dài 2-5cm, rộng 1-2,5cm, đầu nhọn, gốc hình nêm, mép nguyên hay lượn sóng, cả hai mặt đều nhẵn; gân bên 4-5 đôi; cuống lá dài 1-2cm

- Cụm hoa dạng chùm đơn ở ngọn,

dài 15-20cm, gồm những vòng 5-6 hoa,

cách xa nhau Lá bắc rụng sớm

- Hoa có cuống ngắn, đài hình chuông,

dài 4-5mm chia 2 môi: môi trên 1 thùy lớn,

môi dưới 4 thùy không bằng nhau

- Tràng màu trắng hay hồng, có ống

dài 6-7mm, phiến chia 2 môi: môi trên 4

thùy, môi dưới 1 thùy Nhị 4, hơi thò ra

ngoài, gốc của đôi nhị trên có u lồi; bầu

nhẵn, vòi nhụy xẻ đôi

- Quả hình trứng, màu đan nhánh

- Cây ưa sáng và ẩm, ưa đất phù sa và đất thịt

- Ra hoa vào tháng 7-9, có quả vào tháng 10-12

Hình 1.2 Húng quế

Tinh dầu húng quế Việt Nam cất tại một số địa phương chứa tới 80-90% metylchavicol Tinh dầu của những nước Châu Âu chứa từ 30 đến 57% estragol hay metylchavicol, linalool, cineol (1,5-2%), metyl xinnamat, eugenol (0,3-2%), sesquitecpen chưa xác định được (5-9%)

Trong khi đó thì Iskenderov (1938) cho rằng thành phần chủ yếu của tinh

dầu loài Ocimum basilicum L Liên Xô cũ có 32% tymol, 48% đipenten, 7%

p- xymen, 1% anđehit và 8% ancol chưa xác định

Tinh dầu Ocimum basilicum L của đảo Réunion không chứa linalool mà

lại chứa (+)-camphor, cineol, pinen,

Ismail M (2006) đã nghiên cứu tinh dầu Ocimum basilicum L có thành

phần hóa học chính là linalool (44,18%), cineol (13,65%), eugenol (8,59%),

isocaryophyllen (3,10%), metyl xinnamat (4,26%) và α-cubeben (4.97%).[31] Unnithan C.R cùng các cộng sự đã nghiên cứu tinh dầu Ocimum

basilicum L bằng phương pháp GC/MS (2012) Kết quả nghiên cứu đã có 30

cấu tử được xác định, trong đó thành phần chính là copaen (25,5%), 2-en-1-ol (7,7%), eugenyl axetat (4,8%), bornyl axetat (4,0%), γ - himachalen (3,6%), rosifoliol (3,0%) và α-cubeben (2,5%) chiếm 76,7% hàm lượng của

Cụm hoa dạng chùy ở ngọn, dài

15-20cm, gồm các vòng cách nhau, mỗi vòng

6 hoa Hoa nhỏ có cuống ngắn; đài hình

chuông, có lông và điểm tuyến, phiến 2

môi: môi trên 1 thùy lớn, môi dưới 4 thùy,

tràng màu trắng ngà hay vàng nhạt, có hai

môi: môi trên 4 thùy ngắn, môi dưới 1 thùy

dài; nhị 4, gốc đôi, nhị trên có u lồi và có

lông, bầu nhẵn, vòi nhụy xẻ đôi Quả gần

hình cầu, màu nâu đậm

Cây mọc hoang và được trồng Ưa sáng và ẩm, thường gặp trên các bãi hoang, ven đồi núi, bờ ruộng Ra hoa tháng 7-10, có quả tháng 11-12

Hình 1.3 Hương nhu trắng

Thành phần hóa học [15], [20], [25], [26]

Hàm lượng tinh dầu trong cây hương nhu trắng chiểm từ 0,6-0,8% Tinh dầu có hai phần, phần nhẹ hơn nước và phần nặng hơn nước, vị cay, phần nhẹ hơn nước (d=0,9746), độ sôi 2430 - 2440C

Thành phần chủ yếu của tinh dầu hương nhu trắng là eugenol (45-70%),

ngoài ra còn khoảng 20 ete metyleugenol và 3% cacvacrol, o-xymen, xymen, camphen, limonen, α- pinen và β-pinen

p-Năm 2011, Lê Thị Thanh Xuân đã nghiên cứu phương pháp “Làm giàu

metyleugenol từ tinh dầu hương nhu (Ocimum gratissimum L.) và khảo sát

hoạt tính sinh học” Kết quả nghiên cứu, bằng phương pháp GC/MS xác định được 35 cấu tử, thành phần chính là eugenol (24,84%), metyleugenol

(31,08%), (2Z)-3,7-đimetylocta-2,6-đien-1-ol (4,44%), 2,6-đien-1-ol (4,32%), 3,7-đimetylocta-1,6-dien-3-ol (4,20%), (2E)-3,7- đimetylocta-2,6-đienal (3,16%), (2Z)-3,7-đimetylocta-2,6-đienal (4,17%), caryophyllen (4,11%), (1Z,4Z,7Z)-1,5,9,9-tetrametylxiclounđeca-1,4,7-trien

(2E)-3,7-đimetylocta-(2,44%) Sau khi làm giàu, hàm lượng metyleugenol tăng đáng kể chiếm 69,83% Metyleugenol có tác dụng dẫn dụ và triệt khả năng sinh sản của ruồi vàng phá hoại vườn cây ăn trái, bảo vệ môi trường sống [25]

Năm 2009, bằng phương pháp GC/MS, Benitez N P., Leon E M M.,

Stashenko E E đã xác định được trong tinh dầu Ocimum grastissimum L

trồng tại Colombia có chứa 33 cấu tử, trong đó đa phần là eugenol (43,2%),

1,8-cineol (12,8%), β-selinen (9.0%) Trong đó, monotecpen (10 cấu tử chiếm 25%): β-pinen (2,4%), α-pinen (1,2%), sabinen (1,2%); monotecpen chứa oxi (5 cấu tử chiếm 15%): α-terpineol (1,7%); secquitecpen (14 cấu tử chiếm 35%): β-selinen (9,0%), α-selinen (4,5%), trans-β-caryophyllen (6,4%).[26]

Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Thanh và Nguyễn Đinh Nga về

“Nghiên cứu sàng lọc cây thuốc kháng vi nấm gây bệnh ở da và niêm mạc” thu được kết quả: Tinh dầu hương nhu trắng có tác dụng kháng nấm trên 4

chủng nấm C albicans, M furfur, M gypseum, T mentagrophytes và xác

Hình 1.4 Hương nhu tía

định thành phần của tinh dầu hương nhu bằng GC/MS: Tinh dầu hương nhu chứa 25 hợp chất khác nhau, eugenol là thành phần chính với hàm lượng cao hơn 60%.[20]

Công dụng [15], [25]

- Tây y hiện nay chưa thấy dùng cây này làm thuốc Thường chỉ dùng để cất tinh dầu chế eugenol dùng trong nha khoa và trong việc tổ hợp chất vanilin

- Theo Đông y, hương nhu có vị cay, hơi ôn, vào 2 kinh phế và vị, có tác dụng làm ra mồ hôi, chữa cảm mạo, giảm sốt, lợi thấp, hành thủy, đau đầu, đau bụng, buồn nôn, thủy thủng, đi ngoài lỏng, chảy máu cam,

+ Tác dụng giải nhiệt: Hương nhu (dùng sống) hoặc sắc uống lần thứ nhất, thấy nhiệt giảm, uống 3 lần liên tục thấy có tác dụng giải nhiệt

+ Tác dụng giảm đau: dầu hương nhu 0,3ml/kg và 0,15ml/kg rót vào dạ dày chuột nhắt thấy có tác dụng ức chế, giảm chất

+ Nước sắc hương nhu có tác dụng trấn tỉnh

+ Dầu hương nhu liều 190ml/kg cho uống liên tục 7 - 8 ngày, thấy có tác dụng tăng cường khả năng miễn dịch

+ Tác dụng kháng khuẩn: dầu hương nhu có tác dụng kháng khuẩn đối với trực khuẩn thương hàn, trực khuẩn lị, trực khuẩn bạch cầu, trực khuẩn phế viêm

1.3.2.4 Hương nhu tía

Tên khoa học: Ocimum tenuiflorum L [47]

Tên đồng nghĩa: Ocimum sanctum L.[47]

Tên khác: É tía, é đỏ, é rừng [4]

Đặc điểm thực vật [4], [10], [15]

Cây thân thảo, mọc thành bụi nhỏ, cao 30

đến 50cm hay hơn; thân và cành màu tía, có lông

Lá mọc đối, phiến hình bầu dục, dài 3-6cm,

rộng 1-3cm, đầu tù, gốc tròn hay hình nêm, mép

xẻ răng cưa hay lượn sóng, 2 mặt màu tím nhạt,

có lông; gân bên 5-6 đôi, cuống lá dài 1-3cm

Cụm hoa chùm đơn ở ngọn, ít khi phân nhánh, dài 15-25cm, gồm các vòng cách nhau, mỗi vòng 6 hoa Hoa có cuống dài bằng đài; đài hình chuông, dài 2,5-3mm, có lông và điểm tuyến ở phía ngoài, phiến chia 2 môi: môi trên

1 thùy, môi dưới 4 thùy; tràng hoa màu trắng hay tím, dài 2-3mm, chia 2 môi: môi trên 4 thùy, môi dưới 1 thùy; nhị 4, thò ra ngoài ít, bầu nhẵn, vòi nhụy xẻ đôi Quả hình trứng, cỡ 1mm, màu nâu đậm

Cây ưa sáng và ẩm, thích hợp với đất phù sa và đất thịt

Ra hoa tháng 5-7, có quả tháng 8-10

Phân bố [4], [10], [15]

- Ở Việt Nam: Cây hương nhu tía được trồng ở nhiều nơi như Hòa Bình, Bắc Giang, Hà Nội, Ninh Bình vào Khánh Hòa, Ninh Thuận, thành phố Hồ Chí Minh cho đến An Giang,

- Trên thế giới: Phân bố ở Ấn Độ, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Philippin, Inđônêxia và các nước ở Châu Phi, Châu Úc

Thành phần hóa học [27], [33],

Năm 2012, bằng phương pháp GC/MS, Naquvi K J và các cộng sự đã

xác định trong tinh dầu Ocimum sanctum L có chứa 31 cấu tử, trong đó thành phần chính là monotecpen (13 cấu tử chiếm 66,89%): α-thujen (3,1%), α-pinen (4,2%), α-camphen (1,8%), β-pinen (4,8%), myrcen (0,9%), limonen (0,39%), eugenol (27,4%), α-terpineol (0,8%), camphor (9,0%), bornyl axetat (14,5%),

α-Selinen (5,9%), β-gurjunen (2,0%), β-guaien (4,0%), bixiclogermacen

(2,8%), etyl xiclohexenal xeton (7,1%), n-butyl benzoat (4,6%) Các thành phần khác được tìm thấy ở dạng vết [33]

Devendran G., Balasubramanian U đã nghiên cứu dich chiết Ocimum

sanctum L (Ocimum tenuiflorum L.) bằng phương pháp GC/MS (2011) Kết

quả nghiên cứu đã xác định được 10 cấu tử, thành phần chính là eugenol (43,88%); caryophyllen (26,53%); xiclopropyliđenxiclopentan (1,02%); 1,2,4-trietenylxiclohexan (15,31%); 1,1-đimetoxyoctađecan (2,04%) và N,N,a,4-tetrametylmetanaminbenzen (2,04%).[27]

Hình 1.5 Cây húng trắng

Công dụng [43]

Trong y học, eugenol được dùng làm thuốc tê tại chỗ, thuốc sát trùng chống bệnh hoại thư và bệnh lao phổi với liều 0,5-0,8% trong một ngày, dưới dạng nang hay tiêm dưới da Eugenol rất thông dụng trong nha khoa (làm chất hàn răng tạm eugenat, làm thuốc điều trị viêm ngà, viêm xương ổ răng, làm toả bạc khi tráng bạc trên răng), trong việc điều trị răng mòn, tê buốt

Hương nhu tía thường được dùng trị cảm nắng, cảm lạnh, nhức đầu, đau bụng đi ngoài, tức ngực nôn mửa, chuột rút, ngày dùng 6-12g dạng thuốc hãm, thuốc sắc

1.3.3 Húng trắng

Là một thứ thuộc loài Húng quế

(Ocimum basilicum L.)

Tên khoa học: Ocimum basilicum L var

pilosum (Willd.) Benth.

Tên khác: É trắng, trà tiên, tiến thực, hương thảo

Đặc điểm thực vật [4], [15]

- Húng trắng là cây thân thảo, đứng, cao

30-80cm, nhiều lông, phân nhánh sớm ở gốc,

- Cụm hoa chùm xim bó dài 15-30cm ở ngọn cành; khoảng cách giữa hai vòng giả 1-2,5cm, vòng giả có 6 hoa nhỏ Lá bắc dài hơn đài, màu xanh, dạng

lá thường hoặc mũi mác, thường cong hướng lên, nhiều lông, kích thước nhỏ dần về phía ngọn phát hoa, khoảng (0,4-2,5) x (0,2-1,8)cm, thường rụng sớm Cuống hoa ngắn 0,4-0,7cm, màu xanh, thường dựng đứng áp vào trục hoa, ngọn

hơi cong ra Lá đài màu xanh, kích thước khoảng

0,4 x 0,3cm, có gân dọc, 2 mặt có nhiều lông

- Cánh hoa màu trắng, mặt ngoài có nhiều

lông dài và nhiều đốm tuyến, ống dài khoảng

0,3cm hơi thắt ở gần đáy, môi trên 4 thùy cạn

gần đều hình hơi tròn; môi dưới 1 thùy dài hơn

môi trên, hình trứng dài hơi khum lòng thuyền,

đỉnh nhọn, mép hơi nhăn

- Nhị trước dài 0,6-0,7cm, nhị sau dài

0,5-0,6cm gốc có cựa mang túm lông; bao phấn

màu trắng sữa; hạt phấn màu trắng sữa, kích thước 45-50 x 35-42,5 μm; vòi nhụy màu tím nhạt, dài 0,7-0,8cm

- Quả màu đen, hình bầu dục hơi có cạnh, dài khoảng 1,5mm

Phân bố [4], [15]

- Ở Việt Nam: Phân bố ở khắp các tỉnh, thành phố từ Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình, Hà Nội, Ninh Bình vào các tỉnh phía Nam

- Trên thế giới: Cây có ở Ấn Độ, Nepan, Myanmar, Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Lào, Campuchia, một số nước Châu Âu, Châu Mỹ

Hạt chứa khoảng 5% nước, 3-4% chất vô cơ và chất nhầy Thủy phân chất nhầy sẽ được axit galacturonic, arabinozơ, galactozơ

Hình 1.6 Hoa húng trắng

Năm 2009, bằng phương pháp GC/MS, Zhang J W., Li S K., Wu W J

đã xác định được trong tinh dầu Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.)

Benth tại Trung Quốc có chứa 15 cấu tử, trong đó thành phần chính là:

linalool (29,68%); (Z)-metyl xinnamat (21,49%); xiclohexen (4,41%); α-

cadinol (3,99%); 2,4-điisopropenyl-1-methyl-1-vinylxiclohexan (2,27%);

2,6-đimetylđietylpyridin-3,5-đicacboxylat (2,01%); β-cubeben (1,97%); 1(10),11-đien (1,58%); cađinen (1,41%), (E)-metyl xinnamat (1,36%) và β-

guaia-guaien (1,30%), chiếm 74,19% hàm lượng của tinh dầu.[39]

Gopal G V cùng các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu thành phần hóa

học tinh dầu Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.) Benth bằng phương

pháp GC/MS (2014) Kết quả nghiên cứu đã xác định được 15 cấu tử với

thành phần chính là cis -hexađec-9-enal (35,06 %) và axit n-hexađecanoic

(21,6%) Ngoài ra còn có: 2 - hyđroxit - 6 - metylbenzanđehit (10,99 %); 5 - hiđroxi- 6,7 - đimetoxi -2-(4 - metoxiphenyl)-4H -1- benzopyran -4- on (7,75%); phytol (4,37%); 7- bromoxicloisolongifolen (3,31%); neophytađien (2,75%); axit benzoic (2,62%); Oleanđehit (2,4%); propan-1,2,3-triol; mono

axetat (2,16 %) Axit geranic; axit p- metylbenzoic; all - trans - squalen;

benzen-1,2 -điol và propylure cũng có mặt với tỷ lệ tương đối thấp.[30]

Những phương thuốc trị bệnh từ cây húng trắng [42]

- Chữa cảm, cúm, sốt, đau đầu: Lá húng trắng để tươi 20-30g, dùng riêng hoặc phối hợp với nhiều loại lá thơm khác như lá bưởi, lá chanh, cúc tần, hương nhu , mỗi thứ 10g, nấu nước xông cho ra mồ hôi

- Chữa đau bụng, trướng bụng, ăn không tiêu, nôn mửa: Cành lá húng trắng phơi khô, cắt nhỏ, 10-20g, hãm nước uống trong ngày

- Chữa viêm lợi, chảy máu chân răng, tưa lưỡi: Lá húng trắng tươi rửa sạch, ép cùng với lớp vỏ lụa ở mặt trong vỏ cây sổ (lượng mỗi thứ 30g) Ngậm nhiều lần trong ngày

- Chữa táo bón: Hạt húng trắng 4-12g, ngâm vào 100ml nước ấm đến khi bên ngoài hạt có một lớp nhầy màu trắng bao quanh như thạch trân châu Thêm đường, khuấy đều mà uống

- Chữa viêm thận, viêm bàng quang, đái rắt, đái buốt: Tinh dầu húng trắng, 3-6 giọt, pha với sirô và nước thành nhũ tương, uống trong ngày

Tinh dầu húng trắng còn là mặt hàng có giá trị xuất khẩu cao vì từ citral trong tinh dầu, người ta đã tổng hợp ra một số chất quan trọng như citronellal,

cineol, α-ionon và β-ionon, cũng được dùng phổ biến trong ngành y dược

Cùng với những dược tính như trên, húng trắng còn có nhiều ứng dụng quan trọng trong cuộc sống Ngoài ra húng trắng hay người dân thường gọi

là é trắng còn là một hương vị không thể thiếu trong các món ăn Lá é trắng dùng trong ẩm thực tạo được hương thơm đặc trưng, kích thích vị giác, giúp chữa một số bệnh theo đặc tính sẵn có của loài thực vật này Một số món ăn khi sử dụng thêm gia vị lá é nó trở thành những món ăn đặc sản, đặc trưng cho vùng đất miền trung như muối é Phú Yên, lẩu gà lá é, gà nướng lá é, hay món canh chua bình thường nếu thêm một ít lá é thì hương vị của nó đã hoàn toàn thay đổi

Chương 2 THỰC NGHIỆM

2.1 Giám định tên khoa học cây húng trắng ở tỉnh Quảng Trị

Phương pháp giám định: Phân loại so sánh hình thái

Người giám định: Thầy giáo Đỗ Xuân Cẩm, nguyên giảng viên Phân loại

Thực vật Trường Đại học Nông Lâm Huế

2.2.Thu thập và xử lí mẫu thực vật

Cây húng trắng (Ocimum basilicum L var pilosum (Willd.) Benth.)

được thu hái vào tháng 04/2014 tại huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị Sau

khi thu hái, rửa sạch, để ráo nước, phân thành từng bộ phận (thân, lá, hoa) rồi

thái nhỏ, tiến hành chưng cất lôi cuốn hơi nước riêng từng bộ phận

2.3 Tách và định lượng tinh dầu [6], [12]

Lấy 150g nguyên liệu đã qua

xử lí, thái nhỏ và cho vào bình cầu

đáy tròn dung tích 1000ml Thêm

nước cất đến khoảng 2/3 bình cầu

Lắp ống sinh hàn và nhánh hứng có

thiết bị hồi lưu hơi nước

Kiểm tra hệ thống để đảm bảo

độ kín Đun trên bếp điện 4 - 6 giờ

(tính từ khi bắt đầu sôi) Tinh dầu

cùng với hơi nước bay lên ngưng tụ

bởi hệ thống sinh hàn rồi chảy

xuống nhánh hứng Tinh dầu húng

trắng không tan trong nước, nhẹ hơn

nước nổi lên trên mặt nước

Khi lượng tinh dầu không tăng thêm nữa thì ngừng đun để nguội và đọc thể tích tinh dầu thu được trên vạch

Quan sát lượng tinh dầu thay đổi theo thời gian để lựa chọn thời gian chưng cất thích hợp

Tiến hành như trên 3 lần Tính thể tích trung bình V của tinh dầu thu

1

3

V  V V V Từ đó xác định hàm lượng của tinh dầu

Hình 2.5 Thiết bị chưng cất tinh dầu

Thu tinh dầu, kí hiệu mẫu và bảo quản ở nhiệt độ < 50C

Hình 2.6 Sơ đồ quy trình tách chiết tinh dầu từ cây húng trắng và xác định

thành phần hóa học của tinh dầu

2.3.2 Định lượng tinh dầu

Hàm lượng tinh dầu (hay % tinh dầu) được tính theo biểu thức:

.100%

V H m



Trong đó: H: hàm lượng tinh dầu

V: số ml tinh dầu thu được

m: số gam nguyên liệu đem chưng cất

Lá, hoa cây húng trắng

Xử lí nguyên liệu (Rửa sạch, thái nhỏ)

Chưng cất lôi cuốn hơi nước

Thu tinh dầu

2.4 Nhận biết tinh dầu bằng cảm quan [22]

2.4.1 Xác định trạng thái và màu sắc

Quan sát trực tiếp tinh dầu lá và hoa cây húng trắng từ nhánh hứng hoặc

từ lọ chứa tinh dầu

2.5 Khảo sát ảnh hưởng của thời gian chưng cất tinh dầu

Lấy 150 gam nguyên liệu (lá hoặc hoa cây húng trắng) đã được rửa sạch cắt nhỏ vào bình cầu đáy tròn 1000ml Thêm nước vào khoảng 2/3 bình, lắp bình cầu vào bộ chưng cất lôi cuốn hơi nước Theo dõi lượng tinh dầu cất ra sau 2 giờ, 3 giờ, 4 giờ, 5 giờ và 6 giờ

2.6 Xác định các chỉ số vật lý [8],[16],[22]

2.6.1 Xác định tỉ trọng

Tỉ trọng của tinh dầu là tỉ số giữa khối lượng của một thể tích tinh dầu với khối lượng của cùng một thể tích nước cất đo trong cùng một điều kiện và được xác định bằng biểu thức:

2 1

m d m

Trong đó: m1 : Khối lượng nước cất

m2 : Khối lượng tinh dầu

➢ Dụng cụ, hóa chất:

- Cân phân tích, bình đo tỉ trọng dung tích 1ml

- Tinh dầu húng trắng, nước cất, etanol