BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN NGHỆ DÂN GIAN CỦA DÂN TỘC MẢNG

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1 1. Lí do chọn đề tài 1 2. Mục đích nghiên cứu. 1 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. 1 4. Nguồn tài liệu. 1 PHẦN NỘI DUNG 2 CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT 2 1. Nguồn gốc lịch sử và tên gọi 2 2. Phân bố dân cư và dân số 2 CHƯƠNG II: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VĂN NGHỆ DÂN GIAN CỦA DÂN TỘC MẢNG 3 1. Văn hóa vật chất 3 1.1. Đặc điểm về sản xuất kinh tế 3 1.2. Đặc điểm về trang phục và nhà ở 4 1.3. Đặc điểm về ẩm thực 5 1.4. Phương tiện vận chuyển: 6 2. Văn hóa tinh thần 6 2.1. Đặc điểm về tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội 6 2.2.điểm về ngôn ngữ và chữ viết 8 2.3.Đặc điểm về văn hóa xã hội 8 2.3.1.Quan hệ xã hội: 8 2.3.2.Ma chay: 9 2.3.3.Nhà mới: 9 2.3.4.Văn nghệ: 9 2.3.5.Một số nghi lễ trong đám cưới của người Mảng. 9 2.3.6.Tục xăm cằm của người Mảng: 11 2.4.Một số quan niệm của người Mảng 13 CHƯƠNG III: ĐÁNH GIÁ, ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP, PHƯƠNG HƯỚNG BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN NGHỆ DÂN GIAN CỦA DÂN TỘC MẢNG. 15 I. Đánh giá 15 II. Đề xuất giải pháp, phương hướng bảo tồn, phát huy giá trị văn nghệ dân gian của dân tộc Mảng. 17 PHẦN KẾT LUẬN 21 TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Việt Nam là quốc gia có 54 dân tộc sinh sống trên cùng một lãnh thổ.Cộng đồng các dân tộc Việt Nam sống đoàn kết, thương yêu đùm bọc lẫn nhaunhư anh em ruột thịt trong đó có dân tộc Mảng Mỗi dân tộc có một nét đăctrưng riêng, bản sắc riêng của mình góp phần làm cho nền văn hóa của các dậntộc thiểu số của Việt Nam ngày cang phong phú và đặc sắc hơn

Và bài tiểu luận này tôi muốn nói tới một trong 54 dân tộc anh em ở ViệtNam, sinh sống chủ yếu ở phía bắc Việt Nam và phái nam Trung Quốc (tỉnhVân Nam), đó là dân tộc Mảng

Trong quá trình nghiên cứu và tìm hiểu về người Mảng, tôi mang muốnđược hiêuỏ hơn về con người cũng như về văn hóa dân gian của họ Từ đó có cáinhìn mới hơn vầ góp một phần nhỏ của mình vào việc giữ gìn và bảo tồn nét vănhóa truyền thống của họ

2 Mục đích nghiên cứu.

Hiểu rõ thêm về nét văn hóa nghệ thuật dân gian của người Mảng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu: Dân tộc Mảng ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Những nét đặc sắc về văn hóa nghệ thuật dân gian,đời sống, sinh hoạt, văn hóa của người Mảng từ trước cho tới nay

4 Nguồn tài liệu.

Thực tế: thu thập từ một số ngươi am hiểu về dân tộc Mảng

Nguồn tài liệu công bố: Trên sách, báo, mạng …

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT

1 Nguồn gốc lịch sử và tên gọi

Tên gọi khác: Người Mảng còn có tên gọi khác là Mảng Ư, Xá Mảng,Niểng O, Xá Bá O

Nhóm địa phương: Mảng Gứng, Mảng Hệ Người Mảng là một dân tộcthiểu số thuộc nhánh Bắc Môn-Khmer của ngữ tộc Môn-Khmer

Lịch sử: Xưa nay vùng Nặm Ban (Dum Bai) thuộc xã Nặm Ban, huyệnSìn Hồ tỉnh Lai Châu vẫn được gọi là "quê hương" của người Mảng Nhiềutruyền thuyết, truyện kể còn lưu truyền cho đến ngày nay giúp chúng ta có thểnhận ra người Mảng là một trong những dân cư bản địa ở vùng Tây Bắc.(1)

2 Phân bố dân cư và dân số

Người Mảng cư trú chủ yếu ở Sìn Hồ, Mường Tè, Phong Thổ, MườngLay, tỉnh Lai Châu

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Mảng ở Việt Nam

có dân số 3.700 người, cư trú tại 14 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố Người Mảng

cư trú tập trung tại tỉnh Lai Châu (3.631 người, chiếm 98,1% tổng số ngườiMảng tại Việt Nam), ngoài ra còn có ở Đồng Nai (17 người), Đắk Lắk (15người), các tỉnh khác không quá 10 người.(1)

CHƯƠNG II: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VĂN NGHỆ DÂN GIAN CỦA DÂN

TỘC MẢNG

1 Văn hóa vật chất

1.1 Đặc điểm về sản xuất kinh tế

Hoạt động sản xuất: Người Mảng là cư dân "ăn nương" chuyên sống bằngnông nghiệp nương rẫy theo lối sống du canh du cư Việc chọn nương, đánh dấu

sở hữu được tiến hành từ sau tết

Tháng 3-4 phát cỏ, để khô, nỏ; tháng5-6 đốt rồi gieo hạt Công cụ làmnương có rìu, dao, gậy chọc lỗ

Năng suất lúa thường thấp do đất đai cằn cỗi, rừng non, đời sống bấpbênh, thiếu ăn quanh năm Mấy năm gần đây họ đã biết làm nương cuốc; một sốnơi làm ruộng bậc thang, năng suất lúa ổn định hơn

Chăn nuôi, thủ công chưa phát triển Hái lượm, săn bắt trong suốt 4 mùavẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế.Người Mảng nuôi trâu, bò,

dê, gà, lợn Nghề thủ công truyền thống của người Mảng không phong phú nhưcác dân tộc khác, chủ yếu và phát triển nhất là nghề đan lát, nhiều sản phẩm đanlát của người Mảng như bem, cót, gùi rất được các dân tộc khác ưa chuộng

Hình 1: Cái gùi của dân tộc mảng

1.2 Đặc điểm về trang phục và nhà ở

Mặc:Y phục truyền thống vẫn được giữ gìn mặc dù nhiều người mặcgiống người Thái hoặc Việt Nét độc đáo trong trang phục phụ nữ Mảng là tấmchoàng quấn quanh thân được cắt may bằng vải thô màu trắng, ở giữa thêu hàngchỉ đỏ Khi mặc để hở yếm trắng và dây chuyền Váy màu chàm đen có đườngviền đỏ ở gấu Ðầu để trần, tóc buộc thành chỏm trên đầu bằng dây có tua kháđẹp, chân quấn xà cạp bằng tấm vải màu

Trang phục Nam mặc quần, áo xẻ ngực

Hình 2: Trang phục của dân tộc mảng

Nhà ở: Sống quãy quần thành từng bản nhỏ Nhà sàn, gỗ tạp, kỹ thuật thô sơ

Hình 3: Nhà ở của dân tộc mảng

1.3 Đặc điểm về ẩm thực

Ăn: Người Mảng ăn 2 bữa (trưa-tối), ngô là lương thực chính, ngô trộnsắn hoặc trộn với ít gạo đồ lên Lá sắn non đồ muối là thức ăn gần như quanhnăm của người Mảng

Người Mảng có truyền thống ăn xôi nếp Xôi nếp được đồ trên ninh, chín

dỡ ra rồi cho vào cái cơ đựng cơm đan bằng tre mây Cơi đựng cơm được đantròn có nắp đậy và chân đế cao để cách ly giữa đáy và bề mặt đặt giỏ

Hình 4: Bữa cơm của người Mảng

Người ta sử dụng cơi đựng xôi trong các bữa ăn ở nhà hay trên nương.Khi ăn, cơi để cạnh mâm, dùng tay bốc xôi trong cơi, nắm lại thành nắm nhỏchấm vào thức ăn Họ ưa hút thuốc lào, uống rượu trắng

Hình 5 : Cái cơ đựng cơm đan bằng tre mây

1.4 Phương tiện vận chuyển:

Phổ biến dùng gùi Mang gùi (dong buê) có dây quai vắt qua trán và sỏqua tấm ván ách tì lên gáy là đặc trưng của cách vận chuyển sản phẩm của ngườiMảng Cách đeo gùi này thấy ở nhiều dân tộc trong nước và trên thế giới., códây đeo trên trán sau gáy có ách

2 Văn hóa tinh thần

2.1 Đặc điểm về tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội

Lễ tết: Ngoài tết Nguyên đán ra, người Mảng ăn tết Cơm mới sau vụ gặt

tháng10 âm lịch Hàng năm, dân bản còn cúng ma bản và ma nhà để yêu cầuyên Ðặc biệt ở họ tồn tại hàng loạt nghi lễ liên quan đến nông nghiệp: lễ gieonương; cúng hồn lúa, mẹ lúa; cúng sau vụ thu hoạch

Người Mảng hiện vẫn giữ được những lễ hội, nghi thức của cư dân làm

nông nghiệp.

Điển hình nhất trong số đó là lễ cúng hồn lúa.

Hình 7: Lễ cúng hồn lúa của người Mảng

Lễ cúng hồn lúa của người Mảng thường diễn ra vào dịp lúa trên nươngchín Trước khi gặt, các gia đình chọn ngày tốt của bà chủ nhà để làm lễ cúnghồn lúa (lúa mới)

Vào buổi sáng ngày đã chọn, hai vợ chồng chủ nhà lên đám nương của giađình để làm lễ cúng Lễ vật mang theo là: một nắm xôi nếp, đuôi cá suối nướng(hoặc một miếng thịt gà, hay một quả trứng gà luộc) được để trong một cái cà tá

Hai vợ chồng chủ nhà chọn một khóm lúa có ba cây lúa, bông chắc hạt

Bà chủ nhà vặn các thân lúa quấn vào nhau rồi cuộn tròn từ gốc lên ngọn khómlúa, tiếp đó lấy hép cắt 3 bông lúa bỏ vào cà tá Sau đó bà lấy một hòn đá đè lêncạnh khóm lúa đã cuộn và dặn dò: Hồn lúa hãy ở lại chỗ này, không được đi đâunhé…

Ba chủ nhà lấy gói xôi, thịt (hoặc trứng) gà luộc đặt bên khóm lúa mờihồn lúa ăn và khấn xin: Hồn lúa ở đây không được đi đâu, chim bay không đượcbay theo, con cào cào bay không được bay theo, con cua bò đi không được bò đi

nhé Và xin hồn lúa cho phép gia đình gặt lúa Làm lễ dặn dò hồn lúa xong thìmọi người cùng hưởng lộc.

Trong lúc chờ hồn lúa hưởng lễ, vợ chồng chủ nhà cùng con cháu đi kiểmtra nương lúa rồi trở về thừa lộc của hồn lúa Việc thừa lộc bà ăn trước, sau đómới đến chồng và con cháu Thừa lộc xong thì mọi người tiến hành gặt lúa Lúađược gặt từ xung quanh vị trí cúng hồn lúa ra bên ngoài nương

Trong lúc gặt có người qua lại đám nương chào hỏi, hay gọi thì tuyệt đốikhông ai được trả lời Nếu bà có việc hay về nhà, dừng gặt đi ra khỏi nương thìphải nhấc hòn đá đè lên khóm lúa Khi trở lại gặt, bà phải làm động tác lấy hòn

đá đè lên khóm lúa đã cuốn Gặt lúa phải để lại mấy khóm lúa cạnh nương bênlối đi về nhà Người Mảng quan niệm nếu gặt hết thì hồn lúa sẽ theo về nhà và

sẽ thất lạc, năm sau mùa màng sẽ thất bát…

Buổi chiều, trở về, bà chủ nhà tự tay giã những hạt thóc vừa tuốt trênnương để nấu cơm Vẫn không trò chuyện với ai trong gia đình Mọi người cũng

“phớt lờ” hành động của bà, không thắc mắc, không hỏi han Chờ mọi ngườitrong nhà đã đi ngủ, tắt hết đèn điện, bà mới bỏ nồi cơm ra và lặng lẽ ăn trongbóng tối, không để rơi vãi một hạt Tuy nhiên, cũng không ăn hết chỗ cơm trongnồi, mà phải để thừa một ít Theo quan niệm của người Mảng, kiêng rơi vãi, mộtphần là tránh việc thất thoát thóc lúa, một phần nữa là tránh những vong hồn vấtvưởng có thể vào nhà mình nhặt đồ ăn mà làm cho người nhà mình ốm đau Ănphải để lại một chút, với ý nghĩa là thóc lúa nhiều, vụ này ăn không hết, cònthừa đến vụ sau

Lễ gọi hồn lúa và lễ ăn cơm kiêng của người Mảng diễn ra trong 3 ngày.Trong 3 ngày ấy, người phụ nữ đi mời hồn lúa về phải kiêng ăn muối, kiêng rauxanh, phải đun nước lá thơm để tắm rửa 3 ngày sau, gia đình, khách khứa mớiđược ăn cơm gạo mới Nếu nhà nào không kiêng, hồn lúa sẽ giận, không về nhà

đó nữa Hồn lúa mà không về thì vụ sau sẽ mất mùa, đói kém…

2.2.điểm về ngôn ngữ và chữ viết

Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam

- Á) Nhiều người Mảng biết tiếng Thái

2.3.Đặc điểm về văn hóa xã hội

2.3.1.Quan hệ xã hội:

Người đứng đầu tổ chức xã hội truyền thống là Pơgia Ông ta cùng Hộiđồng các trưởng họ điều khiển mọi hoạt động văn hoá tôn giáo, xã hội trong bản.

Về sau tổ chức xã hội này bị phá vỡ, chịu sự chi phối của tổ chức xã hội Thái.Tuy nhiên tổ chức Bản (Muy) vẫn duy trì theo tập quán truyền thống Bản cótrưởng bản trông coi về thu thuế tạp dịch Trong bản thường có một dòng họ lớn,các trưởng họ cùng với hội đồng già làng điều hành mọi hoạt động xã hội, tôngiáo theo tập quán Người Mảng có năm họ chính, mỗi họ lấy một con vật làmvật tổ

2.3.2.Ma chay:

Tang lễ của người Mảng gồm nhiều nghi thức phức tạp, từ khâm liệm chođến khi chôn cất Xưa, quan tài chủ yếu dùng vỏ cây hoặc tre ghép Sau này,người ta dùng thân cây khoét rỗng hay dùng hòm ván gỗ.Trong gia đình cóngười chết, khi đưa đi chôn thì phải đưa ra cửa phụ, nếu nhà một cửa thì phải dỡ

bỏ một lối đi đối diện với cửa chính để mang người chết ra Người Mảng quanniệm, đầu của người ngủ luôn hướng dọc ra cửa chính, chân thì hướng ra cửaphụ, nên khi chết cũng đưa ra theo chiều của chân

2.3.3.Nhà mới:

Mặc dù nhà người Mảng rất tạm bợ, nhưng từ khâu chọn đất, san nền,dựng cột cho đến lợp đều phải nhờ thầy bói xem ngày, giờ rồi mới tiến hànhdựng nhà Lễ mừng nhà mới là ngày vui của cả bản Lễ này gồm nhiều đặc trưngnghi lễ phức tạp thể hiện đặc trưng tộc người

2.3.4.Văn nghệ:

Làn điệu dân ca "xoỏng" được nhiều người biết và ưa thích Các truyện dã

sử, truyện kể về lịch sử dân tộc thường được người già kể say sưa.Các trò chơidân gian chuyền thống: Vào các dịp lễ, tết, trẻ em chơi cầu lông, đánh quay.Thanh niên có nơi chơi ném còn

2.3.5.Một số nghi lễ trong đám cưới của người Mảng.

Người Mảng thường tổ chức cưới khi mùa màng đã thu hoạch xong Ngàycưới, nhà trai mang lễ vật sang và tổ chức cưới tại nhà gái Đám cưới diễn ratrong 4 ngày, 2 ngày tại nhà gái và sau đó lại tổ chức 2 ngày ở nhà trai

Để lấy vợ, chàng trai người Mảng cần phải có người làm mối Sau khi tổchức hôn lễ nhà trai phải mang sang nhà gái một số lễ vật như: Bạc trắng, lợn,

gà, gạo nếp, rượu cần, cá suối sấy khô và đặc biệt không thể thiếu hai bó thịt sóchoặc chuột sấy khô

Hình 8: Ông mối và đại diện nhà trai quỳ lạy nhà gái trước khi thưa chuyện.

Những lễ vật mà nhà trai mang sang để tổ chức cưới, nhà gái đem chia lạicho anh em và người trong bản mỗi người một phần Bố mẹ chú rể không đượcđến dự ở nhà gái, người Mảng quan niệm Lễ vật họ mang đến là đổi lấy con dâu,nếu họ đến và ăn những thức ăn đó sẽ ảnh hưởng đến đôi vợ chồng sau này Vìvậy, khi ở nhà cô dâu 2 ngày chú rể không ăn thức ăn ở đó mà tự nấu ăn riêng

Hình 9: Cô dâu chú rể phải tự nấu đồ ăn cho mình và ăn riêng.

Một số nét độc đáo trong đám cưới của người Mảng là tục châm thuốcmời gia đình hai họ và khách khứa; hất nước, rượu, bôi nhọ nồi… vào mặtnhững người trong đoàn đưa, đón dâu cho may mắn… Ở nhà trai, mọi thủ tục cơbản giống như khi cưới bên nhà gái, song cặp vợ chồng trẻ không phải ăn riêng

ở riêng như bên nhà gái

Nhà gái sẽ tìm mọi cách mời rượu, bôi nhọ nồi vào mặt ông mối và nhữngngười trong đoàn đón dâu để mong điều may mắn

Ngày nay, quan niệm hôn nhân của người Mảng còn rất lạc hậu NgườiMảng quan niệm rằng: “Khi con gái đi lấy chồng sinh con, những đứa con ấymang họ khác thì không còn là con ma của nhà mình, nên con của anh em trai vàcon của chị em gái được quyền tự do tìm hiểu xây dựng gia đình” Chính hônnhân cận huyết, cùng với sự thiếu hiểu biết của người Mảng nên nạn tảo hôn rấtnhiều, dẫn đến suy thoái giống nòi

2.3.6.Tục xăm cằm của người Mảng:

Tục xăm cằm là một trong những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Mảng.Cùng với thời gian và cuộc sống, tục này dần bị mai một Tại Tỉnh Lai Châu,năm 2013, đã tiến hành phục dựng tục này tại xã Bum Nưa, huyện Mường Tè

để bảo tồn và phát huy nét văn hóa này

Tục xăm cằmcủa người Mảng xưa đã trở thành nét văn hóa tâm linh độcđáo và là nghi lễ không thể thiếu đối với mỗi thanh niên, nam nữ người dân tộcMảng khi đến tuổi trưởng thành

Tục xăm cằm của người Mảng bắt nguồn từ truyền thuyết sau: Ngày xưa

ở bản Mảng nọ có đôi vợ chồng trẻ chịu thương, chịu khó, biết thương yêu nhau,sống rất hạnh phúc Họ sinh ra một bé trai kháu khỉnh Nhưng cũng từ khi sinhcon chị vợ lại sinh thêm căn bệnh lười, tham lam và ngoa ngoắt Mọi công việcnặng nhẹ chị đều dồn hết lên vai người chồng, nhà có gì ngon chị ta ăn bằng no,bằng chán mà không để ý đến chồng Đã thế mỗi khi không hài lòng chị ta lại luloa, đay nghiến, ăn vạ ầm ĩ…

Từ khi vợ thay đổi tính tình, anh chồng rất buồn và tủi thân Anh kể nỗikhổ của mình với trời đất, và cầu xin cho người vợ thay đổi tính nết để gia đìnhđược sống hạnh phúc như trước đây… động lòng trước lời cầu xin của anh, thầnChông Gô Chươi Lụa đã dạy cho anh một cách nhằm thay đổi tính tình ngườivợ.

Theo lời dặn, về nhà anh chồng lấy 2 chiếc lá xanh cắm ở 2 đầu cầu thang

và dùng sợi dây mà thần Chô Gô Chươi Lụa đưa cho để chuẩn bị khâu miệng

vợ Về phía chị vợ, từ khi biết chuyện thì khiếp sợ không dám hé răng cãi câunào Chị thấy ân hận vì đã đối xử với chồng không tốt Vốn sẵn lòng thương yêu

vợ, anh chồng không đành lòng khâu miệng vợ như lời thần dặn mà chỉ dùngkim châm thành từng lỗ xung quanh miệng vợ Sau đó anh lấy lá cây chàm dùng

để nhuộm vải giã nát bôi lên những vết kim châm giả làm những vết chỉ đen

Từ sau hôm đó, chị vợ đã thay đổi hẳn tính nết, biết kính yêu cha mẹ, chịuthương, chịu khó, nhường nhịn chồng, con, sống chan hòa với mọi người Cũng

từ đấy, đôi vợ chồng trẻ trở lại những ngày sống hạnh phúc như khi mới cưới

Thấy cuộc sống của đôi vợ chồng kia ngày càng hạnh phúc, người dântrong bản ai nấy đều vui mừng và mong muốn con cái mình khi lớn lên cũng cócuộc sống viên mãn như đôi vợ chồng kia Nhớ lời của thần Chô Gô Chươi Lụa,mong được thần che chở, giúp đỡ nên dân làng cũng học theo cách làm củangười chồng Lâu dần việc làm đó trở thành tục xăm cằm

Trải qua sự kết tinh của thời gian cùng với những quan niệm về tâm linhvốn có trong cuộc sống thường ngày, tục xăm cằm của người Mảng đã trở thànhnét văn hóa tâm linh độc đáo và là nghi lễ không thể thiếu đối với mỗi thanhniên, nam nữ người dân tộc Mảng khi đến tuổi trưởng thành

Theo quan niệm của người Mảng, xăm cằm biểu tượng cho sức mạnh củađấng tối cao, là sự che chở, giúp đỡ cho con người chống lại những rủi ro, taikiếp của thiên nhiên và cầu mong về một đức tính hiền dịu, đảm đang của mỗi

Nó thể hiện sự trưởng thành trong suy nghĩ, trách nhiệm hơn trong hànhđộng của mỗi cá nhân trong cộng đồng Đồng thời, nó cũng thể hiện tinh thần,trách nhiệm, niềm tự hào của bậc làm cha, làm mẹ đối với các thành viên Họcũng quan niệm, bất cứ người nào, khi trưởng thành nếu không xăm cằm, ngoàiviệc không khẳng định được sự trưởng thành của mình, khi chết sẽ không quađược cổng trời

Với những quan niệm tâm linh đó, thanh niên dân tộc Mảng khi đến tuổitrưởng thành (từ 12 – 18 tuổi) đều được các cao niên có uy tín hay bố mẹ nhắcnhở và tổ chức xăm cằm theo một nghi lễ chứa đựng những bí ẩn không thể lýgiải

Tuy tập tục xăm mặt của người Mảng đã thất truyền từ mấy chục nămtrước nhưng dù sao nó cũng là một tục lệ độc đáo được lưu truyền trong dângian còn ẩn chứa nhiều điều bí ẩn

Xăm cầm một tục lệ độc đáo của người Mảng được lưu truyền trong dângian