Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)

Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ HẢI ANH

BẢO HIỂM TỬ TUẤT THEO PHÁP LUẬT BẢO HIỂM

XÃ HỘI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật kinh tế

Mã số: 60.38.01.07

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI, năm 2017

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Như Phát

Phản biện 1: :

Phản biện 2:

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội vào lúc:

giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong những năm gần đây, khi đời sống của người dân ngày càng được cải thiện, cùng với đó là sự phát triển của nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập của nước ta thì những vấn đề về an sinh xã hội là vấn đề cấp thiết cần được nhà nước quan tâm và bảo đảm Sự

ra đời của bảo hiểm xã hội (BHXH) là tất yếu của nền kinh tế thị trường, nó là xương sống của hệ thống thống an sinh xã hội, nhằm đảm bảo cho mỗi cá nhân được hưởng những quyền lợi của mình khi những rủi ro xảy ra.Chế độ tử tuất là một trong những chế độ bảo hiểm được Nhà nước bảo đảm để trợ cấp đối với nhân thân, gia đình người tham gia BHXH đã mất nhằm mục đích hỗ trợ một phần chi phí mai táng, trợ cấp cho những người mà khi còn sống, người tham gia BHXH có trách nhiệm, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng Việc quy định chế độ tử tuất nằm trong hệ thống bảo hiểm xã hội đã phát huy nhiều mặt tích cực, góp phần cải thiện và nâng cao đời sống cho người dân Xuất phát từ những vấn đề pháp lý và thực tiễn, Luật Bảo hiểm xã hội 2014 ra đời thay thế Luật Bảo hiểm xã hội 2006 đã quy định cụ thể hơn về chế độ tử tuất, bộ luật đã tiếp thu, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong Luật Bảo hiểm xã hội 2006 Tuy nhiên, trong tình hình xã hội hiện nay không tránh khỏi những bất cập và khó khăn trong việc thực hiện bảo hiểm xã hội về tử tuất

Việc nghiên cứu về chế độ tử tuất không chỉ là một chế độ nằm trong hệ thống các chế độ BHXH mà còn dưới góc độ khoa học, nhằm đánh giá một cách toàn diện, thống nhất về chế độ này là rất cần thiết Để có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện chế độ

tử tuất trong mối tương quan với các chế độ trợ cấp khác, đảm bảo

sự công bằng cho người lao động, góp phần vào hoàn thiện quy định

pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện chế độ tử tuất, tôi lựa chọn

đề tài: “Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt

Nam” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Những năm qua, nhiều đề tài khoa học đã tập trung nghiên cứu các chế độ trợ cấp ốm đau, chế độ hưu trí nhưng hiện nay trên thực tế, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện về chế độ tử tuất Chế độ này mới chỉ được nghiên cứu như

là một thành tố nằm trong hệ thống các chế độ BHXH như: cuốn

sách “Pháp luật an sinh xã hội - những vấn đề lý luận và thực tiễn”

của Tiến sĩ Nguyễn Hiền Phương; Luận văn thạc sĩ của Phạm Lan

Hương “Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn trên địa

bàn tỉnh Phú Thọ”; Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Lan Hương

“Pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với lao động nữ ở Việt Nam hiện nay”; Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hà “Pháp luật về Bảo hiểm

xã hội ở Việt Nam hiện nay”; Chuyên đề nghiên cứu khoa học của

Chu Văn Tùy “Nghiên cứu và khảo sát chế độ tử tuất trên địa bàn

thành phố Hà Nội thực trạng và kiến nghị”hoặc đề tài này mới chỉ

được đề cập đến một số bài viết, chuyên đề của các nhà khoa học trên các tạp chí khoa học pháp lý chuyên ngành như Tạp chí Bảo hiểm xã hội, Tạp chí Luật học, Tạp chí Lao động – Xã hội, một số các báo cáo, chuyên đề tại các hội thảo chuyên ngành Lao động – Thương binh và Xã hội, Bảo hiểm xã hội…

Các bài báo, tạp chí, công trình nói trên mặc dù đã đề cập đến một số nội dung liên quan đến chế độ tử tuất, nhưng nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở những mức độ cơ bản, chưa toàn diện và thống nhất; chưa đưa ra được cách khái quát chung nhất về thực trạng của

thực tiễn cao để điều chỉnh vấn đề tử tuất Do vậy, việc lựa chọn đề

tài:“Bảo hiểm tử tuất theo pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam” là

một lựa chọn đúng đắn, phù hợp với lý luận và thực tiễn

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài

- Hệ thống hóa các vấn đề mang tính lý luận về chế độ tử tuất trong hệ thống các chế độ BHXH; sự điều chỉnh của pháp luật về chế

độ tử tuất ở pháp luật quốc tế và bài học nhìn về thực tiễn nước ta

- Đánh giá thực trạng các quy định pháp luật về chế độ tử tuất, thực trạng thực hiện các quy định này trong thực tiễn, đưa ra một số nhận xét về chế độ tử tuất Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ tử tuất, nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện trong thực tiễn chế độ tử tuất

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu quy định pháp luật về chế độ

tử tuất, tình hình thực hiện chế độ tử tuất trong thực tiễn ở Việt Nam

* Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung vào các vấn đề lý luận của pháp luật về chế độ tử tuất được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội 2014, và các văn bản hướng dẫn

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ nghĩa duy vật biện chứng, phép biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin

- Các phương pháp khác: trên cơ sở phương pháp luận, luận văn sử dụng các phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê và một số phương pháp khác để tiếp cận, nghiên cứu những vấn đề thuộc nội dung của đề tài

- Luận văn cũng kế thừa, tham khảo một số tài liệu, một số cuộc khảo sát, các báo cáo liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài từ năm 2010 đến năm 2014

6 Những đóng góp của đề tài

Luận văn đã nghiên cứu một cách đầy đủ các vấn đề lý luận

về chế độ tử tuất như khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật đối với chế độ tử tuất; nghiên cứu chế độ tử tuất qua các thời kỳ và thực tiễn thực hiện bảo hiểm tử tuất ở Việt Nam Luận văn cũng đánh giá thực trạng các quy định của pháp luật về chế độ tử tuất hiện nay, thực tiễn thực thi các quy định đó và từ đó đưa ra các đề xuất mới mang tính xây dựng, góp phần hoàn thiện, tăng cường đưa pháp luật về chế độ tử tuất được thực thi tối đa trong thực tiễn, nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước và đảm bảo an ninh xã hội trong thời gian tới

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho tất cả cán bộ, công chức làm việc tronghệthống cơ quan Bảo hiểm xã hội, ngành Lao động – Thương binh và Xã hội trên phạm vi toàn quốc Luận văn cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy, học tập, nghiên cứu hoặc bất kỳ ai quan tâm đến lĩnh vực này

7 Cơ cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 phần:

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về chế độ tử tuất Chương 2: Thực trạng về chế độ tử tuất ở Việt Nam từ khi

thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014

Chương 3: Đề xuất hoàn thiện quy định về pháp luật và tổ

chức thực hiện chế độ tử tuất

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

VỀ CHẾ ĐỘ TỬ TUẤT 1.1 Khái quát về chế độ tử tuất

1.1.1 Khái niệm chế độ tử tuất

Con người muốn tồn tại và phát triển, trước hết phải lao động Lao động là điều kiện cơ bản tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội Trong thực tế cuộc sống, không phải NLĐ nào cũng

có đủ điều kiện về sức khoẻ, khả năng lao động hoặc những may mắn khác để hoàn thành nhiệm vụ lao động Ngược lại, không mấy ai tránh khỏi những rủi ro, bất hạnh như ốm đau, tai nạn, hay già yếu, chết hoặc thiếu việc làm do những ảnh hưởng của tự nhiên, của những điều kiện sống và sinh hoạt cũng như các tác nhân xã hội khác Trên cơ sở đó, các quốc gia đã xây dựng các loại hình BHXH Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ngay sau khi giành được chính quyền cũng đã quan tâm đến chế độ BHXH, trong đó có chế độ bảo hiểm tử tuất đối với NLĐ Tuy nhiên, chính sách BHXH nói chung

và chế độ bảo hiểm tử tuất nói riêng thực sự có những thay đổi căn bản bắt đầu từ năm 1993 với Nghị định số 43/CP ngày 12/02/1993, tiếp đó là các quy định của Bộ luật Lao động, gần đây nhất Quốc hội ban hành Luật BHXH (2006) và các văn bản hướng dẫn thi hành Có

thể hiểu một cách khái quát về chế độ tử tuất như sau: Chế độ tử tuất

là một trong những chế độ bảo hiểm được Nhà nước bảo đảm để trợ cấp đối với nhân thân, gia đình người tham gia bảo hiểm xã hội đã mất nhằm mục đích hỗ trợ một phần chi phí mai táng, trợ cấp cho những người mà khi còn sống, người tham gia bảo hiểm xã hội có trách nhiệm, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng Theo đó, người lao

động đang làm việc có đóng BHXH hoặc đang bảo lưu thời gian

đóng BHXH, đang hưởng lương hưu, khi chết, thân nhân được xét

nhận trợ cấp tử tuất hàng tháng hoặc một lần

1.1.2 Đặc điểm của chế độ tử tuất

Chế độ tử tuất là một trong các chế độ của BHXH, do đó mang đầy đủ các đặc điểm của bảo hiểm xã hội nói chung

Thứ nhất, NLĐ khi tham gia BHXH được đảm bảo thu nhập

(bảo hiểm) cả trong và sau quá trình lao động

Thứ hai, các sự kiện bảo hiểm trong BHXH tự nguyện liên

quan đến thu nhập của NLĐ bao gồm: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, mất việc làm, già yếu, chết…

Thứ ba, NLĐ khi tham gia BHXH có quyền được hưởng trợ

cấp BHXH, tuy nhiên quyền này chỉ có thể thực hiện được khi họ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội

Bên cạnh những đặc điểm chung nêu trên, chế độ tử tuất còn mang những nét đặc trưng riêng như:

- Đối tượng được hưởng bảo hiểm tử tuấtbao gồm NLĐ đang đóng BHXH; NLĐ đang bảo lưu thời gian đóng BHXH; người đang hưởng lương hưu, hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hàng tháng đã nghỉ việc

- Chế độ tử tuất được áp dụng cho cả hai loại hình BHXH là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện

- Bảo hiểm tử tuất còn có tính linh hoạt trong chế độ, cách thức đóng phí phù hợp với nhu cầu, điều kiện thực tế của người tham gia

- Quỹ tử tuất là một phần của quỹ BHXH, là nguồn kinh phí

để chi trả các trợ cấp liên quan đến tử tuất

1.1.3 Chế độ tử tuất trong hệ thống các chế độ bảo hiểm

xã hội

Có thể thấy, chế độ tử tuất có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với người tham gia BHXH Nếu như các chế độ BHXH khác dành cho những người trực tiếp tham gia bảo hiểm thì chế độ tử tuất lại dành cho những thân nhân của họ.Điều này có vai trò hết sức quan trọng đối với những người thân mà khi còn sống họ có nghĩa vụ trực

tiếp nuôi dưỡng; đối với xã hội và cộng đồng

1.2 Nội dung và nguyên tắc thực hiện pháp luật về chế độ

sẽ là nguồn kinh phí tối thiểu để giúp cho thân nhân hoặc cơ quan, tổ

chức địa phương tổ chức mai táng cho NLĐ chết

* Chế độ trợ cấp tuất

+ Trợ cấp tử tuất hàng tháng:Thân nhân của NLĐ được hưởng tiền tuất hàng tháng thông thường phải là những người thân thích ruột thịt của NLĐ, mà khi còn sống NLĐ có trách nhiệm trực tiếp nuôi dưỡng Mức trợ cấp tuất hàng tháng cho các thân nhân của NLĐ được tính trên cơ sở của mức lương tối thiểu chung do Nhà

nước ban hành

+ Trợ cấp tử tuất một lần:Là trợ cấp khi NLĐ hoặc thân nhân không đủ điều kiện hưởng trợ cấp tuất tháng Mức trợ cấp tuất một lần được xác định tùy thuộc vào việc NLĐ trước khi chết đang còn tham gia quan hệ lao động hay không còn tham gia quan hệ lao động

Điều này phù hợp với nguyên tắc thực hiện BHXH mức hưởng dựa

trên mức đóng

1.2.2 Quan điểm, nguyên tắc thực hiện chế độ tử tuất

Thứ nhất, Luật BHXH thể chế hoá đường lối, quan điểm của

Đảng và Nhà nước

Thứ hai, xây dựng, sửa đổi, bổ sung chính sách để hoàn thiện chính sách BHXH trên cơ sở kế thừa và hoàn thiện những quy định trong pháp luật về BHXH hiện hành, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật

Thứ ba, các chế độ BHXH xây dựng theo nguyên tắc mức hưởng trên cơ sở mức đóng và chia sẻ giữa những người tham gia BHXH

Thứ tư, quỹ BHXH được quản lý thống nhất, dân chủ, công khai, minh bạch, hạch toán tương ứng với từng nhóm chế độ; quản lý

và sử dụng theo nguyên tắc cân đối thu - chi, bảo toàn và phát triển; được Nhà nước bảo hộ

Những vấn đề về quan điểm kinh tế, xã hội ở Việt Nam trong tương lai liên quan đến chế độ hưu trí, tử tuất gồm các quan điểm

chính sau đây:

Quan điểm nhân văn: Đòi hỏi việc đề ra chính sách tử tuất luôn coi trọng yếu tố con người, lấy con người nói chung và nhóm NLĐ nói riêng làm đối tượng tác động, nhằm hoàn thiện và phát triển con người Mục tiêu cuối cùng và cao nhất của BHXH nói chung, của bảo hiểm hưu trí, tử tuất nói riêng là ổn định xã hội, đảm bảo sự công bằng giữa NLĐ làm việc ở trong các khu vực kinh tế khác nhau,

vì sự tiến bộ xã hội

Quan điểm lịch sử: Chính sách bảo hiểm hưu trí, tử tuất cũng

giai đoạn lịch sử nhất định Vì vậy, chính sách bảo hiểm tử tuất ra đời chỉ phát huy tác dụng và có hiệu lực trong một giai đoạn nhất định của từng thời kỳ lịch sử Khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi và những nhiệm vụ mới đặt ra cần phải xây dựng chính sách bảo hiểm

tử tuất mới để thay thế hoặc thay đổi các quy định cũ

Quan điểm hệ thống: Khi xây dựng chính sách bảo hiểm hưu trí, tử tuất phải có cái nhìn tổng thể trong mối quan hệ với các chính

sách khác

Quan điểm gắn lý luận với thực tiễn: Chính sách bảo hiểm tử tuất một mặt phải được xây dựng trên cơ sở lý luận khoa học, đồng thời phải bám sát thực tiễn xã hội

Việc quản lý Nhà nước về BHXH đã được thực hiện thống nhất trên cơ sở phân định rõ chức năng quản lý Nhà nước với chức

năng hoạt động sự nghiệp của BHXH

1.3 Quá trình hình thành và phát triển của chế độ tử tuất

Chế độ tử tuất hình thành và phát triển qua các giai đoạn: Thời kỳ trước khi có Điều lệ tạm thời về các chế độ BHXH đối với công nhân, viên chức Nhà nước (trước ngày 01/01/1962).Nhìn chung giai đoạn này các chế độ BHXH chưa được quy định một cách toàn diện, quỹ BHXH chưa được hình thành Tuy nhiên, các chế độ trợ cấp, phụ cấp mang tính chất BHXH trong giai đoạn đầu thành lập nước, trong kháng chiến và những năm đầu hoà bình lập lại đã có tác dụng rất to lớn, giải quyết một phần những khó khăn trong sinh hoạt của công nhân viên chức Nhà nước và gia đình

họ, củng cố thêm lòng tin của nhân dân vào Đảng, Chính phủ và làm cho mọi người an tâm, phấn khởi đẩy mạnh công tác, sản xuất, thu hút lực lượng lao động vào khu vực kinh tế Nhà nước

Thời kỳ thực hiện điều lệ BHXH tạm thời (từ tháng 01/1962 đến hết tháng 12/1994).Trong giai đoạn này, tuy qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung nhưng xét về bản chất thì BHXH vẫn giữ nguyên những đặc trưng cơ bản sau: Tồn tại trong cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, mọi vấn đề kinh tế xã hội nói chung, BHXH nói riêng đều do Nhà nước đảm bảo; Nhà nước quy định và trực tiếp thực hiện BHXH bằng bộ máy hành chính từ ngân sách Nhà nước;mọi người khi đã vào biên chế Nhà nước thì đương nhiên được đảm bảo việc làm, thu nhập và BHXH; do ngân sách Nhà nước còn hạn hẹp, thường xuyên mất cân đối, vì vậy đối tượng tham gia BHXH chưa được mở rộng, trợ cấp tính trên lương nên chưa đảm bảo cho cuộc sống và không kịp thời;chính sách, chế độ BHXH còn đan xen chính sách xã hội khác như ưu đãi xã hội, cứu trợ xã hội, an dưỡng, điều dưỡng, kế

hoạch hoá gia đình

Thời kỳ từ ngày 01/01/1995 đến trước ngày Luật BHXH (năm 2006) có hiệu lực.Đại hội Đảng lần thứ VI với chủ trương đổi mới quản lý Nhà nước từ nền kinh tế kế hoạch hoá, tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, chính sách BHXH cũng được xem xét, nghiên cứu thay đổi cho phù hợp không những so với tình hình đổi mới kinh tế của đất nước mà dần hoà nhập với những quy định, những nguyên tắc của BHXH thế giới và nhất là các nước trong nền kinh tế chuyển đổi

Kết luận chương 1

Chế độ tử tuất là một trong những chế độ bảo hiểm xã hội được Nhà nước bảo đảm để thân nhân của NLĐ đang tham gia lao động hoặc đã tham gia quan hệ lao động, đang hưởng bảo hiểm, đang