Truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch trên tạp chí văn nghệ 1948 1954 (tt)

hiểu các tác phẩm đăng trên Tạp chí này trong một giai đoạn có thể sẽ nhìn ra được những đặc điểm thể hiện sự vận động của cả một thời kỳ, một trào lưu văn học.. Các nghiên cứu về các tá

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học:

giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Cách mạng tháng Tám thành công khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.Nhưng ngay sau đó cả hai miền dưới sự chỉ đạo thống nhất của Đảng tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp Nằm trong dòng chảy chung của lịch sử dân tộc, văn học thời kỳ này

có những biến đổi lớn Nền văn học được cách mạng hóa đã thể hiện được vai trò của mình trong sự nghiệp đấu tranh đánh đuổi ngoại xâm nhưng lại chưa có những thành tựu vừa có những hạn chế thể hiện rất rõ những dấu ấn lịch sử của thời đại

1.2 Các công trình nghiên cứu về văn học kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1948 – 1954 đã khá nhiều, phong phú và đầy

đủ Tuy nhiên để tập trung làm rõ những hạn chế, đánh giá toàn diện những chỉ đạo về mặt tư tưởng đối với hoạt động của văn nghệ sĩ giai đoạn này lại chưa nhiều và thiếu tính hệ thống

1.3 Bên cạnh thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn và kịch là những thể loại lớn làm nên diện mạo của một nền văn học Sự vận động của các thể loại này phản ánh sự vận động thay đổi và những đặc điểm riêng biệt của mỗi phân kì văn học Có thể nhận thấy trong cái nhìn tổng thể về văn học kháng chiến chống Pháp không thể bỏ qua sự vận động của các thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch

1.4 Tạp chí Văn nghệ là một tạp chí lớn trong lĩnh vực báo

chí văn chương nghệ thuật, có vai trò quan trọng trong đời sống văn học hiện đại Các tác phẩm đăng trên tạp chí này có thể phản ánh phần nào diện mạo văn học đương thời Từ đó chúng tôi cho rằng tìm

hiểu các tác phẩm đăng trên Tạp chí này trong một giai đoạn có thể

sẽ nhìn ra được những đặc điểm thể hiện sự vận động của cả một thời

kỳ, một trào lưu văn học

1.5 Theo quan sát của chúng tôi khi nghiên cứu về thể loại, các công trình trên vẫn thiên về cái nhìn tĩnh, tách các thể loại, các tác phẩm ra để có cái nhìn chuyên sâu mà chưa đặt nó trong sự vận động

và phát triển của thể loại để có cái nhìn bao quát hơn về thể loại đó trong quá trình phát triển chung của giai đoạn văn học này

Từ những lí do trên chúng tôi lựa chọn đề tài: Truyện ngắn,

tiểu thuyết và kịch trên tạp chí Văn nghệ 1948 -1954 làm đề tài luận

văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Các công trình nghiên cứu có tính khái quát, văn học sử

về cả thời kỳ văn học 1945 – 1954

Cuốn Văn học Việt Nam kháng chiến chống Pháp 1945-

1954 của các nhà nghiên cứu Phong Lê, Vũ Tuấn Anh, Vũ Đức Phúc

do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản năm 1986 Ở công trình này các nhà nghiên cứu phác họa lại toàn cảnh văn học kháng chiến thống qua các thể loại như lý luận, phê bình, văn xuôi, thơ ca và sân khấu Các nhà nghiên cứu cho rằng văn học giai đoạn này có ý nghĩa nền tảng, khi đánh giá tìm hiểu về các tác phẩm của văn chương kháng chiến cần mở rộng trường cảm xúc

Công trình Văn học Việt Nam 1945 – 1954 của tác giả Mã

Giang Lân do nhà xuất bản Giáo dục chuyên nghiệp xuất bản lần đầu năm Ông khẳng định rằng văn học thời kì này là nền văn học cách

mạng, các văn nghệ sĩ quay về một hướng đi theo cách mạng [14,14]

Nhà nghiên cứu đã có những đánh giá riêng về các thể loại Đặc biệt những đánh giá của ông về sự hạn chế của văn học thời kỳ này tuy còn dè dặt nhưng rất chính xác, phần nào phản ánh được những điểm dừng trong từng thể loại

Cũng trong hướng nghiên cứu này trong cuốn giáo trình Văn

học Việt Nam hiện đại tập 2 (Từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945) của Đại học Sư phạm Hà Nội do Nguyễn Văn Long chủ biên,

chúng tôi nhận thấy các tác giả không chia tách giai đoạn 1945- 1954

và 1954-1975 mà nhìn nhận đánh giá chung cho cả thời kỳ

1945-1975 Trong đó cuốn giáo trình không dành quá nhiều dung lượng cho phần khái quát, hệ thống các vấn đề mà đi sâu vào từng thể loại với các tác giả tiêu biểu của từng thể loại ấy

2.2 Các nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm trong giai đoạn

1945 – 1954: có nhiều công trình nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm

trong giai đoạn này như Nguyễn Đình Thi với thơ và kịch luận án tiến sĩ năm 2005 của Lê Thị Chính, Phong cách nghệ thuật Nguyễn

Huy Tưởng luận án tiến sĩ, năm 2015, trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn Hà Nội của Nguyễn Huy Phòng; Luận văn thạc sĩ

Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân của Ngô Thị

Thu Trang, năm 2014, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội…

2.3 Nghiên cứu về tờ tạp chí Văn nghệ: Ở nhánh này chúng

tôi hầu như không thu được tài liệu nào đáng kể Từ năm 1998 đến năm 2007, các nhà nghiên cứu đã tiến hành sưu tập lại các ấn bản

từng kì của tạp chí Văn nghệ 1948 - 1954, nhà xuất bản Hội nhà văn

đã công bố đầy đủ trọng bộ 7 tập sách này

Các tài liệu nghiên cứu về văn học giai đoạn này đã làm được: hệ thống được diện mạo chung của văn học giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chỉ ra được những thành tựu và hạn chế, nghiên cứu về các tác giả tác phẩm tiêu biểu,… Tuy nhiên chúng tôi cũng nhận thấy rằng các nghiên cứu sâu về sự vận động của thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch ở giai đoạn 1948 – 1954 đặc biệt là với các tác

phẩm đăng trên Tạp chí Văn nghệ thì hầu như chưa có

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: Làm rõ được các đặc điểm của các tác phẩm

Truyện ngắn, Tiểu thuyết và Kịch đăng trên báo Văn nghệ từ 1948 –

1954, sự vận động so với văn học giai đoạn trước, giải thích được những hạn chế

- Nhiệm vụ: Phác họa lại diện mạo của đời sống văn học nói

chung trên Tạp chí Văn nghệ, Đánh giá sự vận động của các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch đăng trên Tạp chí Văn nghệ giai đoạn

1948 – 1954

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn, tiểu

thuyết và kịch đăng trên Tạp chí Văn nghệ

- Phạm vi: sự vận động của thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết,

kịch trên báo Văn nghệ giai đoạn kháng chiến chống Pháp 1948 -

1954

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Phương pháp nghiên cứu trào lưu, giai

đoạn, nghiên cứu tác phẩm

- Phương pháp nghiên cứu: Thống kê, phân tích, so sánh,

xã hội học, thi pháp học,…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa lý luận: Làm rõ hơn các đặc điểm của một giai

đoạn văn học được thể hiện qua các tác phẩm đăng trên tạp chí Văn

nghệ, qua đó có cái nhìn tổng thể và toàn diện về sự vận động của

văn học hiện đại

- Ý nghĩa thực tiễn: Làm cơ sở cho các nghiên cứu sau, ứng

dụng trong giảng dạy, cung cấp thêm tư liệu,…

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Diện mạo của truyện ngắn , tiểu thuyết và kịch

trên tạp chí Văn nghệ giai đoạn 1948 - 1954

Chương 2: Truyện ngắn, tiểu thuyết trên Tạp chí Văn nghệ

giai đoạn 1948 - 1954

Chương 3: Kịch trên Tạp chí Văn nghệ giai đoạn 1948 - 1954

Chương 1 DIỆN MẠO CỦA TRUYỆN NGẮN, TIỂU THUYẾT VÀ KỊCH

TRÊN TẠP CHÍ VĂN NGHỆ GIAI ĐOẠN 1948 - 1954 1.1 Đời sống văn chương 1948 – 1954 và tạp chí Văn nghệ

1.1.1 Đời sống văn chương 1948 – 1954

Bối cảnh lịch sử văn hóa thay đổi dẫn tới sự thay đổi lớn trong văn học nghệ thuật Đảng chỉ đạo đường lối phát triển chung cho văn học cả nước Với quan niệm văn chương nghệ thuật cũng là một mặt trận và người nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy, Đảng, Chính Phủ rất coi trọng việc việc xây dựng nền văn chương nghệ thuật cách mạng Các hoạt động văn hóa, văn nghệ được tổ chức hàng loạt nhằm thúc đẩy người nghệ sĩ rũ bỏ những ám ảnh của thời

kì trước, bước vào thời kì mới với nhận thức và tư tưởng đã được thấm nhuần Họ đã thực sự gắn bó với cách mạng, với kháng chiến

Thể loại mau chóng có sự bắt nhịp với đời sống mới hơn cả

có lẽ là thơ ca Có sự nối tiếp giữa hai thế hệ nhà thơ Tố Hữu vẫn

giữ vị trí tiên phong trong thơ ca cách mạng với tập thơ Việt Bắc như

một thành tựu nổi bật của thơ ca giai đoạn này Văn xuôi ban đầu dường như kém khởi sắc hơn so với thơ ca nhưng càng về sau càng bám sát đời sống kháng chiến, mở rộng phản ánh hiện thực đã xuất hiện những tiểu thuyết, kí sự dài Tiếng vang đầu tiên trong thể loại kịch cách

mạng có lẽ là vở Bắc Sơn năm 1946 của Nguyễn Huy Tưởng Sau đó

phong trào sáng tác và biểu diễn kịch diễn ra khá mạnh Nhiều vở kịch

dù chỉ là kịch cương chưa có hàm lượng nghệ thuật cao song lại có được

sự phong phú về đề tài và thể loại Lý luận, phê bình, nghiên cứu văn

học nhìn chung đều có những thành tựu bước đầu đóng góp vào sự phát triển chung nền văn học cách mạng

Về lực lượng sáng tác:

Các cây bút đã thành danh từ giai đoạn trước như Xuân Diệu, Thế Lữ, Ngô Tất Tố, Thanh Tịnh, Tố Hữu, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Chế Lan Viên,… Nhóm hai là các cây bút mới trong tư cách của các nhà văn – chiến sĩ những người vừa trực tiếp chiến đấu vừa sáng tác văn chương Ở nhóm này phải kể tới Quang Dũng, Chính Hữu, Trần Đăng, Hồ Phương, Hoàng Trung Thông, Nguyễn Đình Thi… Nhóm tác giả thứ ba khá đặc biệt của văn học giai đoạn này là các tác giả “quần chúng” Họ là những anh công nhân, chị văn công, bác nông dân hay một cái tên hoàn toàn mới mẻ nào đó

Như vậy đời sống văn nghệ giai đoạn 1948 – 1954 có nhiều những thay đổi so với giai đoạn trước, bước đầu đặt những nền móng

cơ bản cho nền văn học cách mạng tiếp tục phát triển ở giai đoạn sau Đánh giá khách quan là chưa có nhiều thành tựu nghệ thuật kết tinh, chưa có những tác phẩm đặc biệt xuất sắc nhưng nó lại có những giá trị riêng trong sự vận động và phát triển của văn học dân tộc

1.1.2 Tạp chí Văn nghệ

Ngay từ những năm 1945 – 1946, Hội Văn hóa cứu quốc đã

cho ra đời Tạp chí Tiên Phong Đây cũng chính là tiền thân của tờ Tạp chí Văn nghệ sau này Năm 1946, các văn nghệ sĩ nòng cốt của

Hội Văn hóa cứu quốc tản cư lên Việt Bắc đã cùng nhau cho ra mắt

tạp chí Văn nghệ vào tháng 3 năm 1948 Ngay từ số đầu tiên ra đời

vào tháng 3 năm 1948, tạp chí đã được ghi rõ thể tài và cơ quan chủ quan là Tạp chí nghị luận và sáng tác của Hội Văn nghệ Việt Nam

Điều này đã xác định hướng đi của tạp chí Tố Hữu đảm nhiệm vị trí thư kí toàn soạn trong 3 số đầu tiên Các thư kí tiếp theo của tờ tạp chí này là nhà văn Nguyễn Huy Tưởng và nhà thơ Nguyễn Đình Thi

Trong 7 năm từ 1948 đến 1954, tạp chí có tất cả 56 số Các chuyên mục có khi thêm khi bớt nhưng tương đối ổn định ở các chuyên mục chính Các sáng tác trên tạp chí chủ yếu là của các văn nghệ sĩ có đôi khi là các sáng tác của các cộng tác viên Đặc biệt trong những dịp sinh hoạt chính trị lớn, tạp chí sẽ có những chuyên san tương ứng để kỉ niệm như chuyên san về Hồ Chủ tịch nhân dịp sinh nhật Bắc, chuyên san về Stalin vào ngày mất của ông, chuyên san về kịch, chuyên san về tranh luận,…

Nhìn vào hoạt động của tờ tạp chí Văn nghệ trong 7 năm

ngắn ngủi có thể nhận thấy nó đã tờ báo chính thống, chủ yếu nhất của văn nghệ sĩ Các bài viết trên báo có số lượng dồi dào, phản ánh được đời sống kháng chiến, thấy được quá trình các nhà văn thay đổi

từ tư duy, nhận thức tới sáng tác ra sao Hoạt động của tờ tạp chí Văn

nghệ sôi nổi, được thay đổi thường xuyên sao cho phù hợp với yêu

cầu của thực tế Từ chính những điều đó đã khẳng định vai trò của tờ tạp chí này đối với người nghệ sĩ và cả độc giả lúc bấy giờ

1.2 Thống kê và phân loại truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch

trên tạp chí Văn nghệ giai đoạn 1948 – 1954

Về truyện ngắn:

Có 23 truyện ngắn được đăng từ số 1 đến số 38 vào tháng

12/1952.Hai năm 1953 và 1954, không có sự góp mặt của các truyện ngắn trên tạp chí Năm 1949 có số lượng truyện ngắn lớn nhất với 8 truyện ngắn và có ở hầu hết các số tạp chí Các năm còn lại mức độ

tương đương nhau từ khoảng 3-5 truyện/ năm Với 23 truyện ngắn chúng ta có 20 tác giả khác nhau, mỗi tác giả hầu như chỉ được chọn đăng tác phẩm một lần, chỉ có hai trường hợp là Nam Cao được đăng

2 truyện ngắn là Đôi mắt (1948) và Định mức (1952); Hồ Phương với

3 truyện ngắn là Lưỡi mác xung kích, Thư nhà và Sau đêm tiêu diệt

non nước Trong tương quan với các thể loại khác thì truyện ngắn và

thơ là hai thể loại có số lượng tác phẩm được đăng trên tạp chí Văn

nghệ giai đoạn 1948 – 1954 lớn nhất

Về tiểu thuyết:

Tiểu thuyết có dung lượng lớn thường vì vậy thường khó đăng tải trọn vẹn trên báo, tạp chí Các tiểu thuyết có thể được trích đăng, đăng thành nhiều kì, giới thiệu trên các tạp chí hơn là được đăng tải

trọn vẹn như truyện ngắn Trên tạp chí Văn nghệ 1948 – 1954 có 3 tiểu thuyết được trích đăng và giới thiệu là: Con trâu của Nguyễn Văn Bổng số 51 tháng 5/1951, Vùng mỏ của Võ Huy Tâm số 44 tháng 10/1953, Cái gậy lim của Bùi Hiển số 55 tháng 7/1954 Ngoài

ra có Xung kích của Nguyễn Đình Thi tuy không được chọn đăng

nhưng là tác phẩm được giải của Hội Văn nghệ lúc đó

Về kịch:

Chúng tôi khảo sát thấy có 4 vở kịch được chọn đăng là: Những

người ở lại của Nguyễn Huy Tưởng số 4 tháng 8/1948, Người cũ của

Nguyễn Huy Tưởng kịch một hồi đăng trên số 19 tháng Giêng 1950,

Bình nghị của Trần Hoạt kịch ngắn đăng trên số 34 tháng 12/1951, Chị Nhu sáng tác tập thể kịch dân ca đăng trên số 45, 11/1953 Số

lượng các vở kịch không nhiều, tác giả nổi bật là Nguyễn Huy Tưởng với 2 vở kịch được chọn đăng Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy kịch

thời kỳ này khá đa dạng với các vở kịch dài, ngắn khác nhau, với các thể loại khác nhau như kịch nói, kịch thơ,… Thời kỳ này còn xuất hiện loại hình kịch sáng tác tập thể, kịch cương

1.3 Đánh giá khái quát về diện mạo của truyện ngắn,tiểu

thuyết và kịch trên tạp chí Văn nghệ giai đoạn 1948 – 1954

Truyện ngắn là thể loại có số lượng tác phẩm đăng trên tạp

chí Văn nghệ lớn hơn so với hai thể loại còn lại Đánh giá chung

truyện ngắn đã phát huy được vai trò tiên phong của mình, là thể loại

đi đầu, nhanh chóng nhập cuộc và có những khởi sắc sớm Tuy nhiên các sáng tác thời kỳ này vẫn còn những hạn chế, ít các tác phẩm nổi bật thực sự xuất sắc

Về tiểu thuyết:

Trong sự vận động của văn học kháng chiến, tiểu thuyết đã có lứa quả ngọt đầu tiên Các tiểu thuyết thời kỳ này viết về người nông

dân (Con trâu), người công nhân (Vùng mỏ),về người lính (Xung

kích)… Đây đều là những đề tài cơ bản của văn chương kháng chiến

Tuy nhiên tiểu thuyết thời kỳ này vẫn thiên về xây dựng con người chung mà ít chú ý tới con người riêng, xây dựng những phẩm chất anh hùng mà không chú ý tới những tình cảm đời thường Cách nhìn nhận, xây dựng nhân vật còn có phần đơn giản, một chiều Đánh giá khát quát tiểu thuyết đã có những thành tựu là những tác phẩm tiểu thuyết đầu tiên của nền văn học cách mạng mang tới một đà phát triển mới cho văn học giai đoạn sau

Về kịch:

Tuy kịch bản văn học còn nghèo nàn nhưng đời sống sân khấu

kịch lại sôi động Ngoài những vở kịch chặt chẽ thì có những vở kịch

cương phục vụ đời sống tinh thần hàng ngày của nhân dân Trong kịch còn xuất hiện hình thức sáng tác tập thể như một nét đặc trưng riêng của giai đoạn này Hình thức của kịch của khá đa dạng từ hát, nói, chèo… Nhìn chung những tác phẩm kịch được chọn đăng trên

tạp chí Văn nghệ giai đoạn này không quá xuất sắc còn nhiều hạn chế

và dấu ấn của kịch cương

Tiểu kết chương 1:

Các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch trên tạp chí Văn nghệ

có một diện mạo riêng trong bức tranh chung toàn cảnh của nền văn học kháng chiến Ở từng giai đoạn, từng thời kỳ mỗi thể loại có mức

độ phát triển khác nhau Nhìn chung các thể loại đều đang nỗ lực phản ánh hiện thực đời sống phong phú mới mẻ, xây dựng những hình tượng mới của thời đại Bên cạnh đó vẫn phải thẳng thắn nhìn nhận các thể loại này chưa có nhiều các kết tinh nghệ thuật chất lượng, còn nhiều hạn chế để chúng ta lưu tâm bàn bạc

Chương 2

TRUYỆN NGẮN, TIỂU THUYẾT TRÊN TẠP CHÍ VĂN NGHỆ

GIAI ĐOẠN 1948 - 1954

2.1 Truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ giai đoạn 1948 -1954

2.1.1 Nội dung và thể tài phản ánh

Vấn đề “nhận đường”:

Văn học kháng chiến xuất hiện một vấn đề rất khác so với

các giai đoạn trước và sau nó đó là vấn đề “nhận đường”, xây dựng lại tư tưởng sáng tác, vốn sống và cách tiếp cận hiện thực của mỗi

nhà văn Tiêu biểu phải kể tới Đôi mắt của Nam Cao Đó là một