Hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM việt nam (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN CHÍNH HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN TRONG HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính n

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN CHÍNH

HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN TRONG

HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng

Mã số:60.34.02.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG

HÀ NỘI, 2017

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học:

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viên Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trước xu thế hội nhập kinh tế thế giới, hoạt động ngân hàng không những chịu các áp lực về kinh tế mà còn chịu áp lực ngày càng gia tăng của các tội phạm liên quan đến hoạt động ngân hàng, trong đó có tội phạm rửa tiền Hoạt động rửa tiền không những làm tăng tội phạm và tham nhũng, gây hậu quả xấu đối với hoạt động thương mại quốc tế và thu hút vốn đầu tư nước ngoài, mà còn làm suy yếu hệ thống tài chính và làm nền kinh tế và khu vực tư nhân bị tổn thương

Hơn nữa, Việt Nam đã triển khai các biện pháp về chống rửa tiền trong hệ thống các tổ chức tài chính Mỗi tổ chức tài chính đều có một ban chỉ đạo chống rửa tiền và các quy định riêng về chống rửa tiền Nhằm trang bị kiến thức cơ bản về AML/CFT, công tác tuyên truyền và nâng cao hiểu biết cho dân chúng về AML/CFT cũng được chú ý Ngân hàng Nhà nước đã tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền phổ biến thông qua báo chí, họp báo và trang tin điện tử của Ngân hàng Nhà nước

Với những lý do trên tôi lựa chọn tề tài: “Hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam” xoay quanh chủ yếu

ba vấn đề chính đó là: Hoàn thiện khung pháp lý phòng, chống rửa tiền, tạo lập môi trường kinh tế thích hợp và chuẩn bị cơ sở vật chất đầy đủ cho hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tác giả cũng tìm đọc và nghiên cứu các đề tài, bài báo như:

Nguyễn Hải Bình (2005), Phòng, chống rửa tiền trên thế giới và một số

lưu ý khi áp dụng tại Việt Nam, Tạp chí ngân hàng, số 11, trang 10-13

Nguyễn Minh Hiền (2011), Phòng ngừa tội phạm rửa tiền ở Việt Nam,

Tiến sĩ Luật học, Học viện Cảnh sát nhân dân Trần Quang Hiệp (2009),

Công tác đấu tranh phòng chống rửa tiền ở Việt Nam, Tạp chí Công An

nhân dân, số07 [12,tr15-19] Nguyễn Đắc Hoan (2007), Hoạt động rửa

tiền ở Việt Nam - Giải pháp phòng ngừa, Đề tài cấp bộ Nguyễn Văn

Ngọc (2014), Tiến triển trong công tác phòng, chống rửa tiền của Việt

hệ thống NHTM Việt Nam thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ những lý luận cơ bản về hoạt động rửa tiền, hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống ngân hàng

- Đề xuất giải pháp hoàn thiện hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phòng, chống rửa tiền

trong hệ thống NHTM Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu hoạt động phòng, chống rửa tiền thông qua hệ thống NHTM dưới góc độ pháp lý nhằm đánh giá mực độ hoàn thiện các

văn bản, tổ chức triển khai và kết quả triển khai các văn bản này Nghiên cứu hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM tại Việt Nam

Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM giai đoạn 2012-2016, đề xuất kiến nghị, giải pháp cho giai đoạn đến năm 2025

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Với góc độ nghiên cứu của đề tài là thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam dựa trên tiếp cận của chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, đề tài sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để nhìn nhận và phân tích các sự việc hiện tượng trong quá trình vận động tất yếu của hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu này nhằm mục đích tổng hợp, phân tích tài liệu và văn bản có liên quan đến hoạt động rửa tiền

và hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM

5.2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp

Mục đích nghiên cứu

Đề tài thực hiện khảo sát với mục tiêu đánh giá mức độ hiệu lực của hoạt động phòng chống rửa tiền tại ngân hàng và khảo sát giải pháp góp phần nâng cao hiệu lực phòng chống rửa tiền từ góc độ của cán bộ, nhân viên tại ngân hàng thực tế tại Việt Nam

Mẫu nghiên cứu

Cách thức thực hiện

Đề tài đã sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp nhằm tìm hiểu các thông tin về hoạt động rửa tiền và hoạt động phòng, chống rửa tiền tại hệ thống các NHTM

5.2.3 Phương pháp xử lý dữ liệu

Các kết quả nghiên cứu thu được từ phương pháp nghiên cứu nêu trên được chúng tôi xử lý như sau: Xử lý các số liệu thu được từ phương pháp điều tra bằng bảng hỏi bằng phương pháp thống kê toán học Trong

đó, các phép toán thống kê được sử dụng gồm: Tỷ lệ phần trăm; điểm trung bình

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn sẽ làm sáng tỏ một số khái niệm về hoạt động rửa tiền, phòng chống rửa tiền Luận văn đã hệ thống các nội dung liên quan đến hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam, những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động này

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Phản ánh được thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền trong

hệ thống NHTM Việt Nam Đề xuất một số giải pháp tăng cường hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam trong thời gian sắp tới Giúp cho cán bộ quản lý ngân hàng hiểu hơn về công việc của mình

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính được chia thành 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phòng, chống rửa tiền trong

hệ thống NHTM

Chương 2: Thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ

thống NHTM Việt Nam

Chương 3: Định hướng và một số đề xuất tăng cường hoạt động

phòng, chống rửa tiền trong hệ thống NHTM Việt Nam

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN

TRONG HỆ THỐNG NGÂN HÀNG 1.1 Một số vấn đề cơ vản về hoạt động rửa tiền

1.1.1 Hoạt động rửa tiền

1.1.1.1 Khái niệm

a) Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch liên quan đến tiền, tài sản biết rõ là do phạm tội mà có nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp của tiền, tài sản đó;

b) Sử dụng tiền, tài sản biết rõ là do phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác;

c) Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thật sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản biết rõ là do phạm tội mà

có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó;

d) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại các điểm a, b và c khoản này đối với tiền, tài sản biết rõ là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do phạm tội mà có”

Đến năm 2012 nhằm đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế, Quốc hội

đã thông qua Luật phòng chống rửa tiền Theo khoản 1 điều 4 có nêu:

“Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có, bao gồm:

a) Hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự;

b) Trợ giúp cho tổ chức, cá nhân có liên quan đến tội phạm nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng việc hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản

1.1.1.2 Điều kiện phát sinh hoạt động rửa tiền

(1) Hệ thống pháp luật về phòng, chống rửa tiền chưa đầy đủ

Rửa tiền là một vấn đề mang tính toàn cầu Tội phạm thường lợi dụng những sơ hở trong các quy định về giám sát của ngân hàng để thực hiện hành vi rửa tiền

(2) Bộ máy tổ chức về phòng, chống rửa tiền còn hạn chế

Về công tác quản lý: Ngân hàng trung ương thiếu một cơ quan

đầu mối về phòng, chống rửa tiền Cơ quan này có nhiệm vụ tiếp nhận thông tin về các giao dịch đáng ngờ từ các NHTM trong nước, cũng như

tập hợp danh sách các giao dịch đáng ngờ từ các nước trên thế giới

Về phía các NHTM: thiếu cán bộ, hệ thống công nghệ thông tin

còn tương đối lạc hậu và chưa có quy trình về phòng, chống rửa tiền Hoạt

động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng thường phải đối mặt với

nhiều rủi ro

(3) Một số quy định về thanh toán tạo thuận lợi cho hoạt động rửa tiền

1.1.2 Hậu quả kinh tế - xã hội của hoạt động rửa tiền

Thứ nhất, rửa tiền gây ra sự mất ổn định về kinh tế

Thứ hai, rửa tiền làm suy yếu khu vực kinh tế tư nhân

Thứ ba, rửa tiền làm suy yếu toàn bộ thị trường tài chính

Thứ tư, rửa tiền làm cản trở việc hội nhập quốc tế

Thứ năm, những ảnh hưởng khác Rửa tiền còn gây ra sự tha hóa

đạo đức, rửa tiền khuyến khích các hoạt động tội phạm gia tăng bởi hoạt động này giúp bọn tội phạm có thể che dấu được nguồn gốc thu nhập bất hợp pháp tạo vỏ bọc an toàn cho chúng

1.1.3 Hình thức và thủ đoạn rửa tiền

1.1.3.1 Rửa tiền thông qua đầu tư nước ngoài

Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, pháp luật đầu tư các nước được xây dựng và bổ sung, sửa đổi theo hướng ngày càng thông thoáng, thuận lợi cho nhà đầu tư Thậm chí độ thông thoáng đến mức người ta không cần quan tâm đến nguồn gốc vốn đầu tư có nguồn gốc hợp pháp hay không

1.1.3.2 Rửa tiền thông qua các công ty bảo hiểm

Tội phạm dùng tiền có nguồn gốc bất hợp pháp mua bảo hiểm nhân thọ của các công ty bảo hiểm Khoản tiền này được nằm trong tài khoản của công ty bảo hiểm một thời gian nhất định

1.3.3 Rửa tiền bằng cách sử dụng hóa đơn, chứng từ giả

Theo quy định pháp luật của nhiều nước, việc thành lập và hoạt động của các doanh nghiệp hầu như không chịu sự kiểm soát nào từ phía nhà nước Muốn thành lập doanh nghiệp chỉ cần đăng ký qua mạng, qua điện thoại, qua luật sư đại diện hoặc điều kiện thành lập doanh nghiệp quá đơn giản

1.1.3.4 Rửa tiền thông qua các sòng bạc

Tại các sòng bạc hầu như không có bất cứ hành động nào nhằm kiểm soát nguồn gốc tiền của khách mang đến chơi bạc

1.1.3.5 Rửa tiền thông qua xổ số và cá cược hợp pháp

Việc hợp thức hóa tiền có nguồn gốc phạm tội đôi khi được thực hiện thông qua mua lại những giải thưởng xổ số với giá lớn hơn giá trị thực mà người trúng thưởng có thể được hưởng

1.1.3.6 Rửa tiền thông qua đầu tư chứng khoán

Thị trường chứng khoán cũng là nơi bọn tội phạm chú ý lợi dụng

để rửa tiền, nhất là thị trường chứng khoán ở những nước chưa có quy định chặt chẽ về kiểm soát nguồn gốc tài chính và pháp luật về rửa tiền

1.1.3.7 Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng đã và đang trở thành một trong những mô hình rửa tiền mà bọn tội phạm ưa thích sử dụng Rửa tiền qua

hệ thống ngân hàng là việc lợi dụng những kẻ hở trong các quy định giao dịch, cho vay của ngân hàng để thực hiện tẩy rửa tiền

1.1.4 Các yếu tố thúc đẩy hoạt động rửa tiền thông qua hệ thống ngân hàng thương mại

Thứ nhất, hội nhập thị trường tài chính của hệ thống ngân hàng

Thứ hai, nhận thức và năng lực yếu kém của đội ngũ nhân viên ngân hàng

về hoạt động rửa tiền cũng là một yếu tố mà tội phạm đang hướng để lợi dụng rửa tiền thông qua hệ thống ngân hàng thương mại

Thứ ba, tội phạm công nghệ cao cũng gia tăng nhanh chóng do lỗ hổng

bảo mật trong công nghệ quản lý ngân hàng còn hạn chế như thẻ thanh toán, ATM, e-banking…

Thứ tư, thiếu kiểm soát nguồn gốc tiền chuyển khoản và giao dịch

1.1.5 Sự cần thiết phải hợp tác giữa các lĩnh vực với hệ thống ngân hàng thương mại liên quan đến hoạt động rửa tiền

Để phòng chống rửa tiền có hiệu quả, các quốc gia đã hình thành trung tâm thông tin phòng chống rửa tiền trực thuộc Chính phủ quản lý Nếu có những giao dịch đáng ngờ, thông tin sẽ được báo về trung tâm này, các cơ quan chức năng sẽ phối hợp với nhau để xử lý

1.2 Hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống ngân hàng

1.2.1 Sự cần thiết của hoạt động phòng, chống rửa tiền trong hệ thống ngân hàng

Sự thật đương nhiên là những kẻ rửa tiền và những kẻ tài trợ cho khủng bố phải có khả năng tiếp cận với các tổ chức tài chính Những tổ chức này cung cấp phương tiện cho các cá nhân đó chuyển các khoản tiền giữa các tổ chức tài chính khác cả trong nước và quốc tế

1.2.2 Thiết chế phòng, chống rửa tiền

1.2.2.1 Ban hành các văn bản phòng, chống rửa tiền

Hiện nay, tại hầu hết các nước phát triển đã ban hành Luật phòng, chống rửa tiền Thời gian ban hành Luật ở mỗi nước có khác nhau, tùy thuộc vào quy mô, mức độ tác hại của rửa tiền đối với quốc gia đó

1.2.2.2 Các quy định của FATF

Theo dõi tiến độ thực hiện của các nước thành viên:

Báo cáo các xu hướng và thủ đoạn rửa tiền:

Danh sách các nước NCCT: Một trong các mục tiêu của FATF là

thúc đẩy tất cả các nước áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về AML/CFT

1.2.2.3 Tổ chức bộ máy chuyên trách về hoạt động phòng, chống rửa tiền

Mô hình thứ nhất, cơ quan phòng, chống rửa tiền là đơn vị trực thuộc bộ máy Chính phủ, thường là trực thuộc ngân hàng trung ương, trợ giúp chính phủ thực hiện công tác phòng, chống rửa tiền

Mô hình thứ hai, cơ quan phòng, chống rửa tiền là đơn vị hoàn toàn độc lập với bộ máy Chính phủ, không chịu sự chi phối của bất kỳ đơn

vị nào trong bộ máy chính phủ Nó có quyền hạn, chức năng, phạm vi hoạt động rộng rãi hơn

1.2.2.4 Thiết lập quy trình phòng, chống rửa tiền tại hệ thống ngân hàng

(1) Đánh giá khách hàng, phân loại rủi ro: các NHTM coi việc

đánh giá và phân loại khách hàng là việc làm hàng đầu Việc đánh giá và

phân loại khách hàng có ý nghĩa quan trọng quyết định, (2) Kiểm soát các

giao dịch đáng ngờ: Giao dịch đáng ngờ là giao dịch có dấu hiệu bất

thường liên quan đến rửa tiền được quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật của từng quốc gia

(3) Lưu giữ hồ sơ về khách hàng: Các NHTM thực hiện nghiêm

chỉnh việc lưu giữ hồ sơ, thông tin về khách hàng Các thông tin về nhận dạng khách hàng và thông tin giao dịch được lưu giữ trong thời gian tối thiểu là 5 năm hoặc dài hơn theo yêu cầu của các cơ quan chức năng, đặc biệt là các hồ sơ có liên quan đến công tác điều tra khởi tố

(4) Tuân thủ các khuyến nghị của FATF và thực hiện hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền: Ngày nay, hành vi rửa tiền không chỉ

thực hiện trong phạm vi một quốc gia mà còn có thể thực hiện xuyên suốt

từ quốc gia này đến quốc gia khác

1.2.3 Các nguyên tắc phòng, chống rửa tiền theo khuyến nghị của Basel

1.2.3.1 Bản tuyên bố các nguyên tắc về rửa tiền

Trước hết, các ngân hàng cần có những nỗ lực thỏa đáng để xác

định nhân dạng thật của tất cả mọi khách hàng yêu cầu dịch vụ của tổ chức mình

Thứ hai, các ngân hàng cần bảo đảm rằng hoạt động kinh doanh

của mình được thực hiện theo những tiêu chuẩn đạo đức cao và ngân hàng

cần tuân thủ các luật, quy định liên quan đến giao dịch tài chính

Thứ ba, ngân hàng cần hợp tác đầy đủ với các cơ quan thi hành

pháp luật trong phạm vi cho phép theo luật hoặc quy định trong nước liên

quan đến bí mật khách hàng

Thứ tư, các ngân hàng cần thông qua các chính sách chính thức

nhất quán với Bản tuyên bố về ngăn ngừa

1.2.3.2 Các nguyên tắc cốt lõi dành cho ngành ngân hàng

Chú ý xác đáng tới khách hàng

Vào tháng 10-2001, Ủy ban Basle đã phát hành một tài liệu có phạm vi rộng về các nguyên tắc KYC với tựa đề: Sự chú ý xác đáng tới khách hàng của các ngân hàng Tài liệu này được phát hành nhằm đối phó với những khiếm khuyết rõ rệt về các thủ tục KYC trên toàn cầu