Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)

Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tt)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN THỊ YẾN

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA

PHÁT TRIỂNĐÔ THỊ ĐẾN QUẢN LÝ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ĐỜI SỐNG NGƯỜI DÂN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN,

TỈNH THÁI NGUYÊN

Ngành: Quản lý đất đai M· sè: 60.85.01.03

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Thái Nguyên, năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Thế Đặng

Vào hồi giờ, ngày tháng năm 201

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Trung tâm học liệu Đại học Thái Nguyên

- Thư viện Trường Đại học Nông Lâm

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thành phố Thái Nguyên là thành phố trung tâm của tỉnh TháiNguyên, là một trong những thành phố lớn ở miền Bắc, trungtâm vùng trung du và miền núi phía Bắc, có tốc độ phát triển đô thịnhanh và mạnh Mặc dù đã trở thành đô thị loại I trực thuộc tỉnh,song chiến lược phát triển của thành phố Thái Nguyên đến năm 2020

là trở thành thành phố hiện đại, năng động, trung tâm du lịch và giaodịch quốc tế có tầm khu vực Việc phát triển đô thị đã diễn ra với tốc

độ cao và đã thúc đẩy kinh tế tăng trưởng, thu hút đầu tư và việc làm.Tuy nhiên, quá trình phát triển này cũng làm mất diện tích đất nôngnghiệp đáng kể, đã ảnh hưởng đến quá trình quản lý sử dụng đấtnông nghiệp cũng như đời sống của người dân

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, đề tài:" Nghiên cứu ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp

và đời sống người dân trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên” được thực hiện.

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

Đánh giá thực trạng và ảnh hưởng của phát triển đô thị đến tìnhhình quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống của người dânthành phố Thái Nguyên, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm tăngcường hiệu quả công tác quản lý sử dụng đất nông nghiệp trước sựphát triển đô thị, góp phần nâng cao đời sống người dân thành phốThái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở dữ liệutham khảo cho các nghiên cứu thuộc lĩnh vực quản lý đất đai mà cụthể là các nghiên cứu về ảnh hưởng của phát triển đô thị tới quản lý

sử dụng đất nông nghiệp.Góp phần đóng góp xây dựng cơ sở khoahọc về đánh giá ảnh hưởng của phát triển đô thị đến quản lý sử dụngđất nông nghiệp và đời sống của người dân

- Ý nghĩa thực tiễn: Đề xuất chính sách tăng cường hiệu quả quảnlý sử dụng đất nông nghiệp, góp phần nâng cao đời sống người dâncho thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên và các địa phương cóđiều kiện tương tự

4 Những đóng góp mới của đề tài

Chỉ ra được ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của phát triển đô thịđến quản lý sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân thànhphố Thái Nguyên, bao gồm:

- Cơ cấu đất nông nghiệp chuyển đổi theo hướng tích cực, giảmdần tỷ trọng đất nông nghiệp Diện tích đất nông nghiệp của thànhphố đã được đưa vào khai thác và sử dụng ngày càng hiệu quả

- Đất nông nghiệp giảm nhiều, bình quân đất nông nghiệp/hộ giảmnhưng bình quân diện tích đất nông nghiệp/lao động nông nghiệptăng

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, sử dụng đất và phát triển

đô thị của thành phố Thái Nguyên

2.1.2 Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 - 2014

- Quá trình phát triển đô thị đẩy nhanh việc ban hành các văn bản

về quản lý đất đai

- Quá trình phát triển đô thị đẩy mạnh công tác giao đất, cho thuêđất, chuyển mục đích sử dụng đất

- Quá trình phát triển đô thị tác động gián tiếp đến việc phá vỡquy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

- Quá trình phát triển đô thị tác động chuyển dịch cơ cấu sử dụngđất nông nghiệp theo hướng tích cực

- Quá trình phát triển đô thị tác động đến phương thức sử dụng đất

- Nhiều diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi trong quá trình pháttriển đô thị

- Một số diện tích đất nông nghiệp bị bỏ hoang hóa, năng suất giảm

2.1.3 Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn

- Nhóm giải pháp chung

- Nhóm giải pháp về quản lý đất đai

- Nhóm giải pháp nâng cao đời sống người dân địa phương

- Giải pháp đối với vấn đề môi trường

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu

2.3.1.1 Thu thập số liệu thứ cấp

2.3.1.2 Phương pháp chọn mẫu, chọn điểm

2.3.1.3 Phương pháp điều tra

2.3.1.4 Phương pháp lấy mẫu phân tích

2.3.2 Phương pháp tổng hợp, phân tích, xử lí số liệu 2.3.3 Phương pháp biểu đạt số liệu bằng đồ thị 2.3.4 Phương pháp phân tích hồi quy tương quan

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, sử dụng đất và phát triển

đô thị của thành phố Thái Nguyên

3.1.1 Điều kiện tự nhiên của thành phố Thái Nguyên

xã Sông Công; Phía Tây giáp huyện Đại Từ; Phía Đông giáp huyệnPhú Bình

Thành phố có vị trí chiến lược, quan trọng trong việc phát triểnkinh tế xã hội của tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội của thành phố Thái Nguyên

3.1.2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội

Xét theo 3 nhóm ngành kinh tế lớn, tỷ trọng của ngành côngnghiệp - xây dựng tuy không ổn định qua các năm nhưng vẫn luônđóng góp nhiều nhất cho tổng sản phẩm tỉnh Trong giai đoạn 2008 -

2013 thì năm 2011 tỷ trọng công nghiệp, xây dựng thấp nhất 47,47%

và năm 2018 là cao nhất 48,50 % Tỷ trọng của ngành dịch vụ tănglên trong giai đoạn 2008 - 2013; thấp nhất là năm 2018 chiếm45,52% và cao nhất là năm 2013 chiếm 47,78%

3.1.3 Tình hình sử dụng và quản lý đất đai của thành phố Thái Nguyên

3.1.3.1 Tình hình sử dụng đất thành phố Thái Nguyên

Đất nông nghiệp: 10.751,6 ha, chiếm 63,05% diện tích tự nhiên

Đất phi nông nghiệp: 6.151,3 ha, chiếm 36,07% diện tích tựnhiên.

Đất chưa sử dụng: 150,4 ha, chiếm 0,88% diện tích tự nhiên

3.1.3.2 Tình hình quản lý đất đai thành phố Thái Nguyên

Các cấp chính quyền từ thành phố đến cơ sở đã có nhiều cố gắngtrong công tác quản lý Nhà nước về đất đai trên địa bàn,

3.1.4 Quá trình phát triển đô thị của thành phố Thái Nguyên

3.1.4.1 Thực trạng quá trình phát triển của thành phố Thái Nguyên

Như vậy sau 50 năm thành lập thành phố Thái Nguyên, đến naysau nhiều lần điều chỉnh, chuyển đổi, toàn thành phố Thái Nguyên đã

có 27 xã, phường trong đó có 8 xã và 19 phường; Diện tích tự nhiên

là 17.069,76 ha; Dân số 17.069,76 người; trong đó dân số thường trú

là 279.710 người (thời điểm ngày 11 tháng 1 năm 2015)

Đối với thành phố sau 49 năm đã được Thủ tướng Chính phủ 4 lầnquyết định phê duyệt điều chỉnh và nâng cấp thành phố

3.1.4.2 Tình hình quy hoạch thành phố Thái Nguyên

Đến nay, thành phố Thái Nguyên đã và đang tập trung xây dựng

và phát triển đô thị theo quy hoạch được duyệt

Công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch xây dựng được tậptrung chỉ đạo và thực hiện có hiệu quả

3.1.5.Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, sử dụng đất và phát triển đô thị của thành phố Thái Nguyên

3.2 Đánh giá ảnh hưởng củaphát triển đô thị đến quản lý sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Thái Nguyên

3.2.1 Quá trình phát triển đô thị đẩy nhanh việc ban hành các văn bản về quản lý đất đai

Quá trình phát triển đô thị đã tác động mạnh mẽ đến công tácquản lý và sử dụng đất đai Đất đai trên địa bàn thành phố biến động

không ngừng do tác động của chuyển mục đích sử dụng đất, giao đất,cho thuê đất Có thể thấy UBND tỉnh và thành phố Thái Nguyên, đãsớm nhận thấy tầm quan trọng của việc ban hành các văn bản dướiluật để quản lý đất đai một cách tích cực nhất.

3.2.2 Quá trình phát triển đô thị đẩy mạnh công tác giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất

* Công tác giao đất, cho thuê đất

- Về giao đất

Trong giai đoạn 2008 - 2014 thành phố có 123 tổ chức được giao

và quản lý và sử dụng tổng diện tích 204,6 ha chiếm 1,1% diện tích

tự nhiên Trong đó có 114 tổ chức có vốn đầu tư Nhà nước và 9 tổchức kinh tế

* Thu hồi đất

Trong giai đoạn 2008 - 2014 có 83 công trình được xây dựng và

có 1.687.761,8 m2 diện tích đất các loại bị thu hồi

* Chuyển mục đích sử dụng đất

Đến cuối năm 2014 đã thực hiện chuyển mục đích sử dụng như sau:

- Đất nông nghiệp chuyển sang phi nông nghiệp 561,3

- Chuyển đổi cơ cấu trong nội bộ đất nông nghiệp 493,7 ha

- Đưa đất bằng chưa sử dụng 141,9 ha vào đất nông nghiệp

- Đưa đất đồi núi chưa sử dụng vào 59,3 ha đất nông nghiệp Và6,9 ha vào đất phi nông nghiệp trong đó 0,5 ha vào đất sản xuất kinhdoanh phi nông nghiệp và 6,4 ha vào đất công cộng

3.2.3 Quá trình phát triển đô thị tác động gián tiếp đến việc phá vỡ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

- Đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất nông nghiệpcho thấy diện tích đất nông nghiệp đạt được hầu hết đều cao hơn kếhoạch đề ra.

- Hầu hết các chỉ tiêu quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất phi nôngnghiệp đều thực hiện là không đạt

3.2.4 Quá trình phát triển đô thị tác động chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp theo hướng tích cực

Đến năm 2010 diện tích tự nhiên của thành phố giảm 339,92 ha(từ 18.970,4 ha xuống còn 18.630,6 ha) Đến năm 2014 tổng diện tích

tự nhiên của thành phố 18.642,4 ha Cơ cấu đất nông nghiệp giảmdần từ năm 2008 đến năm 2014

Đất đai trong các hộ nông dân bao gồm hai loại chủ yếu là đất thổ cư

và đất nông nghiệp Qua điều tra cho thấy, sau khi phát triển đô thị xuấthiện thì hướng sử dụng đất trong các hộ nông dân bắt đầu thay đổi

CC(%)

BQ(m2)

100,0

(Nguồn: Số liệu điều tra)

Việc sử dụng đất để xây nhà cho thuê tăng lên đáng kể từ 2008

-2014, xuất phát từ nhu cầu thuê nhà của lực lượng sinh viên ở cáctrường đại học và công nhân từ các khu công nghiệp Điều đáng lưu ý

là các hộ gia đình có nhà cho thuê này đều thuộc nhóm 1 và nhóm 2

* Đất nông nghiệp

Bảng 3.2: Tình hình đất nông nghiệp bình quân của các hộ

Chỉ tiêu DT (mNăm 20082) CC (%) DT (mNăm 20142) CC (%) ±So sánh %

Chỉ tiêu DT (mNăm 20082) CC (%) DT (mNăm 20142) CC (%) ±So sánh %

(Nguồn: Số liệu điều tra)

Trước sự khan hiếm về tài nguyên đất, các hộ gia đình khác nhau

có ứng xử khác nhau đối với sản xuất nông nghiệp Thực tế nghiêncứu tại địa bàn cho thấy, có một bộ phận người nông dân chuyểntrồng trọt sang xây dựng nhà cho thuê, một bộ phận được tuyển vàolàm việc trong các khu công nghiệp đã không có đủ thời gian và sứclao động để chăm sóc phần ruộng còn lại Một phần hoặc toàn bộdiện tích đất nông nghiệp còn lại đó có thể được cho thuê hoặc chokhông quyền sử dụng trong khoảng thời gian nhất định tùy thuộc vàomối quan hệ giữa người cho thuê và người đi thuê đất nông nghiệp

3.2.5 Quá trình phát triển đô thị tác động đến phương thức sử dụng đất

Sự phát triển đô thị có ảnh hưởng trực tiếp đến hướng sử dụng đấtnông nghiệp của hộ Để thấy rõ được sự tác động này, đề tài tiếnhành nghiên cứu phương thức sử dụng đất nông nghiệp của từngnhóm hộ Với địa bàn nghiên cứu chia thành 4 khu vực, điều tra chothấy xu hướng thay đổi phương thức sử dụng đất nông nghiệp củacác nhóm hộ có nhiều điểm tương đồng

- Phương thức sử dụng đất của hộ nhóm 1

Sự phát triển của đô thị có ảnh hưởng lớn đến quỹ đất và hướng

sử dụng đất của các hộ nằm trong khu đô thị Sự phát triển của đô thị

đã làm giảm quỹ đất của các hộ nằm trong khu đô thị Với quỹ đấtngày càng hạn hẹp hơn khiến các hộ nông dân ở khu vực này khôngngừng tìm cách nâng cao hiệu quả sử dụng đất Đây là nguyên nhân

cơ bản dẫn đến sự thay đổi về chất trong cơ cấu cây trồng Sự thayđổi này có tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế của hộ

- Phương thức sử dụng đất trong nhóm hộ 2

Phát triển đô thị có ảnh hưởng mạnh đến hiệu suất sử dụng đấtnông nghiệp của các hộ giáp ranh, khiến cho hệ số sử dụng ruộng đấtcủa khu vực này tăng rõ rệt Ngoài ra, còn tác động đến cơ cấu câytrồng của các hộ nông dân phụ cận theo hướng công nghiệp hóa, hiệnđại hóa Tỷ trọng cây thực phẩm và cây công nghiệp đang ngày mộttăng trong tổng diện tích gieo trồng của các hộ giáp ranh đô thị

- Phương thức sử dụng đất trong nhóm hộ 3

Hộ nhóm 3 bao gồm các hộ ở xa trung tâm đô thị, do vậy lợi íchtrực tiếp của quá trình phát triển đô thị mà nhóm này được hưởng làkhông nhiều Song lợi ích gián tiếp mà nhóm này được hưởng chính

là sự thay đổi cách nhìn nhận đề ra quyết định sản xuất

Phương thức sử dụng đất nông nghiệp của nông hộ thay đổi đáng

kể do tác động của sự phát triển đô thị Hệ thống cây trồng chuyểndịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Năng suất đất đaiđược cải thiện Tuy nhiên, với quỹ đất ngày càng giảm và tài nguyênđất đã được sử dụng xứng với giá trị của nó trước sự phát đô thị haychưa thì điều quan trọng là phải tìm ra phương thức sử dụng đất nôngnghiệp có hiệu quả để đảm bảo cuộc sống cho những người ở lại vớinông nghiệp và hỗ trợ tích cực cho sự phát triển tại địa phương

3.2.6 Nhiều diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi trong quá trình phát triển đô thị

Trong giai đoạn 2008 - 2014 có 2.177.285,8 m2 đất bị thu hồitrong đó đất nông nghiệp là 1.590.592,8 m2 chiếm 73,05% tổng diệntích đất bị thu hồi để phục vụ cho phát triển đô thị

Để phát triển kinh tế xã hội và hạ tầng cơ sở, trong những nămqua quá trình phát triển đô thị xảy ra mạnh mẽ nên diện tích đất nôngnghiệp đang dần bị thu hẹp Trong các dự án thu hồi đất thì đất nôngnghiệp cũng bị thu hồi với diện tích nhiều nhất Do đặc thù các chủ

dự án đều muốn thực hiện đầu tư trên đất nông nghiệp vì thu hồi đấtnông nghiệp hiện nay giá rẻ hơn nhiều là thu hồi đất ở, lại không phải

lo tái định cư nhiều, không khó khăn trong khâu cưỡng chế, do đóthời gian thu hồi đất sẽ nhanh hơn

3.2.7 Một số diện tích đất nông nghiệp bị bỏ hoang hóa, năng suất giảm

Tình trạng đất sản xuất nông nghiệp bị bỏ hoang hóa, giảm năngsuất do việc giao đất sản xuất, kinh doanh hoạt phát triển đô thị gây ônhiễm môi trường cũng là vấn đề đáng báo động

Kết quả kiểm tra, rà soát tại các địa phương trong việc giao đất,cho thuế đất, chuyển mục đích đất nông nghiệp cho xây dựng cácKCN, các cơ sở sản xuất kinh doanh, các trường đại học và các khu

đô thị cho thấy tình trạng đất sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là đấtchuyên trồng lúa bị bỏ hoang hóa, không sản xuất được do bị ảnhhưởng bởi việc giao đất, cho thuê đất để xây dựng các KCN, các cơ

sở sản xuất kinh doanh, các trường đại học và các khu đô thị mới gâynên tình trạng thiếu nước, ô nhiễm môi trường đất đã xảy ra ở nhiềuđịa phương điển hình là các xã Quyết Thắng có 2,5 ha đất chuyêntrồng lúa nước, xã Tân Cương có 1,2 ha đất trồng cây hàng năm, xãTân Thịnh có 2,8 ha đất chuyên trồng lúa nước, Đồng Bẩm có 1,5 hađất cây hàng năm và đất chuyên trồng lúa

3.3 Đánh giá ảnh hưởng của phát triển đô thị đến đời sống người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên

3.3.1 Ảnh hưởng của phát triển đô thị đến thu nhập và việc làm của người dân

3.3.1.1 Ảnh hưởng của phát triển đô thị đến thu nhập của người dân thành phố Thái Nguyên

i) Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập hỗn hợp của hộ

Mô hình hồi quy (Chưa đánh giá tới ảnh hưởng tương tác giữa cácnhân tố) có dạng:

Yi = AX 1i a1 X 2i a2 … X ki ak e b1D1+b2D2+….+bmDm + Ui

Y = 1,840 - 0,082 X1 - 0,316 X2+ 0,253X3 - 0,022X4

Tuổi của lao động trong nhóm tuổi điều tra không có ý nghĩathống kê (>5% giá trị của độ tin cậy) Nên không đưa vào phân tíchThu nhập của hộ nông dân bị mất đất trước và sau quá trình đô thịhóa chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố trong đó có các nhân tố: diện tíchđất nông nghiệp, lao động, chi phí cho nông nghiệp, khoa học kỹ thuật.Thu nhập của hộ nông dân bị mất đất trước và sau quá trình

đô thị hóa chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố trong đó có cácnhân tố: diện tích đất nông nghiệp, lao động, chi phí cho nôngnghiệp, khoa học kỹ thuật

Khi diện tích đất nông nghiệp bị mất tăng 1% diện tích đất sảnxuất do quá trình phát triển đô thị thì thu nhập giảm 0,082% so vớiban đầu

Khi lao động của hộ gia đình thừa 1% lao động thì thu nhập của

hộ gia đình bị giảm 0,316% so với ban đầu

Khi chi phí cho nông nghiệp tăng 1% thì thu nhập của hộ gia đìnhtăng 0,253% so với ban đầu

ii) Thu nhập bình quân của hộ

Thu nhập bình quân của hộ gia đình tăng nhanh trong giai đoạn

2008 - 2014 Trong cả 4 khu vực thì cao nhất là khu vực 1 với 76triệu đồng/hộ/năm, thấp nhất là khu vực 4 với 40,2 triệu đồng/hộ/năm(năm 2014)

iii) Tỷ lệ các mức thu nhập của hộ