Pháp luật về hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm

Hiến pháp Nhà nước Việt Nam và một loạt các điều luật, hệ thống văn bản dưới luật lần lượt ra đời nhằm xây dựng một hành lang pháp lý hoàn chỉnh, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động x

MỞ ĐẦU

Xuất bản - in - phát hành có vai trò đặc biệt trong đời sống xã hội, vừa thuộc lĩnh vực văn hoá - tư tưởng, đồng thời là ngành kinh tế - kỹ thuật; tác động mạnh mẽ đến nhân cách, đạo đức, lối sống, nhận thức chính trị - tư tưởng, góp phần phát triển kinh tế, nâng cao dân trí, thúc đẩy tiến bộ xã hội Cùng với thông tin đại chúng, xuất bản - in - phát hành là công cụ tuyên truyền chính trị hiệu quả, sắc bén Do đó, cần được đầu tư, chỉ đạo, quản lý nhằm phát huy hơn nữa vai trò xuất bản - in - phát hành phục vụ sự nghiệp phát triển Kinh tế - Xã hội (KT-XH) của đất nước, địa phương trong thời kỳ hội nhập, phát triển

Hoạt động xuất bản vừa là hoạt động văn hoá, tư tưởng, vừa là hoạt động sản xuất vật chất Nó là kết quả lao động sáng tạo của con người, là phương tiện quan trọng phản ánh đời sống tinh thần, bộ mặt văn hoá của mỗi dân tộc ở mọi thời đại

Từ khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, Đảng và Nhà nước ta luôn thực thi chính sách nhất quán, đặc biệt coi trọng quyền tự do, dân chủ của nhân dân, trong đó có quyền tự do xuất bản Hiến pháp Nhà nước Việt Nam và một loạt các điều luật, hệ thống văn bản dưới luật lần lượt ra đời nhằm xây dựng một hành lang pháp lý hoàn chỉnh, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động xuất bản phát triển đúng hướng, trên nền táng luật pháp Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường, hệ thống pháp luật nhiều năm tồn tại đã dần dần bộc lộ những thiếu sót, bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc đổi mới

Thực tiễn đã chứng minh việc sử dụng pháp luật để điều chỉnh hoạt động xuất bản là điều chỉnh hoạt động kinh tế trong lĩnh vực văn hoá - tư tưởng, đồng thời cũng chính là điều chỉnh hoạt động văn hoá - tư tưởng trong

cơ chế thị trường Bài viết sau đây có thể phần nào khái quát về pháp luật xuất bản ở Việt Nam, một lĩnh vực hoạt động đa dạng và hết sức phong phú

Chính vì vậy việc tìm hiểu về: “Pháp luật về hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm” là một nhu cầu bức thiết hiện nay.

Trong xu thế hội tụ của công nghệ thông tin - truyền thông (CNTT-TT), các loại hình xuất bản, công nghệ trước, trong và sau in, phương thức phát hành đã và đang thay đổi nhanh chóng, cần thiết phải có chính sách phát triển mới đối với xuất bản - in - phát hành nhằm tranh thủ những thành tựu khoa học - công nghệ theo hướng chuyên nghiệp hoá và hiện đại hoá về cơ sở vật chất, công nghệ kỹ thuật, đội ngũ cán bộ, công nhân lao động, về số lượng, loại hình, nội dung, phương thức gắn liền với tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo, định hướng, quản lý hoạt động của các cấp, ngành

1 Nhận thức chung về xuất bản

Để có những nhận thức chung và thống nhất về xuất bản, mà ở đó các quan hệ xã hội được hình thành, tạo nên đối tượng điều chỉnh của pháp luật xuất bản, phần này được trình bày khái quát từ khái niệm, đến vị trí, vai trò và đặc điểm của xuất bản

1.1 Khái niệm

Hiện nay, ở Việt Nam xuất bản đã phát triển và đạt trình độ mới Các nhà xuất bản chuyên lo việc tổ chức, hoàn chỉnh bản thảo, bản mẫu đưa in Các nhà in lo việc tiếp nhận công nghệ mới, để thoả mãn nhu cầu về số lượng

và chất lượng việc in nhân bản các ý tưởng của tác giả, của nhà xuất bản thành xuất bản phẩm Phát hành là người chuyển tải các ý tưởng chứa đựng trong những xuất bản phẩm đến tay người sử dụng, thông qua hoạt động thương nghiệp

Theo nghĩa rộng, xuất bản là hoạt động bao gồm các lĩnh vực xuất bản,

in và phát hành xuất bản phẩm Hoạt động xuất bản là quá trình tổ chức các

nguồn lực xã hội trong việc sáng tạo tác phẩm, in nhân bản các tác phẩm, phổ biến đến nhiều người nhằm đạt hiệu quả kinh tế, chính trị và xã hội

Theo nghĩa hẹp, xuất bản là quá trình tổ chức việc sáng tạo, tác động vào quá trình sáng tạo của tác gải để có bản thảo tác phẩm, xử lý và hoàn chỉnh bản thảo, bản mẫu, in thành các xuất bản phẩm nhằm phục vụ nhiều người

Hoạt động xuất bản là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hoá, tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm đến nhiều người, không phải là hoạt động đơn thuần kinh doanh

Mục đích của hoạt động xuất bản:

- Phổ biến những tác phẩm về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật; giới thiệu những di sản văn hoá dân tộc, tinh hoa văn hoá thế giới; nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

- Đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổn hại lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách, đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam

1.3 Đặc điểm của xuất bản

Xuất bản vừa là hoạt động văn hoá tư tưởng vừa là hoạt động kinh tế Xét về phương diện mục đích và hiệu quả thì xuất bản hướng tới việc cảm hoá con người, cải tạo con người, để cải tạo thiên nhiên và xã hội vì mục đích của con người Nó là một hoạt động tinh thần, hoạt động trí tuệ và vì trí tuệ Song khi các sản phẩm của trí tuệ là sách đã “nhiễm” vào con người thì

nó không thể chỉ là dạng tinh thần, mà đến “cái ngưỡng” nhất định nó sẽ chuyển hoá thành lực lượng chất

Xuất bản phẩm là kết quả của quá trình tư duy và quy trình sản xuất đặc thù

Xuất bản là một loại ngành nghề, và nó trở thành một ngành kinh tế kỹ thuật đạt lợi nhuận cao ở các nước phát triển Hoạt động của nó là dạng hoạt động sản xuất vật chất đặc biệt Tính đặc biệt do đòi hỏi của sản phẩm sách quy định Toàn bộ quy trình sản xuất hàng hoá sách là một quá trình của lao động tư duy, lao động trí óc

Khi xét tới giá trị sử dụng của xuất bản phẩm, ta có thể thấy một số thuộc tính sau:

- Trong tiêu dùng giá trị của xuất bản phẩm không những không mất đi

mà còn được nhân lên Người đọc sách không chỉ thoả mãn tức thời, như uống nước khi khát, mà cái giá trị nội dung tiếp nhận được còn tích lũy lâu dài trong nhận thức Đọc một cuốn sách hay có khi nhớ cả đời Người đọc sách còn truyền cho người khác qua việc kể lại nội dung Một cuốn sách đâu chỉ một người đọc, mà được truyền tay nhau để đọc Đặc biệt khi ở trong thư viện thì vòng luân chuyển của sách lại càng cao Trong khi một ấm trà chỉ có một số ít người uống, và khi uống xong là hết

1.2 Hiệu quả và những đặc trưng cơ bản về quản lý Nhà nước bằng pháp luật về xuất bản

* Hiệu quả chính trị

Bằng những xuất bản phẩm của mình, ngành xuất bản chuyển tải tới công chúng các ý tưởng cao cả của giai cấp công nhân, về việc xây dựng một

xã hội tưong lai, với bộ máy chính quyền vững mạnh, xã hội công bằng văn minh và thịnh vượng Thông tin, và giải đáp kịp thời các vấn đề của quốc gia

và quốc tế Vì vậy xuất bản góp phần giữ vững ổn định chính trị, định hướng

xã hội chủ nghiã

* Hiệu quả kinh tế của việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật về xuất bản Đối với xuất bản, hiệu quả kinh tế thể hiện trên các mặt sau: Quản lý xuất bản bằng pháp luật là giải phóng lực lượng sản xuất trong ngành xuất

bản Bởi vì bằng pháp luật đã tách biệt chức năng quản lý Nhà nước và chức năng quản lý sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp Sự tách biệt này tạo quyền chủ động cho các cơ sở sản xuất kinh doanh xuất bản khai thác các nguồn lực để mở rộng và nâng cao hiệu quả

* Hiệu quả xã hội của việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật về xuất bản Quản lý Nhà nước bằng pháp luật là tiền đề quan trọng dẫn đến hiệu quả chính trị, kinh tế, xã hội nói chung và trong xuất bản nói riêng Hiệu quả chính trị là cơ sở dẫn đến hiệu quả kinh tế xã hội Vì nền chính trị xó vững vàng, hệ thống chính trị ổn định, thì xã hội mới phát triển, kinh tế mới tăng trưởng Mọi tiềm năng được phát huy trong không khí thanh bình, triển vọng Trong trường hợp đó không loại trừ khả năng xảy ra các cuộc ẩu đả, các cuộc chiến huynh đệ tương tàn Cũng có thể nói hiệu quả chính trị là nguyên nhân quan trọng dẫn đến các hiệu quả kinh tế, xã hội Nhưng chính sự ổn định của kinh tế, kinh tế tăng trưởng, và sự ổn định của các giá trị xã hội, sẽ củng cố và tăng cường sự

ổn định chính trị, chế độ chính trị và hệ thống chính trị Đó là sự tác động tích cực trở lại của hiệu quả kinh tế, xã hội đối với hiệu quả chính trị

2 Thực trạng pháp luật trong quản lý nhà nước về xuất bản, phát hành xuất bản phẩm ở Việt Nam

2. 1 Sự hình thành hoạt động quản lý Nhà nước bằng pháp luật ở Việt Nam

Sau cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi, cách mạng Việt Nam chuyển sang giai đoạn mới với nhiệm vụ chiến lược đó là xây dựng củng cố miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Từ đó chế độ

tự do xuất bản được thi hành rộng rãi, không có kiểm duyệt trước khi in Để hợp thức hoá chế độ tự do xuất bản đã được thi hành trong 12 năm (1945-1957), ngày 18/6/1957 Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành Sắc luật số 003/SLt, về chế độ xuất bản, đặt cơ sở pháp lý đầu tiên cho sự phát triển nền

xuất bản Việt Nam Điều 1 Sắc luật đã ghi: “Quyền tự do xuất bản của nhân dân được tôn trọng và bảo đảm, tất cả xuất bản phẩm đều không phải kiểm duyệt trước khi xuất bản, trừ tình thế khẩn cấp, nếu Chính phủ xét cần”

Nhà Xuất Bản Y Học được thành lập ngày 31 tháng 10 năm 1959 Trụ

sở chính đặt tại 352 Đội Cấn - Ba Đình - Hà Nội và chi nhánh tại 699 Trần Hưng Đạo - TP Hồ Chí Minh Từ đó đến nay, qua các giai đoạn cách mạng, Nhà Xuất Bản Y Học với chức năng và nhiệm vụ xuất bản các loại sách y dược và các biểu mẫu giấy tờ quản lý y tế đã đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ đẩy mạnh sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân

Thời kì từ năm 1959 đến 1985 Nhà Xuất Bản Y Học là đơn vị hành chính sự nghiệp, hoạt động xuất bản theo kế hoạch nhà nước giao Chi phí xuất bản do ngân sách nhà nước đài thọ, lấy việc hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch xuất bản hàng năm làm nhiệm vụ trung tâm của đơn vị

Sau khi giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, Nhà Xuất Bản Y Học tiếp nhận bộ phận xuất bản sách y học tại TP.HCM trở thành chi nhánh của mình

Từ năm 1976 - 1985 đơn vị hoạt động theo chế độ bao cấp, đã xuất bản nhiều bộ sách có giá trị, sách giáo khoa, sách chuyên đề, sách chuyên khảo phục vụ đắc lực cho công tác tuyên truyền phổ biến kiến thức y học, đào tạo cán bộ y, dược ở các trường đại học, trung học và sơ học, phòng bệnh, chữa bệnh phục vụ công tác bảo vệ sức khoẻ nhân dân.Với những thành tích

đã đạt được, năm 1984 Nhà Xuất Bản Y Học được Đảng và Nhà Nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba

Từ năm 1986 đến1996 đơn vị hoạt động theo cơ chế sự nghiệp có thu, hoạt động theo nguyên tắc lấy thu bù chi, được nhà nước bù lỗ Thời kì này đơn vị gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn về cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho công tác xuất bản Nhà xuất bản đã thực hiện hạch toán trong sản xuất

kinh doanh để giảm chi phí cho nhà nước Tuy có rất nhiều khó khăn về vốn, nguyên vật liệu nhưng dơn vị vẫn liên tục hoàn thành kế hoạch xuất bản hàng năm Sang những năm đầu thập kỉ 90, Nhà Xuất Bản Y Học đã bắt đầu làm ăn

có lãi, tuy chưa tích luỹ được nhiều nhưng cũng bắt đầu lo được đời sống cho CBCNV, bước đầu hoà nhập vào nền kinh tế thị trường Năm 1994 Nhà Xuất Bản Y Học dược tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Hai

Từ năm 1997 đến nay: thời kì trở thành doanh nghiệp nhà nước

Từ năm 1997 được sự chỉ đạo của Bộ Y Tế, với sự nỗ lực của CBCNV Nhà Xuất Bản Y Học đã bước sang giai đoạn mới: hoạt động theo Luật doanh nghiệp nhà nước

Bước sang thời kì hoạt động theo cơ chế mới, do quán tính của cách làm việc hành chính, do vốn ít, lại chưa quen nên trong những năm đầu doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn, cơ sở vật chất, trang thiết bị xuống cấp, sức sản xuất của Nhà xuất bản không theo kịp yêu cầu đòi hỏi của ngành Văn hoá thông tin và ngành Y tế cũng như văn hoá đọc của xã hội Chất lượng ấn phẩm kém, quy cách mẫu mã, hình thức trình bày yếu, thời gian giao hàng không đảm bảo yêu cầu của đối tác, đời sống CBCNV gặp nhiều khó khăn Trước tình hình đó năm 1998 được sự hỗ trợ chỉ đạo của Bộ Y Tế, Bộ Văn Hoá thông tin Nhà Xuất Bản Y Học đã đa dạng hoá và đa năng hoá các loại hình xuất bản phẩm thoả mãn ngày càng cao nhu cầu bạn đọc Các ấn phẩm đảm bảo về số lượng, nội dung chất lượng và mỹ thuật với giá thành hợp lý, các chủng loại sách giáo khoa, sách tham khảo, sách phổ biến kiến thức phổ thông y dược đạt tiêu chuẩn kĩ thuật và nội dung tầm quốc gia và có những ấn phẩm tiến tới đạt tiêu chuẩn khu vực và thế giới với cơ cấu đề tài hợp lý, đáp ứng yêu cầu công nghịêp hoá, hiện đại hoá đất nước

Xuất bản được nhiều bộ sách có nội dung tốt, hình thức đẹp Mảng sách giáo khoa đã phủ kín hầu hết các chuyên khoa y dược, các trường đại học và

trung học, sách phục vụ công tác xã hội y tế được bạn đọc hoan nghênh, sách tham khảo chuyên sâu có giá trị cao

Từ chỗ cơ sở vật chất ban đầu của doanh nghiệp còn rất nghèo nàn, phương tiện làm việc thiếu thốn đến nay qua 46 năm hoạt động, Nhà Xuất Bản Y Học đã củng cố và phát triển cơ sở vật chất, trang thiết bị mới, nhà xưởng, dây chuyền sản xuất được khép kín, máy móc hiện đại Vì vậy sản xuất kinh doanh liên tục ổn định và phát triển, đời sống CBCNV ngày một nâng cao Ghi nhận những thành tựu đó, nhân dịp kỉ niệm 45 năm thành lập (31/10/2005) Nhà Xuất Bản Y Học vinh dự đón nhận tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất của Đảng và Nhà nước trao tặng

Như vậy, từ tháng 7/1993 ở Việt Nam hoạt động xuất bản đã có những quy tắc xử sự trong các quan hệ xã hội về xuất bản ghi tại Luật xuất bản mới Những cơ sở pháp lý, hành lang pháp luật đã được hình thành, tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản phát triển, việc điều hành của cơ quan quản lý Nhà nước, kiểm soát và xử lý của các cơ quan tư pháp Luật xuất bản ngày 7/7/1993 là đỉnh cao của pháp luật về xuất bản ở Việt Nam, nó đã kế thừa được những giá trị tinh hoa của Sắc luật số 003/SLt, ngày 18/6/1957, tổng kết được thực tiễn lãnh đạo và quản lý xuất bản trong 36 năm (1957-1993) của Đảng và Nhà nước ta, đón nhận được những đòi hỏi mới của cơ chế kinh tế thị trường ở Việt Nam và nhu cầu hoà nhập cộng đồng quốc tế

2 Thực trạng pháp luật trong quản lý Nhà nước về xuất bản ở Việt Nam

Những kết quả đã đạt được:

Trong hơn 10 năm qua, hoạt động xuất bản đã từng bước thích ứng với

cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, giữ vững định hướng chính trị trong quá trình phát triển, ổn định hệ thống tổ chức, có bước phát triển đáng

kể về lực lượng và năng lực hoạt động, đáp ứng tốt hơn các nhu cầu đa dạng

ngày càng cao về xuất bản phẩm của toàn xã hội, góp phần làm ổn định chính trị - xã hội, nâng cao dân trí, phát triển kinh tế - xã hội, văn hoá của đất nước

- Về lĩnh vực xuất bản: Nhịp độ phát triển chung của toàn ngành liên tục tăng qua từng năm cả về tên sách và số lượng bản sách Cơ cấu đề tài giữa các loại sách phân bố tương đối hợp lý, chất lượng nội dung từng bước được nâng cao, đáp ứng nhu cầu đọc ngày càng đa dạng của nhân dân và phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị của đất nước Cơ sở vật chất và nhân lực được tăng cường, điều kiện làm việc của người lao động từng bước được cải thiện

Có thể khẳng định rằng, từ một nước thiếu sách, Việt Nam đã trở thành một quốc gia có nền xuất bản độc lập, tự chủ, quy mô và tốc độ phát triển ngày càng cao, góp phần tích cực vào công cuộc đổi mới đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước

- Về lĩnh vực in: Đã có bước phát triển mạnh về số lượng và chất lượng

ở tất cả các giai đoạn công nghệ: trước in, in và sau in Các cơ sở in trang bị đồng bộ các dây chuyền in hiện đại như máy in oppset nhiều màu thế hệ mới,

hệ thống thiết bị chế bản hiện đại và kỹ thuật đóng sách bằng keo dán tổng hợp… Sản lượng sản phẩm ngành in bình quân hàng năm tăng hơn 10% Chất lượng các sản phẩm in có bước phát triển nhanh Qua các cuộc triển lãm sách trong nước và quốc tế, hình thức và kỹ thuật in sách của Việt Nam không thua kém các nước trong khu vực

- Về lĩnh vực phát hành: Vượt qua những khó khăn, thử thách trong cơ chế thị trường, hoạt động phát hành sách dần dần đi vào thế ổn định, thích ứng với cơ chế thị trường và hoạt động có hiệu quả Các cơ sở phát hành sách

đã chủ động tìm tòi hình thức hoạt động phù hợp, khôi phục được mạng lưới

tổ chức và kinh doanh có lãi để tích luỹ mở rộng quy mô sản xuất và cải thiện đời sống cán bộ, nhân viên Hoạt động xuất, nhập khẩu sách tích cực và chủ

động khôi phục thị trường truyền thống và mở rộng thị trường mới, phục vụ tốt nhiệm vụ công tác đối ngoại của Đảng và Nhà nước

Những mặt hạn chế

- Nhìn chung quy mô, năng lực sản xuất và kinh doanh của toàn ngành còn nhỏ bé, trình độ công nghệ còn lạc hậu, chưa theo kịp các nước tiên tiến trong khu vực

- Khuynh hướng thương mại hoá tiếp tục tác động xấu đến hoạt động của một số nhà xuất bản, đặc biệt đối với những nhà xuất bản có quy mô nhỏ, năng lực yếu kém, bị tư nhân thao túng, dẫn đến xuất bản những loại sách

"hàng chợ", chất lượng thấp Tình trạng vi phạm các quy định về pháp luật xuất bản và không thực hiện đúng quy trình biên tập dẫn đến sai phạm về nội dung vẫn chưa được khắc phục

- Rất nhiều người sống ở đô thị được tặng sách, thừa sách nhưng không

có nhu cầu đọc Sách đâu chỉ để dành phục vụ các học giả, nhà trí thức nhưng nhiều khi những người công tác trong lĩnh vực xuất bản vẫn quên mất đối tượng độc giả khá lớn cần quan tâm là người nghèo

Theo Cục Xuất bản, năm 2007, toàn ngành Xuất bản được 26.609 cuốn, 276,447 triệu bản, đạt 106,4% về cuốn, 122% về bản so với năm 2006

Hiện nay, cả nước có khoảng 13.200 nhà sách, hiệu sách, trung tâm sách, 65 công ty trách nhiệm hữu hạn kinh doanh xuất bản phẩm Tuy nhiên, phần lớn sách mới chỉ được tập trung phát hành tại các khu trung tâm, các thành phố lớn, rất ít đến được với đồng bào miền núi, vùng sâu vùng xa

Qua trên có thể thấy rằng, mặc dù lượng sách xuất bản thời gian qua tăng tương đối cao, nội dung phong phú hơn nhưng mới chỉ phục vụ cho khoảng 30% dân số, 70% còn lại là đồng bào ở các vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa chưa có sách, thậm chí là những sách cơ bản tối thiểu, hỗ trợ họ ngay trong công việc hàng ngày cũng không có để đọc