Tham luan su dung thí nghiệm trong dạy học hóa học

Tham luận Các bớc tiến hành thí nghiệm để đạt hiệu quả cao trong dạy học môn hóa học Phần I Lời mở đầu I Cơ sở lý luận 1 Vai trũ của thớ nghiệm Trong trường phổ thụng, thớ nghiệm gỳp họ

Tham luận Các bớc tiến hành thí nghiệm

để đạt hiệu quả cao trong dạy học môn hóa học

Phần I

Lời mở đầu

I Cơ sở lý luận

1) Vai trũ của thớ nghiệm

Trong trường phổ thụng, thớ nghiệm gỳp học sinh làm quen với những tớnh chất, mối liờn hệ và quan hệ cú quy luật giữa cỏc đối tượng nghiờn cứu, giỳp làm cơ sở để nắm vững cỏc quy luật, cỏc khỏi niệm khoa học và biết khai thỏc chỳng Thớ nghiệm cũn giỳp học sinh sỏng tỏ mối liờn hệ phỏt sinh giữa cỏc sự vật, giải thớch được bản chất của cỏc quỏ trỡnh xảy ra trong tự nhiờn, trong sản xuất và đời sống Nhờ thớ nghiệm mà con người cú thể thiết lập được những quỏ trỡnh mà trong thực tế tự nhiờn hoàn toàn khụng cú được và kết quả đó tạo ra những chất mới Nú cũn giỳp học sinh khả năng vận dụng những quỏ trỡnh nghiờn cứu trong nhà trường, trong phũng thớ nghiệm vào phạm vi rộng rói trong cỏc lỡnh vực hoạt động của con người

Đối với bộ mụn húa, thớ nghiệm giữ vai trũ đặc biệt quan trọng như một

bộ phận khụng thể tỏch rời của quỏ trỡnh dạy - học Thớ nghiệm giữ vai trũ quan trọng trong nhận thức, phỏt triển, giỏo dục của quỏ trỡnh dạy - học

Người ta coi thớ nghiệm là cơ sở của học húa học và để rốn luyện kỹ năng thực hành Thụng qua thớ nghiệm, học sinh nắm kiến thức một cỏch hứng thỳ, vững chắc và sõu sắc hơn Thớ nghiệm húa học được sử dụng với

tư cỏch là nguồn gốc, là xuất sứ của kiến thức để dẫn đến lý thuyết, hoặc với

tư cỏch kiểm tra giả thuyết

Thớ nghiệm húa học cũn cú tỏc dụng phỏt triển tư duy, giỏo dục thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của học sinh, giỳp hỡnh thành những đức tớnh tốt của người lao động mới: Thận trọng, ngăn nắp, trật tự, gọn gàng Vỡ vậy khuynh hướng chung của việc cải cỏch bộ mụn húa học khụng những ở trong nước ta mà cũn cả trờn thế giới là tăng tỉ lệ giờ cho cỏc thớ nghiệm và nõng cao chất lượng cỏc bài thớ nghiệm

2) Quỏ trỡnh xõm nhập thực tế

Qua nhiều năm giảng dạy bộ mụn Húa học tụi nhận thấy bản thõn tụi và một số đồng nghiệp cũn mắc phải những thiếu sút sau:

- Ít làm thớ nghiệm vỡ ngại chuẩn bị hoặc thiếu dụng cụ, húa chất nờn chất lượng giờ dạy chưa cao

Học sinh ớt được làm hoặc quan sỏt thớ nghiệm, đẫn đến khú hiểu bài và khụng thớch học bộ mụn

- Thao tác thí nghiệm chưa linh hoạt Đôi khi làm thí nghiệm còn sai nguyên tắc:

+ Dùng tay trực tiếp cầm ống nghiệm mà không dùng kẹp

+ Cách sắp xếp dụng cụ hóa chất trong khay để trên bàn giáo viên còn lộn sộn, thiếu khao học

+ lấy hóa chất xong quên không đạy nắp

+ Lấy quá ít hoặc quá nhiều hóa chất

+ Pha dd trước giờ dạy mà không đậy nắp, không ghi nhãn vào lọ

+ Chỉ chú ý vào thí nghiệm mà không mà không đặt câu hỏi khai thác phù hợp với nội dung đang làm

+ Dụng cụ thí nghiệm học sinh rửa không sạch mà giáo viên không kiểm tra lại, dẫn đến độ chính xác của thí nghiệm không cao

+ Dùng giấy vệ sinh lau khô thí nghiệm

Từ những vai trò quan trọng của thí nghiệm và từ những thiếu sót của bản thân cũng như một số đồng nghiệp còn mắc phải qua việc làm thí nghiệm, tôi mạnh dạn trao đổi một vấn đề nhỏ đó là “các bước tiến hành thí nghiệm để đạt kết quả cao trong dạy học Hóa học”

I/ Yêu cầu cơ bản của thí nghiệm.

- Phải đảm bảo an toàn cho giáo viên và học sinh

- Thí nghiệm phải đảm bảo thành công

- Thí nghiệm phải chính xác, rõ ràng,tất cả học sinh đều được quan sát -Thí nghiệm phải đảm bảo tính khoa học và thẩm mỹ

- Phải kết hợp chặt chẽ thí nghiệm với lời giảng và nội dung ghi bảng

- Giáo viên phải hướng dẫn học sinh lấy đúng dụng cụ và hóa chất cho thí nghiệm cần làm

- Học sinh phải quan sát được hiện tượng của phản ứng So sánh, phân biệt được mầu sắc, trạng thái các chất trước và sau phản ứng

II/ Các bước tiến hành làm thí nghiệm.

1) Chuẩn bị

a, Hóa chất

Giáo viên cần nghiên cứu kỹ SGK và xác định trong bài dạy có mấy thí nghiệm, dùng những hóa chất nào?, Ghi vào phiếu báo và đến phòng thiết bị

để lấy hóa chất ( Lưu ý lấy đủ và đúng hóa chất tránh tình trạngt lấy thiếu hoặc nhầm)

Trường hợp nếu không có một hóa chất nào đó thì có thể thay thế bằng hóa chất khác mà vẫn đảm bảo thành công và đúng mục đích thí nghiệm là được( Cần có sự linh động trong việc sử dụng hóa chất) Ví dụ: Trong bài

định luật bảo toàn khối lượng ở lớp8 nếu không có hóa chất là Bari clorua và Natri sunfat thì có thể thay thế bằng Natri hiđroxit và đồng sunfat thí nghiệm cũng vẫn thành công và vẫn đảm bảo nội dung bài học

b, Dụng cụ

Giáo viên cần xác định trước bài này có mấy thí nghiệm? Những thí nghiệm nào giáo viên làm, thí nghiệm nào học sinh làm? Chia học sinh làm mấy nhóm?, từ đó chuẩn bị loại dụng cụ, số lượng dụng cụ cho phù hợp với yêu cầu mà mình đặt ra Sau đó cũng liệt kê ra giấy và vào phòng thiết bị lấy

Một số điều cần lưu ý trong khâu chuẩn bị là:

Phải có 2 khay, một khay đựng dụng cụ và hóa chất chưa làm và một khay đựng dụng cụ và hóa chất đã làm

Đánh dấu( ghi số hoặc dán giấy khác màu) vào ống nghiệm, ống hút, muỗng múc hóa chất, đũa khuấy…) tránh nhầm lẫn khi dùng đũa khuấy dung dịch1 lại mang khuấy dung dịch 2

Nếu có thì khi làm thí nghiệm nên mặc áo Blu để tạo hình ảnh đẹp trong mắt học sinh, gây hứng thú và giáo dục lý tưởng sốngcho học sinh ( tác phong của người bác sỹ, nhà khoa học….)

Sau khi làm thí nghiệm phải có chậu nước sạch rửa tay, khăn lau tay để đảm bảo vệ sinh ,sức khỏe cho giáo viên và học sinh

Chuẩn bị sẵn một cuộn giấy thấm phòng khi lỡ tay làm đổ dd thì thấm cho nhanh và sạch

Sau khi đã chuẩn bị song dụng cụ và hóa chất giáo viên nên làm thử thí nghiệm để kiểm tra chất lượng của thiết bị và dự kiến phương án giải thích cho học sinh khi trong quá trình làm thí nghiệm trên lớp mà thí nghiệm không thành công

2) Tiến hành làm thí nghiệm

a,Thí nghiệm biểu diễn

Khi tiến hành các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên chúng ta cần chú ý những nội dung sau đây:

- Bảo đảm an toàn thí nghiệm Để đảm bảo an toàn thí nghiệm trước hết giáo viên phải xác định ý thức trách nhiệm cao về sức khỏe và tính mạng của học sinh Mặt khác giáo viên cần nắm chắc kỹ thuật và phương pháp tiến hành thí nghiệm Chẳng hạn trước khi đốt hidro, mêtan, axetilen….đều phải thử độ tinh khiết của chúng Khi làm việc với các chất độc hại phải có biện pháp bảo hiểm không dùng quá liều lượng hóa chât Các thí nghiệm tạo thành chất độc,bay hơi cần tiến hành ở cuối chiều gió để tránh tạt khí về phía học sinh

- Đảm bảo kết quả thí nghiệm Kết quả tốt đẹp của thí nghiệm tác động trực tiếp đến chất lượng day – học và củng cố niềm tin của học sinh vào khoa học

- Đảm bảo tính trực quan Ngay từ khâu chuẩn bị giáo viên cần lựa trọn những dụng cụ và sử dụng lượng hóa chất thích hợp các dụng cụ thí nghiệm cần có kích thước đủ lớn để học sinh ngồi ở cuối có thể quan sát được Bàn

biểu diễn thí nghiệm phải có độ cao cần thiết, các dụng cụ thí nghiệm cần được bố trí sao cho học sinh có thể nhìn rõ Đối với các thí nghiệm có kèm theo sự thay đổi màu sắc, có các khí sinh ra (như clo, nitơ…) hoặc có các chất kết tủa tạo thành thì phải dunhf phông đặt ở phía sau các dụng cụ thí nghiệm

Về mặt phương pháp để nâng cao chất lượng các thí nghiệm biểu diễnta cần chú ý những nội dung sau

- Số lượng thí nghiệm trong một bài nên lựa trọn vừa phải cần trọn những thí nghiệm phục vụ trọng tâm bài học và thời gian trên lớp

- Chọn các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, đảm bảo tính khoa học, sư phạm, mĩ thuật Chọn phương án thí nghiệm đơn giản, tiết kiệm hóa chất, dễ thành công và đặc biệt là đảm bảo an toàn cho học sinh

- Để giúp tập trung cao vào vào các phản ứng hóa học diễn ra trong các dụng cụ thí nghiệm, giáo viên nên giúp học sinh tìm hiểu về cấu tạo, công dụng, cách sử dụng các dụng cụ

- Trong quá trình làm thí nghiệm cần có biện pháp tích cực nhằn thu hút sự chú ý của học sinh vào việc quan sát và giải thích các hiện tượng xảy ra, như đặt câu hỏi ở những giai đoạn khác nhau của thí nghiệm để học sinh chú ý quan sát và trả lời

b, Thí nghiệm của học sinh

* Thí nghiệm nghiên cứu bài mới Việc tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm để nghiên cứu bài mới có thể thực hiện bằng 2 cách: Toàn lớp cùng làm một thí nghiệm hoặc từng nhóm làm thí nghiệm khác nhau Điều đó phụ thuộc tình hình trang thiết bị ở mỗi trường

Khi tiến hành làm thí nghiệm theo nhóm, giáo viên cần tổ chức để các học sinh trong nhóm lần lượt được làm thí nghiệm, nếu không thí nghiệm của học sinh biến thành thí nghiệm biểu diền mà trong đó chỉ có một số em khá phụ trách Nếu thí nghiêm phức tạp thì nên có sự phân công giữa các học sinh trong nhóm

Về phương pháp: Có thể tiến hành theo phương pháp minh họa và phương pháp nghiên cứu

Vi dụ: Để nghiên cứu tính khử của hiđrô, có thể tổ chức cho học sinh tiến hành thí nghiệm khử đồng ôxit nhờ hiđrô bằng 2 phương pháp trên như sau:

Phương pháp minh họa Giáo viên cho học sinh biết rằng hiđrô không

những chỉ hóa hợp với ôxi tự do mà còn có thể chiếm ôxi trong một số hợp chất Ví dụ ôxit Nếu cho hiđrô đi qua bề mặt đồng ôxit nung nóng rhif đồng ôxit màu đen được chuyển thành đồng đơn chất màu đỏ Học sinh thành lập phương trình hóa học, sau đó giáo viên cho học sinh tiến hành thí nghiệm mà giáo viên vừa mô tả và hướng dẫn phương pháp tiến hành

Sau khi làm thí nghiệm, Học sinh thấy những điều giáo viên trình bày được khẳng định về mặt thực nghiệm

Phương pháp nghiên cứu Sau khi học sinh nhắc lại những tính chất hóa

học của hiđrô, giáo viên đặt vấn đề hiđrô có thể chiếm ôxi của các ôxit không

và tiến hành thí nghiệm để giải quyết vân đề đó

Với sự chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và hóa chất thí nghiệm cần thiết, giáo viên hướng dẫn học sinh phương pháp lắp dụng cụ thí nghiệm để điều chế hiđrô

và thực hiện phản ứng của nó với đồng ôxit

Trong khi tiến hành thí nghiệm giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hiện tượng xảy ra trong dụng cụ, đặc biệt là quan sát màu sắc của đồng ôxit nung nóng và các giọt nước động trên thành ống nghiệm

Sau khi làm thí nghiệm bằng đàm thoại cho học sinh thấy là đồng ôxit màu đen biến thành màu đỏ và trên thành ống nghiệm xuất hiện những giọt nước Học sinh viết phương trình phản ứng và rút ra kết luận răng hiđrô hóa hợp với ôxi bằng cách chiếm ôxi của đồng ôxit tạo thành nước và đồng được giải phóng ra dưới dạng kim loại đồng màu đỏ

Thực tiễn chỉ ra rằng phương pháp nghiên cứu giúp học sinh hoạt động tích cực hơn trong giờ học và tạo điều kiên phát triển kĩ năng làm việc độc lập

c, Thí nghiệm thực hành

Thông thường một giờ thực hành được thực hiện theo trình tự sau đây: Đầu giờ giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh, giải thích ngắn gọn quá trình tiến hành thí nghiệm, cách quan sát và ghi chép để làm tường trình sau thí nghiệm Giáo viên cần lưu ý học sinh những quy tắc kĩ thuật cơ bản trong phòng thí nghiệm, đặc biệt quan tâm đến việc đảm bảo an toàn trong thí nghiệm

Khi học sinh làm thí nghiệm giáo viên theo dõi việc làm của các nhóm học sinh, uốn nắn những sai sót khi cần thiết nhưng tránh không làm thay học sinh

Nói chung, trong giờ thực hành tất cả học sinh đều phải được làm thí nghiệm Nhưng do khả năng trang bị hóa chất và dụng cụ thí nghiệm han chế, nội dung của giờ thực hành thường được thực hiện theo nhóm tù 2 – 3 học sinh Trong trường hợp náy cần phân công việc làm rõ ràng, hợp lí giữa các học sinh trong nhóm

Ví du: khi thực hành về pha chế dd, một học sinh có thể cân đong hóa chất, em thứ 2 pha lọc dd, em còn lại cô đặc dd Trong trường hợp thiếu thốn

về cơ sơ vật chất và thiết bị day- học có thể chia lớp thành 2 nhóm và tổ chức thực hành theo phương pháp song song với các đề tài khác nhau

Cuối giờ thực hành mỗi học sinh phải hoàn thành bản tường trình thí nghiệm

Mẫu tường trình thí nghiệm bao gồm những nội dung sau:

nghiệm

và kết luận

PTPU(nếu có)

3) Sau khi làm thí nghiệm

Đây là công việc cuối cùng của thí nghiệm nếu ta không chú ý có thể gây tai nạn cho giáo viên và học sinh khi ron dẹp và rửa dụng cụ hoặc gây ô nhiễm môi trương dẫn đến phản giáo dục vì vậy ta cần chú ý những điểm sau

- Nếu học sinh làm thí nghiệm theo nhóm thì sau khi thí nghiệm hoàn thành giáo viên phải quán triệt cho tất cả học sinh ngồi yên, yêu cầu nhóm trưởng thu dọn gọn vào khay và đêm lên bàn giáo viên Nếu không học sinh lộn xộn sẽ va chạm nhau làm đổ hóa chất và vỡ dụng cụ, gây nguy hiểm và ô nhiễm lớp học

- Giáo viên phải trực tiếp đổ dồn sản phẩm của thí nghiệm vào một cốc lớn rồi đêm đổ vào bồn rửa, cống thoat nước rồi xả nước cho sạch

- Giáo viên phải thu dọn các lọ hóa chất, vặn lại các nút cho chặt rồi cất vào thùng dựng

- Dụng cụ phải rửa thật sạch và phơi khô tự nhiên

- Tránh tình trạng dùng giấy vệ sinh lau khô ống nghiệm như vậy sẽ có bột giấy bám vào ống nghiệm., khi làm thí nghiệm sau sẽ ảnh hưởng đến độ chính xác của thí nghiệm Vì lẽ đố tôi xin đưa ra một số ý kiến nhỏ như sau:

- Giữa tiết này sang tiết khác thời gian rất ngắn không kịp rửa dụng cụ ta nên cho học sinh rưa qua, cuối tuần yêu cầu 3-5 học sinh có tính cẩn thận đem tất cả các dụng cụ đã làm ra rửa lại cho sạch công đoạn rửa dụng cụ như sau:

Bước 1: Dùng nước rửa bát rửa sạch dụng cụ bằng khăn mền, chổi rửa Bước 2: Dùng dung dịch giấm ăn ngâm dụng cụ trong vòng 30 phút

Bước 3: Dùng kẹp vớt dung cụ ra và tráng lại bằng nước cho sạch.( nếu

có nước ấm khoảng 500 cành tốt)

Bước 4: Dùng kẹp vớt dụng cụ ra, úp ống nghiệm trên giá, cắm dũa, muỗng … trên các lỗ giá cho gọn, phơi ngoài nắng gió cho khô

Bước 5: Phân loại dụng cụ vào để vào vị trí ban đầu

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Hóa học ở trường phổ thông có sử dụng thí nghiệm tôi đã thu được một số kết quả đáng khích lệ

- Học sinh rất hứng thú trong việc làm thí nghiệm

- Hoc sinh hiểu bài hơn, yêu thích bộ môn Hóa học, chất lượng các giờ giảng được nâng lên rõ rệt

- Thao tác thí nghiệm tương đối thành thạo, xây dựng được nề nếp thí nghiệm cũng như rèn được một số kỹ năng cơ bản cho học sinh như: gọn gàng, ngăn nắp, cẩn thận, có tác phong một nhà khoa học

Tuy nhiên để đạt được những kết quả trên Giáo viên cần phải có sự đầu

tư kỹ lưỡng,phải tận tụy, nhiệt huyết với nghề, chụi khó tìm tòi tài liệu nghiên cứu thí nghiệm nhiều lần rồi mới đưa vào giảng dạy, đặc biệt là nghiên cứu thật kĩ các bước tiến hành thí nghiệm sau đó mới biểu diễn trước học sinh, tránh việc thí nghiệm không thành công gây mất niền tin của học sinh vào khoa học

Trên đây là bản báo cáo tham luận “ Các bước tiến hành thí nghiệm để đạt hiệu quả cao trong dạy học môn Hóa” tôi đã trình bày đầy đủ các bước Tuy nhiên do năng lực của bản thân còn nhiều hạn chế vì vậy tôi mong được sự chỉ bảo của chuyên môn phòng giáo dục, sự góp ý của các đồng nghiệp để bản tham luận của tôi được đầy đủ hơn

Người thực hiện

Bùi Thu Hiền