Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)

Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch Thất Hà Nội (Lv thạc sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

- -

NGUYỄN HUY TRỌNG

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN CÔN TRÙNG BẮT MỒI VÀ

BIẾN ĐỘNG SỐ LƢỢNG CỦA MỘT SỐ LOÀI PHỔ BIẾN TRÊN

RAU HỌ HOA THẬP TỰ Ở VÙNG TRỒNG RAU AN TOÀN

TẠI HUYỆN THẠCH THẤT - HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ở các nước trên thế giới, sản xuất các sản phẩm nông nghiệp an toàn

cho sức khỏe con người và môi trường là hướng ưu tiên hàng đầu của ngành

nông nghiệp từ rất sớm của những năm đầu của thế kỷ XX, trong đó rau xanh

là sản phẩm được quan tâm đặc biệt về vệ sinh an toàn thực phẩm Quy trình

kỹ thuật trồng rau sạch, rau an toàn cho phép kiểm soát tốt hơn nguyên liệu

đầu vào, làm tăng năng suất, cho phép mùa canh tác dài hơn, cung cấp sản

phẩm an toàn hơn Gần đây, để chuẩn hóa tiêu chuẩn về an toàn trong quy

trình sản xuất nông sản, tổ chức những người bán lẻ và cung cấp ở châu Âu

EUREP (European Retail Products) đã công bố tiêu chuẩn EUREP GAP

(European Retail Products Good Agriculture Practice) cho thị trường này và

hàng hóa của các nước muốn vào những nước châu Âu phải tuân thủ theo tiêu

chuẩn này

Việt Nam đã gia nhập AFTA và WTO Thách thức lớn nhất trong thời

đại chúng ta là sản xuất và bán ra thực phẩm an toàn đáp ứng nhu cầu cao

trong nước và xuất khẩu ra thế giới, trong đó rau xanh là mặt hàng hết sức

quan trọng Nhưng trên thực tế thì các sản phẩm rau không an toàn vẫn chiếm

tỉ lệ cao trong tổng sản lượng rau được tổ chức sản xuất trên địa bàn ở Hà

Nội, một số nguyên nhân chính là do chưa có quy hoạch vùng chuyên trồng

rau, trồng rau theo lối truyền thống tự phát, đặc biệt là việc lạm dụng thuốc,

phân hóa học và chất kích thích sinh trưởng để trồng rau Việc quy hoạch xây

dựng các khu chuyên sản xuất rau sạch, rau an toàn là một bước đột phá mới

trong việc phát triển nông nghiệp - nông thôn, đồng thời thúc đẩy việc áp

dụng các quy trình kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất rau an toàn đáp ứng được

tiêu chuẩn của GAP (Good Agriculture Practices - sản xuất nông nghiệp tốt)

là những nguyên tắc được thiết lập nhằm an toàn cho thực phẩm, an toàn cho

người sản xuất, bảo vệ môi trường, truy nguyên được nguồn gốc sản phẩm,

đồng thời sản phẩm phải được đảm bảo an toàn từ ngoài đồng đến khi sử

dụng

Từ ngày 1/8/2008, toàn bộ tỉnh Hà Tây sát nhập vào Hà Nội theo Nghị

quyết của kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XII ngày 29/5/2008 Theo đó, Thạch

Thất là một huyện thuộc thành phố Hà Nội Thạch Thất nằm ở phía Tây của

thành phố Hà Nội, phía bắc và đông bắc giáp huyện Phúc Thọ, phía đông nam

và nam giáp huyện Quốc Oai, phía tây nam và nam giáp tỉnh Hòa Bình, phía

tây giáp thành phố Sơn Tây Thạch Thất là vùng bán sơn địa với diện tích tự

nhiên 18.459,05 ha, bao gồm: 1 thị trấn huyện lị (thị trấn Liên Quan) và 22

xã: Bình Phú, Bình Yên, Canh Nậu, Cẩm Yên, Cần Kiệm, Chàng Sơn, Dị

Nậu, Đại Đồng, Đồng Trúc, Hạ Bằng, Hương Ngải, Hữu Bằng, Kim Quan,

Lại Thượng, Phú Kim, Phùng Xá, Tân Xã, Thạch Hòa, Thạch Xá, Tiến Xuân,

Yên Bình, Yên Trung Những năm qua kinh tế huyện đã có bước chuyển dịch

đáng kể, trong đó chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp diễn ra ở hầu hết

các xã, xu hướng độc canh cây lúa không còn, có nhiều mô hình sử dụng đất

nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế cao Trong đó việc hình thành các

vùng chuyên canh tập trung sản xuất rau an toàn đang được nhân rộng và phát

triển mạnh cung cấp các sản phẩm rau an toàn cho thủ đô Hà Nội, đáng kể

như khu trồng rau an toàn ở các xã Dị Nậu, Đại Đồng, Hương Ngải, Lại

Thượng vv Tuy nhiên, trong thực tế quy trình canh tác rau an toàn còn chưa

được hoàn thiên, việc thâm canh, tăng vụ liên tục trên một diện tích hẹp đã

làm phát sinh một số loài sâu hại với mật độ cao trên rau Những tác động ảnh

hưởng của một số yếu tố sinh thái đến sự phát sinh, phát triển của côn trùng

hại, côn trùng bắt mồi và mối quan hệ với các loài côn trùng từ các cây trồng

lân cận khác còn chưa được quan tâm nghiên cứu Hơn nữa, việc nghiên cứu

và sử dụng các loài côn trùng bắt mồi trong phòng trừ sinh học đối với sâu hại

rau sẽ an toàn và có hiệu quả cao, giảm chi phí hơn so với sử dụng các biện

pháp phòng trừ sâu khác

Với tất cả những lý do trên và trong mục tiêu phát triển nông nghiệp

hàng hóa bền vững, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và thân thiện với môi

trường đến năm 2020 thì tất cả những vùng sản xuất rau an toàn tập trung phải

được sản suất theo tiêu chuẩn GAP nhằm phát triển bền vững vành đai xanh

cung như vùng xanh sinh thái cung cấp các sản phẩm rau an toàn cho Thủ đô

Hà Nội và các đô thị xung quanh chúng tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu

thành phần côn trùng bắt mồi và biến động số lượng của một số loài phổ

biến trên rau họ hoa thập tự ở vùng trồng rau an toàn tại huyện Thạch

Thất - Hà Nội”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thành phần loài côn trùng bắt mồi và biến động số lượng

của một số loài bắt mồi phổ biến trên rau họ hoa thập tự ở các vùng trồng rau

an toàn ở huyện Thạch Thất nhằm bảo vệ và lợi dụng các loài côn trùng bắt

mồi trong phòng trừ sinh học sâu hại rau, giảm thiểu việc sử dụng thuốc trừ

sâu hóa học tại các vùng trồng rau an toàn ở Hà Nội

3 Những nội dung nghiên cứu

 Điều tra thành phần côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa thập tự ở các

vùng trồng rau an toàn và so sánh với thành phần loài côn trùng ở các điểm

trồng rau theo cách truyền thống tại huyện Thạch Thất - Hà Nội

 Nghiên cứu sự biến động số lượng của một số loài côn trùng bắt mồi

phổ biến và vật mồi của chúng (là các loài sâu hại chính) trên rau họ hoa thập

tự ở các khu vực trồng rau an toàn tại điểm nghiên cứu

 Nghiên cứu mối quan hệ giữa các loài côn trùng bắt mồi phổ biến với

vật mồi là các loài sâu hại chính và ảnh hưởng của một số yếu tố lên chúng

trên rau họ hoa thập tự ở các khu vực trồng rau an toàn tại điểm nghiên cứu

 Đề xuất việc sử dụng một số loài côn trùng bắt mồi (bọ rùa bắt mồi,

bọ xít bắt mồi, bọ đuôi kìm bắt mồi) trong phòng trừ sâu hại rau tại vùng

trồng rau an toàn của một số xã ở Thạch Thất, Hà Nội

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình sản xuất rau họ hoa thập tự tại huyện Thạch Thất - thành

phố Hà Nội từ năm 2006 đến nay

- Trồng rau an toàn tại Hà Nội

Từ năm 1996, căn cứ vào mục tiêu phát triển sản xuất rau an toàn

(RAT) cũng như điều kiện, nhu cầu và tình hình thực tế ở các địa phương,

thành phố Hà Nội đã triển khai đề án RAT Năm 2000 thành phố đã có quy

hoạch tổng thể những vùng phát triển sản xuất RAT đến năm 2010 và 2020

Theo kết quả điều tra của Chi cục BVTV Hà Nội (2006) tính toàn Thành phố

hiện có 112/117 xã phường ngoại thành có tham gia sản xuất rau Tổng diện

tích gieo trồng rau ở các xã, phường hiện nay là 7.927,5 ha; trong đó diện tích

RAT có cán bộ kỹ thuật Chi cục BVTV Hà Nội chỉ đạo, giám sát là 5.651,5

ha, chiếm trên 70% so với tổng diện tích rau của Thành phố Hà Nội Sản

lượng rau của Hà Nội sản xuất mới chỉ đáp ứng được xấp xỉ 40% sản lượng

tiêu thụ, còn lại gần 60% lượng rau được cung cấp từ các tỉnh lân cận, Vĩnh

Phúc, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Lào Cai

- Trồng rau an toàn tại Huyện Thạch Thất

* Vị trí địa lý

Thạch Thất là một huyện nằm ở phía Tây của thành phố Hà Nội, phía

bắc và đông bắc giáp huyện Phúc Thọ, phía đông nam và nam giáp huyện

Quốc Oai, phía tây nam giáp tỉnh Hòa Bình, phía tây giáp thành phố Sơn Tây

Thạch Thất là vùng bán sơn địa với diện tích tự nhiên 18.459,05 ha, bao gồm:

1 thị trấn huyện lị (thị trấn Liên Quan) và 22 xã: Bình Phú, Bình Yên, Canh

Nậu, Cẩm Yên, Cần Kiệm, Chàng Sơn, Dị Nậu, Đại Đồng, Đồng Trúc, Hạ

Bằng, Hương Ngải, Hữu Bằng, Kim Quan, Lại Thượng, Phú Kim, Phùng Xá,

Tân Xã, Thạch Hòa, Thạch Xá, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung

* Kinh tế - xã hội

Huyện Thạch Thất có vị trí địa lí rất gần khu trung tâm thành phố Hà

Nội, người dân chủ yếu là lao động làm nông nghiệp và lao động làm trong các

làng nghề thủ công truyền thống như nghề mộc, xây dựng, mây tre đan,

may vv Nhân dân có truyền thống cần cù, chịu khó, nguồn lao động rồi rào,

có truyền thống và kinh nghiệm trong sản xuất rau, nắm bắt thông tin và áp

dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật tương đối nhanh Những năm qua kinh tế

huyện đã có bước chuyển dịch đáng kể, trong đó chuyển dịch cơ cấu kinh tế

nông nghiệp diễn ra ở hầu hết các xã, xu hướng độc canh cây lúa không còn,

có nhiều mô hình sử dụng đất nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế cao

Trong đó việc hình thành các vùng chuyên canh tập trung sản xuất rau an toàn

đang được nhân rộng và phát triển mạnh cung cấp các sản phẩm rau an toàn

cho thủ đô Hà Nội, đáng kể như khu trồng rau an toàn ở các xã Dị Nậu, Canh

Nậu, Đại Đồng, Hương Ngải, Lại Thượng, Thúy Lai vv

* Vệ sinh môi trường

Thường xuyên phát động các hợp tác xã, đội sản xuất và các hộ nông

dân làm công tác vệ sinh đồng ruộng, lắp đặt ống cống chứa rác thải nông

nghiệp tại các điểm trong khu ruộng sản xuất rau an toàn Định kỳ tiến hành

nạo vét kênh mương, đảm bảo tưới tiêu

* Công tác chỉ đạo sản xuất

UBND Huyện đã hỗ trợ một phần vật tư phục vụ sản xuất như: một số

giống rau chất lượng cao, thuốc BVTV, phân bón qua lá, phân đầu trâu các

sản phẩm này có nguồn gốc sinh học an toàn trong quá trình sử dụng

Phối hợp với trung tâm khuyến nông, chi cục BVTV thành phố Hà Nội

và chi cục BVTV huyện Thạch Thất đã tổ chức nhiều lớp tập huấn hướng dẫn

kĩ thuật cho nông dân vùng sản xuất rau theo quy trình sản xuất rau an toàn

Các lớp tập huấn đã từng bước nâng cao nhận thức của người sản xuất và người

tiêu dùng về rau an toàn, tạo điều kiện cho người nông dân tiếp xúc với những

tiến bộ khoa học kỹ thuật mới, hiểu biết và ứng dụng khoa học kỹ thuật vào

thực tế sản xuất

Trong quá trình thực hiện đã thành lập bộ phận kiểm tra giám sát phân

công cán bộ kĩ thuật thường xuyên kiểm tra giám sát trong quá trình sản xuất

và các biện pháp điều chỉnh, khắc phục kịp thời Công tác quản lý sản xuất

rau an toàn được thực hiện theo đúng quy trình

- Về môi trường sản xuất: Gồm đất, nước, không khí không bị nhiễm bẩn

do nước thải sinh hoạt, của các khu công nghiệp và khí thải của xe cơ giới

- Về phương thức sản xuất: Rau an toàn được sản xuất trong vùng quy

hoạch có tổ chức và quản lý chặt chẽ, đặc biệt là phân bón và thuốc bảo vệ

thực vật Người sản xuất tự nguyện tự giác, thực hiện nghiêm túc quy trình

sản xuất rau an toàn

- Giống và thời vụ gieo trồng: Các loại giống được đưa vào sản xuất có

chất lượng và sức chống chịu bệnh cao, ít bị nhiễm sâu bệnh, thời vụ sản xuất

trong khung thời vụ tốt nhất, thích hợp cho từng loại giống

- Đất trồng, nước tưới: Đã được các cơ quan chuyên môn kiểm định,

kết quả cho thấy đủ điều kiện sản xuất rau an toàn theo quy định tại quyết

định số 106/2007/QĐ-BNN của Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn Sau

khi có kết quả phân tích đã được Sở nông nghiệp và phát triển nông thôn cấp

giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất rau an toàn

- Phân bón: Không sử dụng các loại phân bón có nguy cơ ô nhiễm cao

như phân chuồng tươi, nước giải, phân chế biến từ rác thải sinh hoạt, rác thải

công nghiệp để bón trực tiếp cho rau Chỉ sử dụng phân chuồng đã ủ hoai mục,

phân hỗn hợp hữu cơ, khoáng theo tỷ lệ cân đối, khuyến khích sử dụng phân

hữu cơ vi sinh, sử dụng phân bón qua lá của các đơn vị được phép sản xuất,

dùng đúng liều lượng, đảm bảo thời gian cách ly

- Công tác bảo vệ thực vật: Áp dụng kĩ thuật quản lý dịch hại tổng hợp

(IPM) trên rau, tuyệt đối không sử dụng các loại thuốc có độ độc cao, giai

đoạn đầu vụ có thể sử dụng các loại thuốc hoá học thế hệ mới an toàn cho

người và môi trường, giai đoạn cuối vụ chỉ sử dụng các loại thuốc sinh học

hoặc thuốc có nguồn gốc sinh học có thời gian cách ly ngắn ở các loại rau dễ

bị rủi ro do sâu bệnh phá hại để đảm bảo chất lượng sản phẩm Thường xuyên

kiểm tra đồng ruộng, phát hiện sớm đối tượng sâu bệnh hại để phòng trừ kịp

thời, khuyến khích áp dụng biện pháp phòng trừ thủ công, bắt bướm và diệt ổ

trứng sâu vào thời điểm thích hợp, tiêu huỷ cây bị bệnh, bảo vệ và phát triển

thiên địch trong các vùng trồng rau

- Thu hoạch và bảo quản rau an toàn: Thu hoạch đúng kỹ thuật, đúng

thời điểm chín để đảm bảo năng suất, chất lượng và vệ sinh an toàn thực

phẩm, không để rau héo úa, dập nát

*Tiêu thụ sản phẩm:

+ Cung cấp chủ yếu cho các hộ gia đình sản xuất tiểu thủ công nghiệp

và làm nghề truyền thống trong các xã của huyện

+ Tổ chức tiêu thụ sản phẩm bằng hình thức bán ngay tại ruộng cho hệ

thống các siêu thị tại Hà Nội đến thu mua

+ Cung cấp theo đơn đặt hàng của các cơ quan, đơn vị, trường học, nhà

hàng, bếp ăn bán trú, khu công nghiệp trên địa bàn huyện và thành phố

- Kĩ thuật trồng một số loại rau họ hoa thập tự theo quy trình sản

xuất rau an toàn

* Chỉ tiêu rau an toàn

Những sản phẩm rau tươi có chất lượng đúng như đặc tính giống của nó,

hàm lượng các hóa chất độc và mức độ nhiễm các sinh vật gây hại dưới mức

tiêu chuẩn cho phép, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng và môi trường, thì

được coi là rau đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm gọi tắt là rau an toàn (Bộ

Nông Nghiệp Phát Triển Nông Thôn, 1998) [1]

Chỉ tiêu của rau an toàn bao gồm: Chỉ tiêu nội chất và chỉ tiêu về hình thái

trong đó hàm lượng thuốc hóa học, số lượng vi sinh vật và kí sinh trùng, hàm

lượng đạm Nitrate (NO3), hàm lượng các kim loại nặng (chì, thủy ngân,

a-sê-nic, kẽm, đồng vv) trong sản phẩm của từng loại rau phải dưới mức cho

phép theo tiêu chuẩn của các tổ chức Quốc tế FAO/WHO hoặc của một số

nước tiên tiến Các sản phẩm rau tươi được thu hoạch đúng lúc, đúng độ già

kỹ thuật hay thương phẩm của từng loại rau, không dập nát, héo úa, hư thối,

không lẫn tạp chất, sâu bệnh và có bao gói thích hợp (Bộ Nông Nghiệp Phát

Triển Nông Thôn, 1998) [1]

* Kỹ thuật trồng rau họ hoa thập tự theo quy trình sản xuất rau an toàn

- Thời vụ: Có 3 vụ chính

+Vụ xuân hè: Gieo tháng 1 - 3, chủ yếu trồng cải nấu canh, xà lách

+Vụ hè thu: Gieo tháng 4 - 9, chủ yếu trồng cải xanh, cải ngọt, cải ngồng

+Vụ đông: Gieo tháng 10 - 12 chủ yếu trồng cải bắp, su hào, cải bẹ

- Vườn ươm:

+ Đất gieo cây con: Tốt nhất là đất phù sa, đất thịt nhẹ, đất cát pha,

thoát nước tốt và chủ động tưới tiêu

+ Làm đất gieo hạt: Đất phải được phơi ải, cày bừa kỹ (không có điều

kiện phơi ải thì phải để đất khô, để đất tơi, nhỏ, tỷ lệ đất bột chiếm 2/3)

+ Lên luống: Lên luống 15 - 20 cm, rộng 80 - 100 cm (ở nơi lộng gió

và đất cao thì làm luống thấp và ngược lại) Vụ sớm lên luống mai rùa cao để

phòng mưa, dễ thoát nước, chính vụ và vụ muộn làm luống phẳng

+ Bón lót trước khi gieo: (300 - 500 kg phân chuồng mục + 5 - 6 kg

Super lân + 2 - 3 Kg Sulfat kali) /1 sào bắc bộ Rải phân đều trên mặt luống,

đảo đều đất và phân, vét đất ở rãnh phủ lên mặt luống dày 1,5 - 2 cm, dùng

cào hoặc thước gỗ gạt đất, phân còn vón cục ra quanh mép luống, dùng cuốc

vét rãnh và đập nhẹ thành luống cho gọn và dễ thoát nước

+ Gieo hạt giống: Hạt giống nên ngâm vào nước ấm 20oC trong 20

phút, sau đó ngâm nước lạnh từ 8 - 10 giờ trước khi gieo hạt, để tiết kiệm hạt

giống, cây con sinh trưởng đều và khoẻ, thu hoạch được đồng loạt, nên gieo

hạt theo hàng với khoảng cách 4 - 5 cm 1 hạt hoặc trộn đều với tro hoặc cát,

đất bột (tỷ lệ 1/20) để gieo vãi trên mặt luống làm nhiều lần cho đều với

lượng hạt gieo từ 2 - 4 g/m2

+ Phủ mặt luống giữ ẩm: Sau khi gieo cần phủ mặt luống bằng trấu, tro

hoặc đất bột (qua sàng) phủ mặt luống bằng rơm hoặc rạ dày 1,5 - 2 cm để giữ

ẩm cho đều, mưa và tưới nước không làm hạt bị xô dạt

+ Tưới nước sau gieo: Dùng ô roa tưới nhẹ bằng nước sạch lên mặt

luống Trong 3 - 5 ngày sau gieo tưới 1 - 2 lần/ ngày, sau đó cứ 2 ngày tưới 1

lần Khi thấy hạt bắt đầu mọc, bỏ ngay rơm rạ phủ mặt luống để cây tiếp xúc

với ánh sáng Sau khi cây mọc 10 - 12 ngày, sàng một lớp đất bột trộn trấu để

cây không bị đổ hoặc ngả nghiêng

+ Giàn che: Gieo cây con giống nhất thiết phải có giàn che Có thể

bằng nilon, hoặc cót hình cầu vồng ngang mặt luống để che khi mưa

Khi cây được 2 - 3 lá thật, tỉa bỏ cây bệnh, cây không đúng giống, để

mật độ 3 - 4 cm/cây Sau mỗi lần nhổ tỉa, kết hợp tưới thúc bằng phân chuồng

ngâm ngấu pha loãng, không tưới bằng phân đạm

Tiêu chuẩn cây giống tốt: Phiến lá tròn, hai lá mầm cây con xanh tươi,

đốt sít, mập, các lá gần sát nhau, lá ngọn đẹp Cây có 5 - 6 lá thật thì nhổ

trồng

- Làm đất, bón lót, trồng cây

Chọn đất trồng có độ PH: 6 - 6,5, đất giàu mùn Nơi trồng rau an toàn

phải xa nguồn nước thải, các khu công nghiệp, không gần nhà máy có nhiều

khói bụi độc hại Đất không qua sử dụng các loại thuốc BVTV có tính độc cao

nhiều vụ liên tục, đất phù hợp là đất phù sa, cát pha thịt nhẹ, đảm bảo nguồn

nước tưới tiêu chủ động

Làm đất kĩ, nhỏ, tơi xốp, cày bừa kỹ để đất nhỏ và sạch cỏ dại, lên luống

rộng 100 - 120 cm, cao 15 - 20 cm, rãnh luống rộng 20 - 25 cm, cuốc thành 2

hàng

Mật độ trồng: ví dụ: cải bắp, su hào 30.000 cây /ha (cây cách cây 40

cm, hàng cách hàng 60 - 70 cm)

- Bón phân

Lượng phân chuồng cho 1 ha là 25 - 30 tấn (800 - 1.000 kg cho 1 sào

bắc bộ) dùng bón lót, chỉ sử dụng phân chuồng ủ hoai mục, tuyệt đối không

sử dụng phân tươi Ngoài biện pháp bón vào đất, có thể phun qua lá các dung

dịch dinh dưỡng đa lượng, trung lượng, vi lượng theo hướng dẫn sử dụng của

nhà sản xuất

- Cách trồng

Bới một hố nhỏ, giữa hố đã có phân lót, đặt nhẹ phần rễ xuống, lấp đất

bằng hỗn hợp (phân + đất nhỏ) quanh gốc, dùng tay ấn nhẹ đất quanh gốc từ

ngoài vào, phần đất lấp ngang với cổ rễ và bằng mặt luống, tưới ngay bằng

nước sạch trực tiếp vào gốc từng cây để đất quanh gốc tự lèn và hết lún (cây

nào héo, chết thì phải dặm ngay)

- Tưới nước

Cải là cây rất cần nước nên việc tưới nước giữ ẩm phải duy trì thường

xuyên Khi cây trải lá bàng có thể tưới rãnh (tát nước ngập 2/3 rãnh cho tự

thấm lên) để độ ẩm đất trong luống được đồng đều, không bị váng mặt luống,

khi thấm mặt luống thì tháo cạn tránh ngập úng Các đợt bón thúc đều phải

kết hợp làm cỏ, xới xáo, vun gốc, tưới nước

- Phòng trừ sâu bệnh

+ Sâu hại: sâu tơ, sâu xanh, sâu khoang, sâu đo, sâu xám, rệp, bọ

nhảy

Thường xuyên kiểm tra phát hiện kịp thời để phòng trị bằng các biện

pháp cơ giới hay thuốc hoá học theo chỉ dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, rau

cải có một số sâu bệnh hại chính sau:

+ Bệnh hại: sưng rễ, thối hạch, thối nhũn, lở cổ rễ…

Các thuốc hoá học có thể dùng trừ sâu: Bt, Sadavil, Padan, Regen, Shepra

Các loại thuốc trừ bệnh: Validacin, Rhidomil, Kasuran…

- Thu hoạch

Chú ý bảo đảm thời gian cách ly của việc dùng thuốc bảo vệ thực vật

và phân đạm trước khi thu hoạch

Thu hoạch khi cây đúng độ chín, tránh làm dập nát, bỏ lá gốc, lá bị

bệnh

Chỉ rửa rau bằng nước sạch, không nhúng hoặc rửa rau sau khi thu

hoạch bằng nước bẩn Thu dọn xử lý tàn dư rau trên ruộng

Bảng 1 So sánh một số yếu tố trong sản xuất rau truyền thống với sản

xuất theo quy trình trồng rau an toàn tại Thạch Thất - Hà Nội

Stt Yếu tố sản

xuất

Sản xuất truyền thống

Sản xuất theo quy trình trồng rau an toàn

1

Đất sản xuất Tự do, tùy thuộc

vào địa điểm

Nằm trong quy hoạch vùng sản xuất rau an toàn của huyện, thuộc loại đất cát pha thịt nhẹ, tầng canh tác khá

7 Giống sản xuất Các giống tiến bộ,

giống liên doanh

Các giống tiến bộ, giống liên doanh

23% dùng vòm che thấp đơn giản bằng túi PE

10

Sơ chế sau thu

hoạch

Có, nguồn nước phục vụ sơ chế không đảm bảo, chủ yếu là nước ao

Có, nước sơ chế chủ yếu là nươc giếng khoan đã xử lý bề mặt chứa trong bể xây xi măng gạch ngay tại ruộng

11 Nhãn mác sản

Có nhãn mác sản phẩm rau an toàn của chi cục BVTV thành phố Hà Nội

12 Tổ chức sản

xuất Không có, tự do

Có vùng quy hoạch chuyên trồng rau an toàn và kế hoạh sản xuất chi tiết

1.2 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

1.2.1 Các nghiên cứu về thành phần loài côn trùng bắt mồi

Thành phần của thiên địch rất phong phú bao gồm các loại côn trùng

bắt mồi, ong ký sinh, nhện bắt mồi, nấm, vi khuẩn, virus Việc xác định thành

phần thiên địch, sự biến động số lượng, đánh giá vai trò của chúng là cơ sở

khoa học trong việc sử dụng chúng để phòng trừ dịch hại Ở các vùng sinh

thái khác nhau, số lượng các loài thiên địch đã phát hiện được cũng khác

nhau Theo Blackman, 1984 [36] trong số gần 900 loài côn trùng đã biết thì

sâu hại chỉ chiếm trên 10% còn lại phần lớn là kẻ thù tự nhiên của sâu hại

Alam, 1992 [34] đã ghi nhận ở Anh có 48 loài thiên địch của sâu tơ, 20

loài thiên địch sâu khoang, trong đó Diptera có 5 loài, Hymenoptera có 15

loài Goodwin, 2002 [46] cho biết có 90 loài sử dụng trứng, sâu non, nhộng

của sâu tơ làm vật mồi

Tại Châu Âu , thành phần thiên địch của các loài sâu hại cũng được các

nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Fao, 1993 [42] đã cho biết thành phần

thiên địch trên rau họ hoa thập tự ở Anh gồm 41 loài ong, 6 loài nấm và 6 loài

virus Morallo and Sayaboc, 1992) [53] đã phát hiện tại Rumani tập đoàn ong

bắt mồi lá sâu tơ gồm 25 loài thuộc họ Ichneumonidae và Braconidae Theo

Diana Roll, 2004 [38] sâu hại rau có 500 loài thiên địch, trong đó 70% là loài

đa thực, 20% là loài đa thực hẹp

Lane Greer, 2000 [52] đã ghi nhận 7 loài bắt mồi quan trọng trên rau an

toàn trồng trong nhà kính gồm Chrysoperla carnea, C rufilabris, Chrysopa

spp., ruồi ăn rệp Aphidius matricariae và họ bọ rùa bắt mồi Hippodamia

convergens

Theo tập hợp kết quả nghiên cứu của Zhang and Liang, 2000 [59], có tới

19 loài ong và 34 loài bắt mồi ăn thịt khác là thiên địch của sâu xanh bướm

trắng

Các loài bọ xít bắt mồi họ Reduviidae cũng đã được nghiên cứu rộng rãi

Ở Đông Dương, Ivo Hodek, 1973 [41] đã công bố 14 loài bọ xít bắt mồi bao

gồm họ Reduviidae có 11 loài thuộc 9 giống Graeme Murphy and Gillian

Ferguson, 2000 [43] đã xác định vùng phân bố và xây dựng khóa định loại cho

các loài bọ xít bắt mồi thuộc giống Coranus Risk and Brian, 1995 [57] đã mô

tả đặc điểm hình thái trứng của 24 loài thuộc họ bọ xít ăn sâu Reduviidae và

mô tả bọ xít non tuổi 1, tuổi 4 của 7 loài bọ xít bắt mồi thuộc họ này

Thành phần loài côn trùng bắt mồi của các loài sâu hại trên rau họ hoa

thập tự và các nghiên cứu nhân nuôi một số loài côn trùng bắt mồi phổ biến

trong phòng trừ sinh học sâu hại rau an toàn trong nhà lưới, nhà kính cũng đã

được nhiều tác giả nghiên cứu, cụ thể là 61 loài côn trùng bắt mồi là sâu hại

rau họ hoa thập tự trồng trong các kiểu nhà lưới, nhà kính đã được ghi nhận,

trong đó có nhiều loài có khả năng sử dụng cho hiệu quả phòng trừ cao như

loài ong bắt mồi, bọ xít bắt mồi Oriorus sp, và bọ mắt vàng Chrysoperla sp

(California Environmental Protection Agency Department, 2010) [37]

Nhìn chung thành phân loài côn trùng bắt mồi của các loài sâu hại trên

rau an toàn họ hoa thập tự rất phong phú với hơn 60 loài bắt mồi phổ biến ghi

nhận được như bọ rùa bắt mồi Propylea japonica, Harmonia axyridis,

Scymnus hoffmanni, ruồi ăn rệp M corollae và P quadrifasciatus, bọ mắt

vàng Chrysoperla carnea và Chrysopa oculata, bọ xít bắt mồi Oriorus sp,

Coranus sp., Sycanus spp.,cánh cứng bắt mồi Cheilomenes spp., bọ đuôi kìm

bắt mồi, ong vàng bắt mồi vv nhiều loài đã được nhân nuôi và sử dụng trong

phòng trừ sinh học sâu hại rau ở nhiều nước trên thế giới

1.2.2 Các nghiên cứu về biến động số lượng của một số loài côn

trùng bắt mồi

Việc điều tra, nghiên cứu về biến động số lượng của các loài côn trùng

bắt mồi trên đồng ruộng có ý nghĩa rất lớn trong việc dự tính dự báo sự phát

sinh, phát triển của chúng, từ đó làm cơ sở cho việc lựa chọn biện pháp phòng

trừ thích hợp

Trong các loài côn trùng bắt mồi của sâu tơ thì bọ xít bắt mồi là đối

tượng phổ biến nhất Nó có mặt ở trên cánh đồng và hiệu quả diệt sâu tơ cũng

khá cao như ở Malaysia tỷ lệ diệt 29,5%, ở Nhật Bản cao nhất vào tháng 10 tỷ

lệ diệt tới 50% (Ric Bessin, et al 2007) [58]

De Back, 1974 [40] đã nghiên cứu biến động số lượng trưởng thành và

thiếu trùng của 7 loài bọ xít bắt mồi thuộc 3 họ bao gồm: Acanthaspis

pedestris, Edocla slateri, Catamiarus brevipennis, Haematorrhophus

nigroviolaceous, Neohaematorrhophus therasii, Rhinocoris fuscipes và loài R

marginatus trên cánh đồng ở Tamil Trong thời gian nghiên cứu từ tháng 9

năm 1984 đến tháng 7 năm 1986 tác giả nhận thấy rằng biến động số lượng

của các loài bọ xít bắt mồi này có mối quan hệ với số lượng của vật mồi và

phụ thuộc vào nhiệt độ, lượng mưa, gió Số lượng của loài bọ xít Acanthaspis

pedestris thường đạt mật độ cao trong tháng 9/1984 và tháng 3/1985 Số

lượng của loài bọ xít Edocla slateri đạt mật độ cao ở tháng 11/1984 và tháng

3/1985 Đối với loài Catamiarus brevipennis đạt mật độ cao vào tháng 4 hàng

năm Loài Haematorrhophus nigroviolaceous đạt mật độ cao ở tháng 10/1984

và tháng 2/1985 Loài Neohaematorrhophus therasii đạt mật độ cao ở tháng

3/1985 và 8/1986 Loài Rhinocoris fuscipes đạt mật độ cao ở tháng 7/1984 và

tháng 3/1986 Số lượng loài R marginatus thường đạt mật độ cao trong tháng

9/1984 và tháng 6/1985

Nghiên cứu biến động số lượng của loài bọ xít mù xanh Cyrtorrhinus

lividipennis trên rau Qua tính toán cho thấy mối tương quan số lượng giữa

loài bọ xít bắt mồi này với vật mồi của nó là loài rầy chặt chẽ (r = 0,8)

(Morallo and Sayaboc, 1992) [53]

Nhiều công trình nghiên cứu của các nước đều chỉ rõ việc dùng các loại

thuốc có phổ tác dụng rộng hoặc lạm dụng thuốc hoá học để trừ sâu trên rau

họ hoa thập tự đã làm ảnh hưởng đáng kể đến sự biến động của quần thể thiên

địch Đây là một trong số các nguyên nhân dẫn tới hiện tượng tái phát các

quần thể của sâu hại Vì vậy việc dùng thuốc hoá học có tính chọn lọc một

cách hợp lý trên rau họ hoa thập tự là hướng chiến lược trong điều khiển tính

kháng thuốc của sâu hại, đồng thời là biện pháp quan trọng để bảo vệ các loài

thiên địch trên ruộng rau Các kết quả nghiên cứu về côn trùng bắt mồi trên

ruộng rau đều thấy các loài này có vai trò khá quan trọng trong điều hoà số

lượng quần thể các loài sâu hại trong sinh quần đồng ruộng Hiệu quả khống

chế sâu hại của chúng ở các vùng, các nước rất khác nhau (Alma, 1992) [34]

Nghiên cứu về biến động số lượng và ảnh hưởng của các yếu tố đến

mật độ một số loài ong bắt mồi cũng đã quan tâm và ghi nhận có 2 loài ong

Psix striaticeps và Trissolcus sp (họ Vespidae) có vai trò cao đối với sâu hại

rau Hai loài này đạt mật độ cao ở tháng 3/1985 và tháng 8/1986, tháng

7/1984 và tháng 3/1986 Số lượng loài Psix striaticeps thường đạt mật độ cao

nhất trong khoảng từ tháng 7 và 8 (Dẫn theo Phạm Văn Lầm et al 2003) [56]

Vì vậy các biện pháp bảo vệ và thúc đẩy sự gia tăng số lượng các loài

côn trùng bắt mồi tự nhiên là một bộ phận quan trọng của hệ thống phòng trừ

tổng hợp sâu hại (Lane Greer, 2000) [52]

1.2.3 Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa loài côn trùng bắt mồi với

vật mồi và việc sử dụng một số loài côn trùng bắt mồi

Từ lâu nhiều nhà khoa học đã quan tâm nghiên cứu và ứng dụng về

thiên địch trong phòng chống sâu hại Biện pháp này tuy không mang lại hiệu

quả tức thời như biện pháp hoá học, nhưng về lâu dài lại ổn định hơn và còn

bảo vệ được con người và môi trường sống

Ở châu Mỹ các loài bắt mồi ăn thịt có thể làm giảm mật độ trứng và sâu

non sâu xanh bướm trắng từ 51 - 79% Ngoài ra còn xác định được hai loài

ong ăn trứng sâu xanh bướm trắng là P.vulgaris và Compsilura consinata,

nhưng hai loài này có tỷ lệ thấp (Gillian Ferguson, 2005) [45]

Jim Chaput, 2000 [50] đã ghi nhận có thể sử dụng các loài bắt mồi

Diglyphus sp và Dacnusa spp để phòng trừ sinh học sâu vẽ bùa Gillian

Ferguson 2005 [45] đã mô tả, nghiên cứu và phát triển một số loài như ruồi ăn

rệp Aphidoletes aphidimyza, bọ rùa bắt mồi Hippodamia convergens,

Harmonia axyridis và bọ mắt vàng Chrysoperla sp Trong nhà kính để phòng

trừ rệp đào Myzus pesicae, rệp bông Aphis gossypii, rệp khoai tây

Macrosiphum euphorbiaend và rệp cây mao Aulacorthum solani thì biện pháp

phòng trừ sinh học được ưu tiên và sử dụng với việc thả một số loài ruồi ăn

rệp Aphidoletes aphidimyza và bọ rùa bắt mồi Hippodamia convergens,

Harmonia axyridis (Jamie Intosh, 2008) [49] Trong công trình phòng chống

bọ trĩ hại cây trồng trên rau an toàn thì có thể sử dụng loài bọ xít nhỏ thuộc họ

Anthocoridae và giun tròn Heterorhabditis bacteriophora (Risk and Brian,

1995) [57] Lane Greer (2000) [52] đã ghi nhận 7 loài bắt mồi quan trọng trên

rau trong nhà kính gồm Chrysoperla carnea, Crufilabris, Chrysopa spp, ruồi

ăn rệp Aphidoletes aphidimyza, ong ăn rệp Aphidius colemani, Aphidius

matricariae và bọ rùa bắt mồi Hippodamia convergens Các loài thiên địch

này là những tác nhân quan trọng và hiệu quả trong phòng trừ rệp hại Nhân

nuôi và thả các loài ruồi ăn rệp Aphidoletes aphidimyza và bọ rùa bắt mồi

Hippodamia convergens tốt nhất là vào thời gian nhiệt độ lạnh

Việc nhân nuôi và sử dụng các loài côn trùng bắt mồi trong phòng trừ

sinh học để giảm bớt hay loại trừ côn trùng hại cây trồng cũng đã được áp

dụng ở nhiều nước như Trung Quốc, Đài Loan, Indonesia, Thái Lan, Nhật

Bản, Hà Lan…vv, thậm chí ở nhiều nước như Trung Quốc và Hà Lan cón có

nhiều công ti sinh học sản xuất hàng loạt các loài côn trùng bắt mồi (trong đó

thức ăn để nuôi chúng cũng được nhân nuôi và phối chế công nghiệp) nhằm

cung cấp cho nông dân thả trên đồng ruộng để phòng trừ nhiều loại sâu hại

nguy hiểm Để phòng trừ rệp hại trên rau trong nhà kính ở Đài Loan, trong 5

năm thực nghiệm và nghiên cứu người ta đã nhân nuôi và thả loài bọ rùa nhật

bản bắt môi Propylea japonica, loài bọ rùa này đã làm giảm trung bình 56

-76% số lượng rếp hại rau màu Ruồi ăn rệp đã được nuôi bằng thức ăn là loài

rệp đậu tương Aphis glycine, loài rệp này được nhân nuôi trong phòng thí

nghiệm ở Trung Quốc cho thấy: số lượng của 2 loài ruồi ăn rệp M.corollae và

P.quadrifasciatus được nhân nuôi với con mồi là rệp Aphis glycine có thể diệt

từ 70 - 80% số lượng rệp ở giai đoạn cây đậu ra hoa (De Back, 1974) [40] Ở

Indonesia, nhân nuôi loài bọ rùa Harmonia arcuata với thức ăn là rệp đậu

(nuôi bằng cây đậu tương trong phòng thí nghiệm) và thả trong nhà kính để

phòng trừ rệp đậu và sử dụng 5 loài côn trùng bắt mồi (bọ cánh cứng bắt mồi

Cheilomenes lunata, bọ rùa Syrphus sp, ruồi ăn rệp Forficulata auricularia,

bọ đuôi kìm và bọ xít bắt mồi Orius sp bằng thức ăn là một số loài rệp (nuôi

bằng cây đậu) và sâu non (nuôi bằng thức ăn nhân tạo) trong phòng thí

nghiệm ở Uganđan để diệt các loài sâu hại trên cây rau màu Nuôi và sử dụng

hai loài bọ mắt vàng Chrysoperla carnea và Chrysopa oculata thấy rằng cá

thể bọ mắt vàng phát triển với tỉ lệ sống sót từ 66 - 91% (Ivo Hodek, 1973)

[41] Ở Canada, nhân nuôi loài bọ rùa đỏ Micraspis discolor (F) và sử dụng

loại bọ rùa đỏ này ở pha ấu trùng (tuổi 1- 4) và trưởng thành đã đem lại hiệu

quả cao trong phòng trừ rệp đậu (Gillian Ferguson, 2005) [45] Nuôi trưởng

thành và ấu trùng của một số loài bọ rùa (Propylaea japonica, Harmonia

axyridis, Scymnus hoffmanni) và loài bọ mắt vàng (Chrysopa pallens,

Chrysopa formosa) nhằm sử dụng để phòng trừ một số loài rầy trắng đã thu

được một số kết quả khả quan Với 50% là nguồn thức ăn từ rệp muội và 50%

là rầy trắng thu ở ngoài đồng, các loài bắt mồi trên có khả năng sinh trưởng và

phát triển cao (Zhang and Liang, 2000) [59] Ở Trung Quốc loài ong bắt mồi

đã được thả trên phạm vi rộng lớn hàng triệu ha cây trồng mang lại hiệu quả

cao trên 70% sau 7 ngày thả Trên sâu non ngài gạo được thả trong nhà kính

phòng trừ sâu hại trên rau và nhiều loại cây trồng khác Bọ mắt vàng

Chrysopa sp là loài bắt mồi ăn trứng và cả sâu non của nhiều loại sâu hại rau,

loài nay có thể làm giảm trên 80% số lượng rệp sáp hại rau màu ở nhiều nước

Châu Âu và Châu Á Ong đen kén trắng Cotesia plutellae được sử dụng ở

Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc phòng trừ sâu tơ hại rau rất hiệu quả và

hiện nay nhiều nước trên thế giới như Trung Quốc, Philippin, Nhật Bản,

Pháp vv đã có quy trình công nghệ sản xuất ong đen kén trắng trên quy mô

lớn dẫn theo Ha Quang Hung, 2002 [47]

Thành công lớn nhất trong phòng trừ sâu hại rau họ hoa thập tự là việc

nghiên cứu, sản xuất quy mô công nghiệp và sử dụng rộng rãi các chế phẩm

sinh học như NPV, GV đặc biệt là chế phẩm Bt Một trong những nghiên cứu

biện pháp sinh học được quan tâm nhiều là nhân thả các loại côn trùng bắt mồi

có hiệu quả cao trong khống chế sâu hại, việc nhân thả các loài bắt mồi được tiến

hành dưới hai phương thức: nhân thả tràn ngập với số lượng đủ gây áp lực khống

chế số lượng quần thể sâu hại Nhân thả bổ sung nhằm tạo lập quần thể tự nhiên

(Lane Greer, 2000) [52]

1.3 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

1.3.1 Các nghiên cứu về thành phần côn bắt trùng mồi

Ở nước ta, những nghiên cứu về côn trùng bắt mồi, ăn thịt được tiến

hành trong nhiều năm Kết quả điều tra cơ bản về côn trùng năm 1967 - 1968

của viện BVTV cho thấy có 75 loài thuộc bọ xít ăn sâu (Reduvidae), 67 loài

thuộc họ chân chạy (Carabidae), 20 loài thuộc họ hổ trùng (Cicindelidae)

(Viện bảo vệ thực vật, 1976) [31] Theo báo cáo khoa học về cải tiến công tác

BVTV ở Việt Nam giai đoạn 1990 - 1995 đã thu thập được 16 loài thiên địch

trên rau ở ngoại thành Hà Nội gồm có 9 loài côn trùng bắt mồi ăn thịt, 4 loài

nhện và 3 loài ong (Viện bảo vệ thực vật, 1976) [32]

Năm 2002, Hà Quang Hùng [12] thực hiện thống kê nguồn gen côn

trùng có ích vùng Hà Nội đã điều tra thành phần côn trùng bắt mồi gồm 29

loài ong ăn trứng, 67 loài ong ăn sâu non, 67 loài ong ăn nhộng trên những

sâu hại chính của những cây trồng chủ yếu vùng Hà Nội Theo kết quả theo

dõi của Lê Văn Trịnh và ctv., 1996 [24] cho thấy có 11 loài thiên địch xuất

hiện trên các vùng trồng rau trong mùa đông, bao gồm 5 loài nhện (thuộc bộ

nhện lớn Aranedae), 3 loài côn trùng cánh cứng (bộ Coleoptera), 2 loài ong

(bộ Hymenoptera) và 1 loài nấm ký sinh chưa xác định

Các nghiên cứu về thành phần loài côn trùng ký sinh và bắt mồi sâu hại

trên rau họ hoa thập tự ở Hà Nội cũng đã được nhiều tác giả đề cập Tại Gia

Lâm, Hà Nội từ năm 2001- 2002 đã ghi nhận 9 loài ăn sâu tơ, sâu xanh bướm

trắng, sâu khoang và rệp muội trên rau họ hoa thập tự, trong đó 2 loài là

Cotesia plutellae và Diaretiella rapae xuất hiện với tần xuất và tỉ lệ cao Hà

Quang Hùng, 2002 [12] đã ghi nhận 21 loài thiên địch đối với loài ruồi hại rau

Liriomyza sativae ở Hà Nội và vùng phụ cận, đặc điểm hình thái, sinh thái của

ong Dacnusa sibirica ăn ruồi hại lá rau Liriomyza sativae đã được ghi nhận

Nguyễn Công Thuật, 1995 [25] đã thống kê trên những thiên địch

thường thấy ở sâu hại cải bắp Nhóm côn trùng và nhện ăn thịt có 21 loài,

nhóm vi sinh vật gây bệnh có 4 loài

Nghiên cứu trên rau họ hoa thập tự, Lê Thị Kim Oanh, 2002 [19] đã thu

77 loài côn trùng bắt mồi và nhện bắt mồi Một số loài thiên địch được nghiên

cứu như bọ rùa 6 vằn, bọ rùa 2 mảng đỏ, ruồi ăn rệp Đây là lực lượng thiên

địch có vai trò trong việc hạn chế số lượng nhiều loài sâu hại rau an toàn

Lê Thị Kim Oanh, 2002 [19] thu thập ở Song Phượng - Hoài Đức - Hà

Tây (cũ) 37 loài thiên địch trong đó có 18 loài côn trùng bắt mồi, 14 loài nhện

bắt mồi trên rau họ hoa thập tự Điều tra tại Hà Nội, Hà Tây và Vĩnh Phúc thu

thập được 45 loài kẻ thù tự nhiên trên rau họ hoa thập tự gồm 21 họ thuộc 5

bộ và một nhóm bệnh hại côn trùng Trong đó bộ cánh cứng (Coleoptera)

chiếm số lượng loài lớn nhất (37,8%), trong đó bọ rùa đỏ, bọ rùa 6 vằn, bọ

đuôi kìm, bọ cánh cộc và ong ăn sâu tơ là 5 loài thiên địch có thể nhân nuôi

và sử dụng trong phòng trừ sâu hại trên cánh đồng

Theo dõi thiên địch của sâu tơ trên ruộng bắp cải, Hà Quang Hùng,

2006 [13] phát hiện có một loài ong (Cotesia Plutellae), một nấm ký sinh

chưa định loại, 2 loài nhện, 1 loài bọ ba khoang và nhái Ong (Cotesia

Plutellae) xuất hiện phổ biến từ tháng 12 trở đi

Nguyễn Thị Thu Cúc và Nguyễn Xuân Niệm, 2009 [6] đã tìm thấy trên

cây dừa ở các tỉnh phía Nam có 5 loài bọ đuôi kìm thuộc bộ cánh da

Dermaptera trong đó có 2 loài phổ biến và có khả năng khống chế bọ cánh

cứng hại dừa Loài bọ đuôi kìm vàng Chelisoches variegatus tìm thấy ở hầu

hết các vườn dừa ở đồng bằng sông Cửu Long, còn loài bọ đuôi kìm màu đen

Chelisoches morio chỉ tìm thấy ở đảo Phú Quốc, cả 2 đều thuộc họ

Chelisochidae và có khả năng khống chế hiệu quả bọ cánh cứng hại dừa

Thiên địch của sâu khoang bao gồm các loại nhện, ong kén nhỏ

(Braconidae), nấm ký sinh (Beauveria) và bệnh chết nhũn Đáng chú ý là nấm

Braconidae ký sinh trên sâu non vào tháng 1, tháng 2 và tháng 3 hàng năm

(Lê Văn Trịnh, và ctv., 1996) [24]

1.3.2 Các nghiên cứu về biến động số lượng của một số loài côn

trùng bắt mồi

Theo Nguyễn Công Thuật, 1995 [25] do trình độ dân trí về bảo vệ thực

vật quá thấp, không nắm được tình hình phát sinh của sâu, không hiểu hết tác

dụng cũng như tác hại của thuốc, không hiểu biết kỹ thuật sử dụng nên

thường phun thuốc tự do, phun theo định kỳ, tập quán phun thuốc theo nhau,

phun theo ý muốn chủ quan nên thường gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng,

rất nhiều loài thiên địch của nhiều loại sâu hại quan trọng đã bị biến mất Trên

rau qua điều tra ở những khu vực không hoặc ít sử dụng thuốc hóa học cũng

có nhiều loài bắt mồi

Tác giả Trần Khắc Thi, 1999 [27], cho rằng do việc sử dụng thuốc hoá

học một cách quá mức đã làm cho thành phần côn trùng bắt mồi trong sinh

quần rau rất nghèo nàn so với sinh quần lúa, đồng thời gây nên sự xuất hiện

chậm trễ của các loài này trên sinh quần rau, làm giảm vai trò của chúng trong

việc điều chỉnh các loài sâu hại Xác định vùng Hà Nội có 2 loài ong ăn nhộng

xuất hiện từ cuối tháng 3 đến đầu tháng 5 với tỷ lệ chung trên sâu tơ 2,8% -

31,0%

Nguyễn Đình Đạt, 1980 [8] đã ghi nhận có 19 loài côn trùng bắt mồi bị

chết do phun thuốc trừ sâu, trong đó các loài nhện lớn ăn thịt và bọ rùa đỏ bị

chết nhiều nhất

Trương Xuân Lam và Vũ Quang Côn, 2004 [18], đã nghiên cứu sự biến

động số lượng loài bọ xít bắt mồi Coranus fuscipennis trên cây Bông tại Tô

Hiệu - Sơn La kết quả thu được: Mật độ trung bình là 0,17 ± 0,02 con/m2 Có

một đỉnh cao vào đầu tháng X với mật độ 0,56 con/m2, sau đó mật độ giảm

dần vào cuối tháng XI Trên cây bông, vật mồi của bọ xít này bao gồm sâu đo

( Giống Anomis, Acidalia), sâu cuốn lá bông ( Giống Sylepta và Cacoecia) ở

Gia Lâm – Hà Nội mật độ trung bình là 0,06 ± 0,01 con/m2

, trong vụ xuân chúng thường xuất hiện vào giữa tháng IV và sau đó phát triển cho tới cuối

tháng VI Có mặt trên cây rau với mật độ thấp vào tháng IX, Tháng X (Dẫn

theo Trương Xuân Lam và Vũ Quang Côn) [18]

Theo dõi thiên địch của sâu tơ trên ruộng bắp cải, Hà Quang Hùng

2006 [13] phát hiện ong (Cotesia Plutellae) xuất hiện phổ biến từ tháng 12 trở

đi và mật độ đạt tới 6,2 - 8,4 kén/ cây vào cuối vụ bắp cải muộn trong tháng 2

đầu tháng 3

Đáng chú ý là nấm Braconidae ký sinh trên sâu non vào tháng 1, tháng

2 và tháng 3 hàng năm với tỷ lệ cao từ 20 - 50 %, cao nhất vào đầu tháng 2

với tỷ lệ ký sinh tới 100% Tỷ lệ sâu non sâu khoang bị ký sinh cao trong thời

gian từ tháng 4 đến tháng 7, sâu còn bị bệnh chết nhũn trong mùa mưa nóng

gây chết hàng loạt sâu non đã góp phần làm giảm đáng kể các lứa sâu trong

tháng 7, tháng 8 (Bùi Minh Hồng, Hà Quang Hùng, 2006) [10] 6 loài bọ xít

bắt mồi mà vật mồi là loài bọ trĩ Thrips palmi đã được ghi nhận ở Gia Lâm,

Hà Nội và các đặc điểm hình thái của loài bọ xít bắt mồi Orius sauteri cũng

như diễn biến mật độ của loài bọ xít Orius sauteri và Campylomma chinensis

cũng đã được nghiên cứu (Yorn và Hà Quang Hùng, 2005) [28]

1.3.3 Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa loài côn trùng bắt mồi với

vật mồi và việc sử dụng chúng trong phòng trừ sâu hại

Những nghiên cứu cơ bản về thành phần, đặc điểm sinh học, sinh thái

học của các loài thiên địch chính, của việc sử dụng các tác nhân sinh học

được coi là biện pháp quan trọng trong hệ thống quản lý dịch hại tổng hợp

sâu hại rau họ hoa thập tự ở nước ngoài đã được nghiên cứu nhiều và tương

đối đầy đủ Trong khi đó ở nước ta những nghiên cứu về các loài thiên địch

cũng như các biện pháp sinh học để phòng trừ sâu hại rau họ hoa thập tự còn

chưa nhiều (Nguyễn Công Thuật, 1995) [25] Vì vậy, việc nghiên cứu về các

biện pháp sinh học để phòng trừ sâu hại trên rau cũng như việc đi sâu nghiên

cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học của các loài thiên địch đều rất có ý nghĩa

khoa học và thực tiễn, có tính cấp thiết đối với bảo vệ cây rau họ hoa thập tự

Ở nước ta cũng có rất nhiều nghiên cứu phòng trừ sâu tơ hại rau họ hoa

thập tự bằng biện pháp sinh học, các tác giả (Nguyễn Đình Đạt 1980 [8], Lê

Văn Trịnh, và ctv., 1996 [24], Hà Quang Hùng, 2006) [13] đã tiến hành việc

nghiên cứu sử dụng Bt để trừ sâu tơ Các tác giả đã khẳng định: chế phẩm Bt

có hiệu lực trừ sâu rất tốt đối với lượng dùng 3 kg/ha, khi trời rét đậm thì

lượng dùng 5 kg/ha, khi mật độ sâu cao có thể dùng kép 2 lần Sử dụng chế

phẩm Bt đã góp phần làm tăng năng suất bắp cải, suplơ và giá trị thu hoạch

cao hơn hẳn so với dùng thuốc hoá học Việc đánh giá hiệu lực của các dạng

chế phẩm sinh học Bt và một số chế phẩm mới vẫn được tiếp tục ở các cơ

quan nghiên cứu bảo vệ thực vật

Thiên địch trên ruộng rau cũng đã được quan tâm nghiên cứu trong

những năm gần đây như điều tra, khảo sát thành phần, Hà Quang Hùng 2002

[12] đã đi sâu nghiên cứu về đặc điểm hình thái sinh học và tập tính của ong

đen ký sinh sâu tơ

Nguyễn Thị Kim Oanh và ctv., 2005 [20] cho biết việc nhân nuôi và sử

dụng bọ xít bắt mồi, nhện bắt mồi để phòng trừ các loài gây hại có triển vọng

ở Việt Nam, góp phần bảo vệ môi trường cũng như sức khoẻ của người dân

Vai trò của chúng đặc biệt quan trọng đối với cây trồng trong nhà lưới, nhà

kính vì môi trường đó có rất ít kẻ thù tự nhiên của nhện và bọ trĩ hại cây

Trong thời gian tới sẽ tiếp tục đi sâu nghiên cứu nhiều loại kẻ thù tự nhiên của

các loại sâu hại khác phục vụ cho các chương trình trồng rau an toàn trong

nhà lưới cách ly

Việc nuôi thả thiên địch sẽ tạo nguồn thiên địch lâu dài trọng tự nhiên,

bổ sung sự thiếu hụt của chúng trên cánh đồng góp phần tạo lặp cân bằng sinh

thái, gìn giữ được các nguồn gen có ích, lam giảm chi phí khác trên cánh đồng

giúp cho người nông dân tăng hiệu quả kinh tế trong trồng trọt Sử dụng ấu

trùng tuổi 4 chuồn chuồn cỏ (Bọ mắt vàng) Chrysopa sp.1 và ấu trùng, trưởng

thành bọ rùa hai chấm vàng S.bipunctatus trong phòng trừ rệp sáp Nhân nuôi

một số loài bọ rùa có ích bằng thức ăn là rệp muội (chủ yếu là rệp đậu), trong

đó ký thuật nuôi rệp đậu để phát triển nguồn thức ăn trong các nghiên cứu

nhân nuôi côn trùng bắt mồi đang được một số tác giả nghiên cứu như (Hà

Quang Hùng, 1989 [14] Bằng thức ăn là một số loài rệp (Homoptera) và sâu

non (Lepidoptera) có thể nhân nuôi nhiều loài côn trùng bắt mồi thuộc các

nhóm như: nhóm bọ rùa bắt mồi (bọ rùa đỏ nhật bản Propylea japonica, bọ

rùa sáu vằn Menochilus sexmaculatus, bọ rùa chữ nhân Coccinella

transversalis, bọ rùa đỏ Micraspis discolor, và bọ rùa 2 chấm đỏ Lemnia

biplagiata thuộc họ Coccinellidae) có vai trò quan trọng đấu tranh với rệp hại

bảo vệ cây lúa, cây ăn quả và cây rau màu (Nguyễn Quang Cường và ctv.,

2008) [5] Nhóm bọ xít bắt mồi loài Sycanus falleni, Sycanus croceovittatus

(họ Reduviidae), Nabis punctatus (họ Nabidae), Andrallus spinidens,

Cantheconidae furcellata (họ Pentatomidae), Orius sauteri (họ Anthocoridae)

và Cyrtorhinus livipennis (họ Miridae) là thiên địch của nhiều loài côn trùng

gây hại trên bông, đậu tương, ngô, cà tím, bầu, bí xanh, đậu đỗ, dưa chuột,

khoai tây (Hà Quang Hùng, 2006 [13] Nhóm bọ đuôi kìm bắt mồi (loài

Chelisoches variegatus, Chelisoches morio và Euborellia annulipes thuộc bộ

Dermaptera) với thức ăn là rệp và các loài sâu non hại rau màu và nấm trồng

(Nguyễn Thị Thu Cúc và Nguyễn Xuân Niệm, 2009) [6] Ruồi ăn rệp

Ischiodon scutellaris (họ Syrphidae) có vai trò đặc biệt quan trọng góp phần

điều hòa số lượng rệp muội hại rau, đậu rau ngoài tự nhiên và loài Chrysopa

sp (họ Chrysopidae) có khả năng diệt rệp khá tốt, nhất là rệp sáp (Nguyễn

Công Thuật, 1995) [25]

Kết quả nhân nuôi bằng thức ăn nhân tạo đã tạo ra số lượng lớn bọ đuôi

kìm và thả trên một số diện tích vườn dừa, bước đầu nhân nuôi loài bọ đuôi

kìm màu vàng Chelisoches variegatus bằng thức ăn là ấu trùng ngài gạo Đã

mở ra một triển vọng chuyển giao cho nông dân nhân nuôi bọ đuôi kìm bằng

thức ăn là ấu trùng ngài gạo để thả trên vườn dừa, để diệt bọ cánh cứng hại

dừa Bọ đuôi kìm màu vàng có vòng đời khoảng 70 ngày, nên có thể nhân số

lượng khá nhanh, hơn nữa bọ đuôi kìm này từ trưởng thành đến ấu trùng đều

ăn sâu non của bọ dừa, đây là ưu điểm để khống chế mật số của bọ cánh cứng

hại dừa trên vườn dừa (Nguyễn Thị Thu Cúc, Nguyễn Xuân Niệm, 2009) [6]

Nhìn chung ở các vùng trồng rau của Hà Nội, cho đến nay, việc nghiên

cứu và xác định thành phần loài sâu hại và thiên địch của chúng chỉ chủ yếu là

nghiên cứu trên rau ở ngoài cánh đồng trồng tự do và đã ghi nhận hơn 30 loài

sâu hại phổ biến trong đó có hơn 10 loài hại nguy hiểm, gần 50 loài côn trùng

bắt mồi của chúng cung đã được ghi nhận Một số loài sâu hại nguy hiểm, và

loài bắt mồi ăn chúng đã được nghiên cứu sinh học và sinh thái học như: rệp

đậu, rệp muội, bọ nhảy, sâu xám, sâu tơ, sâu bướm xanh, bọ rùa đỏ nhật bản,

bọ rùa sáu vằn, bọ rùa chữ nhân, bọ rùa đỏ, bọ xít bắt mồi, bọ đuôi kìm bắt

mồi, ruồi ăn rệp vv Một số loài đã được nghiên cứu sâu nhằm làm cơ sở cho

việc nhân nuôi và sử dụng chúng trong phòng trừ trong phòng trừ sinh học

sâu hại phục vụ sản xuất rau sạch

CHƯƠNG II ĐỊA ĐIỂN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

2.1.1.Thời gian nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện từ năm 2013 đến 2014

2.1.2 Địa điểm điều tra nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành ở một số vùng trồng rau an toàn tại huyện

Thạch Thất - Hà Nội Tiến hành điều tra trên rau trồng tại các khu sản xuất

rau an toàn và các điểm trồng rau theo cách truyền thống tự phát ở một số xã

của huyện Thạch Thất như: Dị Nậu, Canh Nậu, Đại Đồng, Hương Ngải, Lại

Thượng, Thúy Lai Các khu vực nằm trong chương trình sản xuất rau an toàn

của thành phố Hà Nội

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm: Tại phòng côn trùng thực nghiệm,

Viện Sinh Thái và Tài Nguyên Sinh Vật

2.2 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu các loài côn trùng bắt mồi, trong đó tập trung vào một số

loài côn trùng bắt mồi chính của sâu hại rau họ hoa thập tự: các loài bọ rùa bắt

mồi, bọ rùa đỏ nhật bản, bọ rùa sáu vằn, bọ rùa chữ nhân, bọ rùa đỏ, các loài

bọ xít bắt mồi, bọ đuôi kìm bắt mồi, bọ cánh cộc, ruồi ăn rệp, chuồn chuồn,

ong bắt mồi, bọ cánh cứng bắt mồi vv

- Vật mồi của các loài côn trùng bắt mồi là các loài sâu hại phổ biến

trên rau họ hoa thập tự

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Điều tra được tiến hành trên rau trồng tại các khu chuyên sản xuất rau

an toàn và các điểm trồng rau theo cách truyền thống tự phát ở một số xã của

huyện Thạch Thất như: Dị Nậu, Canh Nậu, Đại Đồng, Hương Ngải, Lại

Thượng, Thúy Lai vv Các nghiên cứu được kết hợp với Phòng khuyến nông

và Chi cục BVTV huyện Thạch Thất và tuân thủ theo các phương pháp

nghiên cứu về côn trùng và bảo vệ thực vật của Viện BVTV, 1997 [32], Cục

bảo vệ thực vật, 1986 [2], Thực nghiệm về sinh thái học (Trường đại học tổng

hợp, 1975) [7] và quy trình sử lý bảo quản mẫu (Uỷ ban Khoa học - Kỹ thuật,

1967) [33] bao gồm:

2.3.1 Điều tra thành phần loài côn trùng bắt mồi và vật mồi của chúng trên

rau họ hoa thập tự

a, Điều tra thu thập mẫu côn trùng bắt mồi và vật mồi

Tại mỗi điểm điều tra tiến hành điều tra sơ bộ để xác định và chọn lựa

các điểm điều tra có tính chất đại diện cho vùng nghiên cứu Chọn các điểm

ngẫu nhiên tại các khu vực điều tra Tiến hành thu thập mẫu theo cùng một

phương pháp trong tất cả các điểm điều tra Tiến hành thu thập sâu hại, côn

trùng bắt mồi, kí sinh ở tất cá các giai đoạn phát triển của chúng (trứng, thiếu

trùng, trưởng thành) trên lá, thân cây rau, ở dưới đất và khu vực xung quanh

Ghi chép các thông tin và chụp ảnh các nơi thu mẫu cũng như sinh cảnh sống

của chúng Việc thu bắt mẫu theo phương pháp thu mẫu côn trùng thông

thường gồm: thu mẫu bằng tay, sử dụng ống hút côn trùng và sử dụng vợt côn

trùng (đường kính: 40cm, dài: 2m) để thu bắt tiến hành thu thập mẫu côn

trùng bắt mồi và vật mồi trên rau vào thời điểm nhất định trong ngày từ 5h30

- 8h30, từ 17h - 19h Trước khi thu bắt quan sát hoạt động bắt mồi, gây hại và

các hoạt động khác trên ruộng rau

Điều tra chi tiết:

- Chọn ruộng điều tra

- Thu mẫu bằng tay hoặc bằng dụng cụ như panh, kẹp: Quan sát trên

thân, là, gốc của cây rau và dưới đất Ghi chép các thông tin: Ngày tháng điều

tra, vụ rau, cây điều tra, giai đoạn phát triển cây, thời gian phun thuốc, loại

thuốc được phun, phun lần thứ mấy Số lượng côn trùng bắt mồi, loại côn

trùng bắt mồi Số lượng vật mồi, loại sâu vv

Số điểm điều tra là 25 m2 cho 1 công thức điều tra Điều tra số lượng

cây trong m2, điều tra tất cả cây/m2

Sử dụng vợt côn trùng (đường kính:

40cm, dài: 2m) thu mẫu: Dùng vợt trên cây, ở bờ bụi, trên các cây xung

quanh, cây trồng xen Vợt 20 vợt cho 1 lần thu mẫu Điều tra tại 25 điểm Mỗi

điểm (20 vợt thu 1 lần) đếm Số lượng sâu hại, loại sâu, số lượng côn trùng bắt

mồi, loại côn trùng bắt mồi

- Ghi chép tất cả các thông tin trên đồng Thời gian điều tra 7 - 10

ngày/1 lần điều tra

b, Xử lý và bảo quản mẫu ngoài thực địa

Đối với các nghiên cứu phân loại thì công việc tiếp theo sau thu mẫu

ngoài thực địa là xử lý, bảo quản mẫu và vận chuyển mẫu về phòng thí

nghiệm Mẫu vật thu thập ngoài thực địa một phần sẽ được bảo quản trong

các đệm bông, lọ nhỏ hoặc cồn 96% hoặc nuôi sống trong các lọ nuôi (8 x 6 x

4cm) Sau đó cần phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vận chuyển mẫu về

phòng thí nghiệm

c, Làm tiêu bản và phân tích mẫu vật:

Sau mỗi đợt thu mẫu vật tại thực địa, tiến hành xử lý và phân loại sơ bộ

mẫu Mẫu phân loại được định vị bằng kim côn trùng hoặc ngâm cồn, mỗi cá

thể mẫu gắn êteket ghi nhận các thông tin về mẫu Mẫu định vị bằng kim côn

trùng được sấy khô trong vòng 24 - 48 giờ ở nhiệt độ 500

C, xử lý sạch và bảo quản trong các hộp gỗ đựng mẫu

d, Phương pháp phân loại bằng hình thái

Phân loại học truyền thống bằng hình thái của các loài côn trùng hại và

thiên địch của chúng trên rau họ hoa thập tự theo các tài liệu phân loại côn

trùng của các tác giả: Ivo Hodek, 1973 [41] ; De Back, 1974 [40]; Kenneth A

Sorensen, 1995 [51] vv Các loài khó xác định tên tiến hành nhờ kiểm định

và so sánh mẫu vật tại Viện Sinh Thái và Tài Nguyên Sinh Vật

2.3.2 Điều tra biến động số lượng côn trùng bắt mồi và vật mồi trên rau an

toàn và rau trồng truyền thống:

Điều tra biến động số lượng côn trùng bắt mồi trên rau an toàn và rau

trồng truyền thống, với các chỉ tiêu theo dõi và tính toán: mật độ (con/m2),

mật độ trung bình (con/m2), hệ số tương quan R (con mồi và côn trùng bắt

mồi), theo tài liệu của Viện Bảo vệ Thực vật, 1997 [32]; Trung tâm Bảo vệ

thực vật phỉa bắc, 1992 [29]

Để xác định biến động số lượng của một số loài côn trùng bắt mồi phổ

biến và vật mồi của chúng trên rau họ hoa thập tự, tiến hành điều tra định kỳ 7

- 10 ngày/1 lần tại các điểm đã chọn theo tính ngẫu nhiên trong từng vụ rau

Đơn vị điều tra là 1m2, các điểm điều tra tuân thủ theo nguyên tắc đường chéo

góc, điểm điều tra lần sau không trùng với các điểm đã được chọn trước đó,

tại mỗi điểm tiến hành điều tra 25m2 cho mỗi lần điều tra Đơn vị tính mật độ

của các loài là con/m2 Các số liệu thu thập được ghi vào phiếu để tính toán và

sử lý

Thu mẫu bằng tay hoặc bằng dụng cụ như panh, kẹp: Quan sát trên

thân, là, gốc của cây rau và dưới đất

Ghi chép các thông tin: Ngày tháng điều tra, vụ rau, cây điều tra, giai

đoạn phát triển cây, thời gian phun thuốc, loại thuốc được phun, phun lần thứ

mấy Số lượng sâu hại, loại sâu, số lượng côn trùng và loại côn trùng bắt mồi

Điều tra tác động của việc ứng dụng một số biện pháp sinh học (bọ rùa

bắt mồi, bọ xít bắt mồi) trong phòng trừ sâu hại rau an toàn (Gillian Ferguson,

2005) [45], (Goodwin, 2002) [46]

2.3.3 Xác định sự ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái

+ Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ canh tác rau đến sự xuất hiện và

biến động mật độ của một số loài côn trùng bắt mồi phổ biến trên rau an toàn

và rau trồng truyền thống tại huyện Thạch Thất với các công thức thử nghiệm

bao gồm: Công thức 1 là công thức rau được trồng quanh năm (rau an toàn),

công thức 2 là công thức rau trồng theo thời vụ (rau truyền thống) Mỗi công

thức được chọn với diện tích 1000m2 Điều tra diễn biến mật độ (con/m2

) của một số loài côn trùng bắt mồi phổ biến (nhóm bọ xít bắt mồi, bọ đuôi kìm bắt

mồi, bọ cánh cộc 3 khoang và nhóm bọ rùa bắt mồi) Điều tra định kỳ 7 - 10

ngày/1 lần, đơn vị điều tra là 1m2

, tiến hành điều tra như điều tra biến động số lượng

+ Nghiên cứu ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc trừ sâu đến sự xuất

hiện và biến động mật độ của một số loài côn trùng bắt mồi phổ biến trên rau

an toàn và rau trồng truyền thống trồng trong vụ đông xuân năm (2013 -

2014) tại huyện Thạch Thất với các công thức thử nghiệm bao gồm: Công

thức 1 là công thức rau phun ít thuốc 1 - 2 lần/vụ (rau an toàn), công thức 2 là

công thức rau phun nhiều thuốc ≥ 3 lần/vụ (rau truyền thống) Mỗi công thức

được chọn với diện tích 500m2

, ruộng thí nghiện trồng cùng loại rau (bắp cải), cùng thời điểm trồng và chăm sóc như nhau Thuốc được phun là SecSaigon

10EC với liều lượng sử dụng là 1 lít/ha Điều tra diễn biến mật độ (con/m2)

của một số loài côn trùng bắt mồi phổ biến (nhóm bọ xít bắt mồi, bọ cánh cộc

3 khoang và nhóm bọ rùa bắt mồi) Điều tra định kỳ 7 - 10 ngày/1 lần trước

và sau khi phun thuốc, đơn vị điều tra là 1m2

, tiến hành điều tra như điều tra biến động số lượng

2.3.4 Xử lí số liệu thực nghiệm

Các số liệu thử nghiệm với các chỉ tiêu theo dõi được xử lý, phân tích và

tính toán với mức xác suất (P < 0,05) Các chỉ tiêu so sánh thực nghiệm được

hỗ trợ bởi phần mềm SPSS sản xuất năm 2008 và phần mềm Microsoft Excel

+ Mức độ phổ biến của các loài côn trùng bắt mồi trên rau được đánh

giá bằng chỉ tiêu tần suất bắt gặp:

Số lần bắt gặp cá thể của mỗi loài *Tần suất bắt gặp (%) = x 100%

Tổng số lần điều tra

Trong đó: +++ : rất phổ biến (tần suất bắt gặp > 50%);

++ : phổ biến (tần suất bắt gặp 15 - 50%);

+ : ít phổ biến (tần suất bắt gặp 0 - 15%);

+ Mật độ trung bình của các loài côn trùng bắt mồi trên rau được tính

bằng giá trị trung bình cộng (Xtb):

Xtb =  ± ∆

N

X X

n

i i





Trong đó: - Xi mật độ con/m2

tại điểm điều tra thứ i

- n là dung lượng mẫu điều tra được

Tính sai số trung bình mẫu theo công thức:

t tra bảng Student - Fisher với độ tin cậy P = 0,95 độ tự do √ = n - 1

S: là sai số tiêu chuẩn

n: là dung lượng mẫu điều tra được

+ Hệ số tương quan (R) giữa các loài côn trùng bắt mồi và vật mồi phổ

biến của chúng:

Trong đó:

Xi, Yi mật độ con/m2 của côn trùng bắt mồi và vật mồi điều tra được ở

điểm thứ i

Nếu: R = 0 nghĩa là hai đại lượng X và Y độc lập với nhau

R = 1 nghĩa là hai đại lượng X và Y có quan hệ hàm số

0 < R ≥ 0.3 hai đại lượng X và Y có quan hệ yếu

)(

) (

(

) ).(

( )

) (

)(

) (

(

) (

2 2

2 2

2

y y x

x

y y x x y

y x

x

x y

x

n r

i i

i i

i i

i i

i

R

0.3 < R ≥ 0.5 hai đại lượng X và Y có quan hệ vừa

0.5 < R ≥ 0.7 hai đại lượng X và Y có quan hệ tương đối chặt

0.7 < R ≥ 0.9 hai đại lượng X và Y có quan hệ chặt

0.9 < R ≥ 1 hai đại lượng X và Y có quan hệ rất chặt

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Nghiên cứu thành phần côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa thập tự ở

các vùng trồng rau an toàn và rau trồng truyền thống tại huyện Thạch

Thất - Hà Nội

3.1.1.Thành phần côn trùng bắt mồi và vật mồi của chúng trên rau

họ hoa thập tự tại điểm nghiên cứu

Côn trùng bắt mồi có vai trò rất quan trọng trong việc điều hoà số

lượng của các loài sâu hại trên đồng ruộng Thế nhưng hiện nay trên đồng

ruộng nông dân hầu như không quan tâm đến lực lượng có ích này, có thể là

do các loài côn trùng bắt mồi có kích thước nhỏ và người dân cũng chưa hiểu

rõ tập tính hoạt động của chúng Vì vậy việc điều tra thành phần côn trùng bắt

mồi, số lượng cũng như tập tính hoạt động của các loài côn trùng bắt mồi là

một điều rất cần thiết, từ đó có thể xem xét lại tác động của các loài thuốc hoá

học và đề xuất biện pháp phòng chống sâu hại rau họ hoa thập tự một cách

hợp lý

Qua các đợt điều tra ở 6 xã của huyện Thạch Thất từ năm (2013 đến

năm 2014) trên rau họ hoa thập tự sản xuất theo mô hình trồng rau an toàn và

rau trồng theo cách truyền thống, chúng tôi nhận thấy thành phần côn trùng

bắt mồi trên rau họ hoa thập tự xuất hiện trên đồng ruộng tuỳ thuộc vào giai

đoạn sinh trưởng của cây rau cũng như điều kiện canh tác trên cây rau Trong

các loài côn trùng bắt mồi đã thu thập và phát hiện ở các điểm điều tra thì trên

rau trồng ở các khu vực sản xuất theo quy trình trồng rau an toàn có số lượng

loài nhiều hơn so với trên rau trồng theo cách truyền thống không những về

thành phần loài mà cả mức độ bắt gặp và tỷ lệ các nhóm loài có trong bộ, họ

Kết quả điều tra, nghiên cứu được thể hiện ở (Bảng 2)

Bảng 2 Thành phần côn trùng bắt mồi và vật mồi của chúng trên rau họ

hoa thập tự trồng tại một số điểm ở huyện Thạch Thất - Hà Nội

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Vật mồi

Mức độ phổ biến Rau truyền thống

Rau

an toàn

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Vật mồi

Mức độ phổ biến Rau truyền thống

Rau

an toàn

11 Bọ cánh cộc đen Philonthus sp Trứng, sâu

13 Chân chạy lưng 2

chấm trắng

Planetes puncticeps

Andrewes, 1919

Rệp, sâu non +

14 Chân chạy đuôi

cánh hình mũi tên

Chlaenius micans

Fabricius, 1792

Rệp , sâu non + ++

15 Chân chạy đuôi 2

chấm trắng

Chlaeniusbioculatus

Chaudoir, 1856

Rệp, sâu non + +

II Bộ hai cánh Diptera

Họ ruồi bắt mồi Syrphidae

16 Ruồi ăn rệp vân

23 Bọ đuôi kìm sọc Labidura riparia Trứng, sâu + +

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Vật mồi

Mức độ phổ biến Rau truyền thống

Rau

an toàn

(Fabricius, 1787) Sâu non + +

25 Bọ xít hoa bắt mồi Eocanthecona furcellata

(Wolff, 1811) Sâu non + +

2 Họ bọ xít hoa

bắt mồi Anthocoridae

26 Bọ xít bắt mồi Orius sauteri

(Poppius, 1909) Sâu non + ++

27 Bọ xít nhỏ bắt mồi Orius minutus

(Linnaeus,1758) Sâu non + +

+ +

6 Họ bọ xít ăn sâu Reduviidae

31 Bọ xít nâu bắt mồi Coranus fuscipennis

Reuter,1881 Sâu non + ++

+ ++

2 Họ ong vàng Vespidae

35 Ong vàng bắt mồi Vespa affinis

(Linnaeus, 1764) Sâu hại + ++

Ghi chú:

+++: rất phổ biến (tần suất bắt gặp > 50%);

++: phổ biến (tần suất bắt gặp 15 - 50%);

+: ít phổ biến (tần suất bắt gặp 0 - 15%)

Kết quả điều tra tại 6 xã của huyện Thạch Thất đã ghi nhận được 35

loài côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa thập tự trồng theo quy trình sản xuất

rau an toàn (các vùng quy hoạch trồng rau an toàn), 29 loài ghi nhận được tại

các điểm trồng rau theo cách truyền thống thuộc 16 họ trong 6 bộ Số lượng

các loài côn trùng bắt mồi được ghi nhận trên rau an toàn nhiều hơn so với rau

trồng theo cách truyền thống (35 loài so với 29 loài) và sự sai khác nay do sự

không có mặt của một số loài thuộc bộ cánh cánh cứng, bộ cánh da và bộ

cánh khác trên rau trồng truyền thống, tuy nhiên các loài này lại được ghi

nhận với mức độ rất ít bắt gặp trên rau an toàn Kết quả điều tra trên rau an

toàn cũng như rau truyền thống tại huyện Thạch Thất đã ghi nhận được một

số loài côn trùng bắt mồi có mức độ bắt gặp rất phổ biến như: Bọ rùa đỏ

Micraspis discolor (Fabricius, 1798), Bọ rùa 6 vằn Menochilus sexmaculatus

(Fabricius,1781), Bọ rùa 2 chấm đỏ Lemnia biplagiata (Swartz, 1808), Bọ rùa

Nhật Bản Propylea japonica Thunbr, 1784, Bọ cánh cộc 3 khoang Paederus

fuscipes Curtis, 1826, Ruồi ăn rệp bụng nâu vàng Episyrphus balteatus

(DeGeer,1776), Bọ đuôi kìm chân khoang Euborellia annulipes (Lucas,

1847), Bọ đuôi kìm nâu đen Euborellia annulata (Fabricius, 1793), Các loài

được ghi nhận trên rau an toàn nhưng chưa được ghi nhận thấy hoặc xuất hiện

với mức độ không đáng kể trên rau truyền thống đó là các loài như Bọ rùa 2

đốm đỏ Cryptogonus orbicutus Gyllenhal,1808, Bọ rùa 4 chấm đỏ

Chilomenes quadriplagiata (Swar,1798), Bọ rùa vàng Leis axyridis (Pallas,

1773), Chân chạy lưng 2 chấm trắng Planetes puncticeps (Andrewes, 1919),

Bọ đuôi kìm đen nhỏ Nala lividipes (Dufour, 1828), Bọ xít cổ ngỗng đỏ

Sycanus falleni (Stal, 1863) (Bảng 2, 3)

Tính toán tỷ lệ thành phần loài côn trùng có trong các bộ ghi nhận được

35 loài côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa thập tự trồng theo quy trình sản xuất

rau an toàn (các vùng quy hoạch trồng rau an toàn), 29 loài ghi nhận được tại

các điểm trồng rau theo cách truyền thống thuộc 16 họ trong 6 bộ, trong số 6

bộ ghi nhận được thì chỉ có 2 bộ có tỷ lệ thành phần loài cao bao gồm các loài

thuộc bộ cánh cứng Coleoptera có số lần ghi nhận nhiều nhất (chiếm 40,63%),

tiếp theo sau là bộ cánh khác Heteroptera (chiếm 29,69%) tiếp sau đó là bộ

Bộ cánh da Dermaptera (chiếm 10,93%) 3 bộ còn lại là Diptera, Odonata,

Hymenoptera đều có tỷ lệ thấp như nhau (chiếm 6,25%) (Bảng 3, Hình 1)

Bảng 3 Số lƣợng bộ, họ và loài côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa

thập tự bắt gặp trên rau an toàn và rau truyền thống tại Thạch Thất

Bộ

Sồ lƣợng loài bắt gặp

Họ

Sồ lƣợng loài bắt gặp

Tỷ lệ (%)

Rau truyền thống

Rau

an toàn

Rau truyền thống

Rau

an toàn

Bộ cánh cứng

Coleoptera 11 15

Coccinellidae 6 9

40,63 Staphyllinidae 2 2

Bộ cánh da

Dermaptera 3 4

Carcinophoridae 2 2

10,93 Labiduridae 1 2

Bộ cánh khác

Heteroptera 9 10

Pentatomidae 2 2

29,69 Anthocoridae 2 2

Miridae 1 1

Nabidae 1 1 Lygaeidae 1 1 Reduviidae 2 3

Bộ cánh màng

Hymenoptera 2 2

Formicidae 1 1

6,25 Vespidae 1 1

6 bộ

29 35

16 họ 100%

64

Hình 1: Tỷ lệ thành phần loài côn trùng bắt mồi ghi nhận đƣợc trên rau

họ hoa thập tự ở huyện Thạch Thất - Hà Nội

3.1.2 So sánh thành phần côn trùng bắt mồi trên rau an toàn và rau

trồng theo cách truyền thống tại huyện Thạch Thất - Hà Nội

Trong số 35 loài côn trùng bắt mồi được ghi nhận thì có 8 loài phổ biến

thường xuyên xuất hiện cả trên rau an toàn và rau trồng theo cách truyền

thống đó là Bọ rùa đỏ Micraspis discolor, Bọ rùa 6 vằn Menochilus

sexmaculatus, Bọ rùa 2 chấm đỏ Lemnia biplagiata, Bọ rùa Nhật Bản

Propylea japonica, Bọ cánh cộc 3 khoang Paederus fuscipes, Ruồi ăn rệp

bụng nâu vàng Episyrphus balteatus, Bọ đuôi kìm chân khoang Euborellia

annulipes, Bọ đuôi kìm nâu đen Euborellia annulata Có 6 loài phổ biến trên

rau an toàn tuy nhiên ít phổ biến trên rau truyền thống là Chân chạy đuôi cánh

hình mũi tên Chlaenius micans, Chuồn chuồn kim Agriocnemis sp, Bọ xít bắt

mồi Orius sauteri, Bọ xít nâu bắt mồi Coranus fuscipennis, Kiến bắt mồi

Camponotus, Ong vàng bắt mồi Vespa affinis Các loài được ghi nhận trên rau

an toàn nhưng chưa được ghi nhận thấy hoặc xuất hiện với mức độ không

đáng kể trên rau truyền thống đó là các loài như Bọ rùa 2 đốm đỏ

Cryptogonus orbicutus, Bọ rùa 4 chấm đỏ Chilomenes quadriplagiata, Bọ rùa

vàng Leis axyridis, Chân chạy lưng 2 chấm trắng Planetes puncticeps, Bọ

đuôi kìm đen nhỏ Nala lividipes, Bọ xít cổ ngỗng đỏ Sycanus falleni Các loài

côn trùng bắt mồi nay có vai trò quan trọng trên cánh đồng rau và chúng rất

mẫn cảm với thuốc hóa học Tuy nhiên, chúng là các loài có thể nhân nuôi và

sử dụng trong phòng trừ sinh học sâu hại rau trên cánh đồng (Bảng 4)

Bảng 4: So sánh tỷ lệ số lƣợng loài côn trùng bắt mồi trên rau họ hoa

thập tự trồng theo cách truyền thống và rau an toàn tại huyện

Thạch Thất - Hà Nội

Sồ lƣợng loài bắt gặp Rau truyền thống Rau an toàn

Sồ lƣợng loài

Tỷ lệ

%

Sồ lƣợng loài