Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn có các nhiệm vụ sau đây: - Làm rõ những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Văn Tú
Phản biện 1: PGS.TS Bùi Quang Tuấn
Phản biện 2: GS.TS Dương Xuân Ngọc
Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn, họp tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Vào hồi: 08 giờ 15 ngày 19 tháng 10 năm 2017
Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài
Việc thu hồi đất nông nghiệp có ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến lựa chọn sinh kế thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp và thay đổi tài sản sinh kế tương ứng Lao động nông thôn của Việt Nam phần lớn là lao động không có kỹ năng hoặc có kỹ năng thấp
và tài sản sinh kế tốt nhất và có giá trị nhất là đất nông nghiệp
DFID (1999) cho rằng đất là tài sản sinh kế bởi vì nó cung cấp nơi ở và lương thực mà các hoạt động sinh kế khác phải nhờ cậy vào đất Đất đai còn giúp người nghèo đạt được sự bình đẳng cao hơn và giảm thiểu tính tổn thương của sinh kế khi họ được đảm bảo quyền
sử dụng và tiếp cận với đất đai Ngoài ra, đất đai và sự đầu tư của người nông dân vào đất đai trở thành tài sản có giá trị nhất Tuy thế, khi thảo luận về vai trò của chính sách đất đai đối với giảm nghèo, tài liệu này cũng cho rằng việc có đất để canh tác là một điều kiện cần và không phải là một điều kiện đủ để giảm nghèo Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế nhanh luôn đi cùng với quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phục vụ công nghiệp, cơ sở hạ tầng và xây dựng nhà ở Sự xuất hiện của những công trình này là cần thiết cho quá trình tăng trưởng kinh tế nhưng người dân bị thu hồi đất có khả năng sẽ gặp khó khăn
và xáo trộn trong cuộc sống
Trên thực tế, việc thu hồi đất nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hộ gia đình nông dân Vì vậy, cần phải đưa ra chính sách và giải pháp hợp lý nhằm hạn chế tác động tiêc cực và phát huy tác động tích cực từ thu hồi đất nông nghiệp để đảm bảo an sinh xã hội của người dân bị thu hồi đất nông nghiệp
Trong bối cảnh như vây, việc lựa chọn đề tài “Chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội” là hết sức cần thiết, có ý nghĩa về cả
lý luận và thực tiễn
Trang 42 Tình hình nghiên cứu đề tài
Dưới đây là một số tài liệu và công trình nghiên cưu liên quan đến đề tài chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp như sau:
- Bùi Văn Tuấn (2015), Thực trạng và giải pháp đảm bảo sinh
kế bền vững cho cộng đồng dân cư ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội
- Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thanh Trà và Hồ Thị Lam Trà (2013), Ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống, việc làm của nông dân huyện Văn Lâm, Hưng Yên
- Phí Thị Hương (2009), Nghiên cứu sinh kế của hộ nông dân sau thu hồi đất sản xuất nông nghiệp để xây dựng khu công nghiệp tại xã Đông Mỹ - thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình
- Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự (2012), Nghiên cứu tác động của khu công nghiệp đến sự thay đổi thu nhập của cộng đồng bị thu hồi đất: Trường hợp khu công nghiệp Hòa Phú tỉnh Vĩnh Long
- Trần Quang Tùng (2016), Thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội Luận văn thạc sĩ Chính sách công, Học viện Khoa học xã hội
- Nguyễn Mạnh Cường (2011), Giải quyết việc làm cho nông dân ngoại thành Hà Nội trong quá trình đô thị hóa Luận văn thạc sĩ Kinh tế, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh
- Quách Thị Kiều Dung (2012), Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến đời sống nông dân qua thực tiễn huyện Mê Linh – Hà Nội Luận văn thạc sĩ ngành Kinh tế chính trị, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận lý luận chính trị
- Trần Quang Tuyến (2013), Đất đai, việc làm phi nông nghiệp
và mức sống hộ gia đình: Bằng chứng mới từ dữ liệu khảo sát vùng ven đô Hà Nội
Trang 53 Mục đích và nghiệm vụ nghiên cứu
Luận văn có mục đích là xây dựng cơ sở khoa học nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp
Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn có các nhiệm vụ sau đây:
- Làm rõ những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp
- Đánh giá thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội
- Trên cơ sở đó, kiến nghị các giải pháp nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Về không gian: địa bàn thành phố Hà Nội
Về thời gian: giai đoạn 2000-2015
Về đối tượng và nội dung: nghiên cứu thực tiễn việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đấy nông nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Đề tài tiếp cận từ góc độ lợi ích của hộ gia đình ở Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa gia tăng, đất đai nông nghiệp bị thu hồi tác động đến đời sống của hộ gia đình, cách tiếp cận vi mô
Luận văn áp dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp khảo cứu tài liệu, thu thập, nghiên cứu các công trình nghiên cứu có liên quan ở trong nước và nước ngoài Thông qua việc tổng hợp, phân tích và so sánh kinh nghiệm quốc tế để tìm ra các nhân tố quyết định sinh kế/việc làm và phúc lợi của các hộ nông dân mất đất
- Phương pháp thống kê mô tả: Bằng cách lập bảng, biểu đồ
đề tài mô tả thực trạng an sinh xã hội của các hộ gia đình trước và sau khi mất đất
Trang 6- Phương pháp chuyên gia, tham khảo ý kiến góp ý, bình luận của các chuyên gia, nhà khoa học
- Phương pháp phân tích SWOT
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Kết quả nghiên cứu luận văn thể hiện ở các nội dung sau:
- Nghiên cứu hệ thống lý luận chung về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của người dân
- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội Làm rõ vai trò và tác động của việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
- Trên cơ sở những phân tích và đánh giá trên, luận văn đề xuất một số phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp
7 Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung đề tài được kết cấu thành 3 chương
Chương 1: Những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường,
hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp
Chương 2: Thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư,chongười dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội
Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp
Trang 7Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ
THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1.1 Một số khái niệm cơ bản về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp
1.1.1 Khái niệm chính sách
Có thể hiểu: Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình
Những chính sách do các cơ quan hay các cấp chính quyền trong bộ máy nhà nước ban hành nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng được gọi là chính sách công Cho đến nay có nhiều quan điểm về khái niệm này:
William Jenkin cho rằng: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp
để đạt được các mục tiêu đó”
Giáo trình chính sách kinh tế – xã hội, các tác giả đưa ra định nghĩa: “Chính sách kinh tế -xã hội là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tác động lên các đối tượng và khách thể quản lý nhằm giải quyết vấn đề chính sách, thực hiện những mục tiêu nhất định theo định hướng mục tiêu tổng thể của xã hội”
Như vậy : “Chính sách công là thuật ngữ dùng để chỉ một chuỗi các quyết định hoạt động của nhà nước nhằm giải quyết một vấn đề chung đang đặt ra trong đời sống kinh tế – xã hội theo mục tiêu xác định”
Trang 81.1.2 Khái niệm thu hồi đất và tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp đến người dân bị thu hồi đất
Khái niệm thu hồi đất: thu hồi đất là quyền lực của Nhà nước
ta được quy định trong luật căn cứ vào vị thế đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai Nhà nước chỉ được thu hồi đất trong những trường hợp được quy định tại Điều 16, Luật đất đai năm 2013 Khái niệm đất nông nghiệp và tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp
- Khái niệm đất nông nghiệp:
Theo quan niệm truyền thống của người Việt Nam thì đất nông nghiệp thường được hiểu là đất trồng lúa, trồng cây hoa màu như: ngô, khoai, sắn và những loại cây được coi là lương thực Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng đất nông nghiệp tương đối phong phú, không chỉ đơn thuần là để trồng lúa, hoa màu mà còn dùng vào mục đích chăn nuôi gia súc, nuôi trồng thủy sản hay để trồng các cây lâu năm… Nhóm đất nông nghiệp được quy định tại Khoản 1, Điều 10 Luật đất đai năm 2013
- Tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống của người dân bị thu hồi đất
Trong những năm qua, quá trình thu hồi đất đã diễn ra mạnh
mẽ ở nhiều địa phương trên cả nước Quá trình THĐ đã có nhiều ảnh hưởng đến đời sống của người nông dân bị mất đất trên nhiều mặt Quá trình này có cả những tác động tích cực và tiêu cực tới các
hộ gia đình bị thu hồi, bên cạnh đó cũng có những quan điểm trái chiều về việc có nên chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang các hoạt động phi nông nghiệp hay không Những quan điểm như vậy có thể được chia thành hai nhóm:
- Nhóm ủng hộ sự phát triển nông thôn
Trang 9- Nhóm ủng hộ sự phát triển đô thị
1.1.3 Khái niệm bồi thường
BT khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền
sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất
Các nguyên tắc về BT được quy định tại Điều 74 Luật đất đai 2013
1.1.4 Khái niệm hỗ trợ
Hỗ trợ khi Nhà nước THĐ là việc Nhà nước giúp đỡ, tạo điều kiện cho người bị thu hồi đất ổn định đời sống, sản xuất và phát triển, vượt qua khó khăn khi bị thu hồi đất
Các khoản HT khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: HT ổn định đời sống và sản xuất; HT đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; THĐ ở kết hợp kinh doanh dịch
vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; HT tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; HT khác
1.1.5 Khái niệm tái định cư
Khi Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất, để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất thì Nhà nước cần phải
có phương án về đất ở, nhà ở khác cho họ TĐC là khu đất ở, nhà ở Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở UBND cấp tỉnh căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp
có thẩm quyền xét duyệt có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái dịnh cư để đảm bảo phục vụ TĐC cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở Vấn đề lập và thực hiện dự án TĐC và bố trí tái định cư được quy định tại Điều 84, Điều 85 Luật Đất đai năm 2013
1.1.6 Khái niệm chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất
Quan điểm trong luận văn này cho rằng, về mặt lý luận, có thể coi chính sách BT, HT TĐC là một dạng chính sách đặc biệt của Nhà nước,
Trang 10thể hiện cách ứng xử vừa đại diện cho chủ sở hữu đất đai, vừa phản ánh thái độ của cơ quan được xã hội trao quyền quản lý đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hướng bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của các bên liên quan, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo công bằng, trong đó các cơ quan Nhà nước sử dụng nhiều công
cụ như pháp luật, tài chính, giá cả để đạt được các mục tiêu của mình
1.2 Nội dung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất ở Việt Nam
1.2.1 Mục tiêu chính sách
- Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sự dụng đất, người sở hữu nhà ở
- Khuyến khích người dân bàn giao đất
- Ổn định cuộc sống, việc làm cho người dân
- Góp phần thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai, xây dựng và phát triển nhà ở, phát triển kinh tế - xã hội
1.2.2 Nguyên tắc xây dựng chính sách
Bao gồm các nguyên tắc: Nguyên tắc công bằng; Nguyên tắc hiệu quả; Nguyên tắc dân chủ; Nguyên tắc tiết kiệm ngân sách Nhà nước; Nguyên tắc hỗ trợ người khó khăn
1.2.3 Nội dung chính sách
- Quy định mức và phương thức bồi thường khi thu hồi đất
- Quy định hỗ trợ người bị thu hồi đất
- Quy định phương thức và mức tài trợ tái định cư
1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng dến chính sách bồi thường,
hỗ trợ, tái định cư khi người dân bị thu hồi đất
Công tác quản lý nhà nước về đất đai
Công tác định giá đất và giá đất
Công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
Cơ sở pháp lý
Trang 111.3 Kinh nghiệm một số tỉnh, thành phố về chính sách hỗ trợ, bồi thường, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất
Trong quá trình lập phương án bồi BT, HT TĐC, đại đa số các gia đình trong diện bồi thường GPMB được tham gia, cho thấy mức
độ công khai hóa rất cao của chính quyền thành phố Có rất ít những
vụ kiện căng thẳng, người dân tự nguyện hiến đất đai vì ý thức chung tay phát triển thành phố Bên cạnh đó, chính quyền thành phố sớm ban hành rõ ràng đơn giá BT, HT đối với từng loại đất, vị trí đất,… tạo thuận lợi cho quá trình thực hiện và kiểm tra giám sát của người dân
1.3.2 Tỉnh Quảng Ninh
Trên cơ sở quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và biểu giá đất, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành nhiều văn bản cụ thể hóa chính sách
BT, HT TĐC tương đối hợp lý, được nhân dân chấp nhận nên tỉnh
đã giải phóng được nhiều mặt bằng, tạo điều kiện cho hàng loạt các
dự án triển khai, cụ thể: Dự án cải tạo và nâng cấp Quốc lộ 18A đoạn Yên Hưng – Bãi Cháy, Hạ Long – Cẩm Phả và Cẩm Phả - Móng Cái, cầu Bãi Cháy; Các dự án thuộc khu du lịch quốc tế Tuần Châu, khu
du lịch Bãi Dài, khu di tích Yên Tử,…
Chính sách BT, HT TĐC đối với người dân bị THĐ trên địa bàn tình Quảng Ninh tuân thủ chính sách chung của Nhà nước Tỉnh cũng đã cụ thể những nội dung mà Trung ương giao cho Ủy ban
Trang 12nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương theo hướng đơn giản hóa, dễ hiểu và dễ thực hiện
Kết luận Chương I
Qua những nội dung được trình bày trong chương một, những vấn
đề cơ bản nhất về mặt lý luận của chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định
cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp đã được đề cập, bao gồm: Khái niệm thu hồi đất; Khái niệm bồi thường khi thu hồi đất; Khái niệm
hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất; Khái niệm tái định cư khi nhà nước thu hồi đất
Tuy nhiên, điểm mấu chốt cho việc đặt ra chính sách chính là việc tuân thủ chặt chẽ các mục tiêu và nguyên tắc xây dựng chính sách Nếu không tuân thủ các mục tiêu và nguyên tắc xây dựng chính sách, nội dung chính sách sẽ xa rời thực tế và không phát huy được hiệu quả
Một phần không thể tách rời khi phân tích các mục tiêu trong việc xây dựng chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất nông nghiệp là các nguyên tắc xây dựng chính sách, bao gồm 5 nguyên tắc sau: Nguyên tắc công bằng; Nguyên tắc hiệu quả;Nguyên tắc dân chủ; Nguyên tắc tiết kiệm ngân sách Nhà nước; Nguyên tắc hỗ trợ người khó khăn
Chương 2 THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI
ĐẤT NÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI 2.1 Những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội
Việc ban hành và thực hiện chính sách BT,HT, TĐC của các
hộ gia đình trước và sau khi thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội còn bị tác động, ảnh hưởng bởi một số yếu tố sau:
Trang 13Thứ nhất, yếu tố về điều kiện kinh tế xã hội của từng địa bàn
có thực hiện thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội Như đã biết, kể từ sau khi sáp nhập tỉnh Hà Tây (cũ), diện tích đất của thành phố Hà Nội tăng lên nhiều lần, kèm theo đó là sự đa dạng về điều kiện kinh tế xã hội của từng quận, huyện Do đó, việc thực thi chính sách BT,HT, TĐC khi tiến hành thu hồi đất nông nghiệp sao cho đảm bảo đúng pháp luật, công bằng, hài hòa lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân là điều không dễ dàng
Thứ hai, yếu tố thực thi việc thu hồi đất nông nghiệp Trong quá trình tham vấn lấy ý kiến của người bị thu hồi đất tại một số địa phương, hầu hết ý kiến của người dân tại các địa phương tổ chức lấy ý kiến đều cho rằng quá trình thực hiện thu hồi đất luôn thiếu minh bạch, người dân luôn bị đặt vào thế bị động, thậm chí là ép buộc di dời và mất chỗ ở Số tiền mà nhiều người được đền bù bồi thường, thậm chí không đủ để mua một suất ở tái định cư Họ cũng mất cả sinh kế từ nông nghiệp mà gần như không có cơ hội tìm sinh kế mới
Nhìn chung, thu hồi đất nông nghiệp là vấn đề lớn, phức tạp
và rất nhạy cảm, trong khi các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thường xuyên thay đổi dẫn tới tình trạng so bì, khiếu nại của người có đất bị thu hồi qua các dự án hoặc trong một dự án nhưng thực hiện thu hồi đất qua nhiều năm Mặt khác, chưa chú trọng tạo việc làm mới, chuyển đổi nghề cho người có đất bị thu hồi; việc lập
và tổ chức thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại một số dự án còn thiếu kiên quyết, thiếu dân chủ, công khai, minh bạch; năng lực, phẩm chất của đội ngũ cán bộ làm công tác GPMB ở nhiều nơi còn chưa đáp ứng yêu cầu; chưa phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng tham gia thực hiện