Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố hà nội

1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP.. Để bù đắp cho họ một phần thiệt thòi đó, trong những năm gần đây

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS HOÀNG VĂN TÚ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, các tài liệu, số liệu trích dẫn trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng Kết quả trình bày trong luận văn là trung thực

Tác giả

Nguyễn Ngọc Mai

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 10

1.1 Một số khái niệm cơ bản về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp 10 1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất ở Việt Nam 26 1.3 Kinh nghiệm một số tỉnh, thành phố về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 36

Chương 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI 40

2.1 Những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội 40 2.2 Thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội 42 2.3 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội hiện nay 58

Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 66

3.1 Mục tiêu chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp 66 3.2 Giải pháp tăng cường hoàn thiện chinh sách bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp 68

KẾT LUẬN 78

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1: Tác động thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống của các hộ gia đình bị

thu hồi đất 19

Bảng 2.1: Khung giá đất trồng cây hàng năm 44

Bảng 2.2: Khung giá đất trồng cây hàng năm 44

Bảng 2.3: Khung giá đất rừng sản xuất 44

Bảng 2.4: Khung giá đất nuôi trồng thủy sản 44

Bảng 2.5: Khung giá đất ở tại nông thôn 45

Bảng 2.6: Khung giá đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp tại nông thôn 45

Bảng 2.7: Giá đất khu dân cư nông thôn thuộc huyện Ba Vì 47

Bảng 2.8: Giá đất nông nghiệp trồng lúa nước và trồng cây hàng năm 49

DANH MỤC HÌNH Hình 1 Khung sinh kế bền vững 16

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cơ cấu kinh tế của Việt Nam ta hiện nay đang có sự thay đổi mạnh mẽ, trong đó, tỷ trọng đóng góp của ngành nông nghiệp trong tổng sản phẩm quốc nội ngày càng giảm, trong khi tỷ trọng đóng góp của các ngành công nghiệp

và ngành dịch vụ ngày càng tăng nhanh Tác động của công nghiệp hóa và đô thị hóa dẫn tới nhiều hộ nông dân bị thu hồi đất canh tác cho xây dựng nhà máy, siêu thị hoặc các trung tâm thương mại,…

Việc thu hồi đất nông nghiệp có ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến lựa chọn sinh kế thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp và thay đổi tài sản sinh kế tương ứng Lao động nông thôn của Việt Nam phần lớn là lao động không có kỹ năng hoặc có kỹ năng thấp và tài sản sinh kế tốt nhất và có giá trị nhất là đất nông nghiệp Theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, tính trung bình thì 10 lao động nông thôn sẽ mất việc khi cắt giảm một héc ta đất nông nghiệp Hậu quả là, việc thu hồi đất nông nghiệp và đất trong giai đoạn 2001-2005 đã ảnh hưởng bất lợi đến cuộc sống của 2,5 triệu người, 628.000 hộ gia đình và 950.000 lao động Sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp, khoảng 53% hộ gia đình mất đất có thu nhập thấp hơn và chỉ 13% hộ gia đình có thu nhập cao hơn

DFID (1999) cho rằng đất là tài sản sinh kế bởi vì nó cung cấp nơi ở và lương thực mà các hoạt động sinh kế khác phải nhờ cậy vào đất Tài liệu này cũng cho rằng đất đai có thể tác động đến tăng trưởng kinh tế một cách bền vững thông qua năng suất và hiệu quả sử dụng đất trong lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ Hơn nữa, đất đai còn giúp người nghèo đạt được sự bình đẳng cao hơn và giảm thiểu tính tổn thương của sinh kế khi họ được đảm bảo quyền sử dụng và tiếp cận với đất đai Ngoài ra, đất đai và sự đầu tư của người nông dân vào đất đai trở thành tài sản có giá trị nhất Tuy

thế, khi thảo luận về vai trò của chính sách đất đai đối với giảm nghèo, tài liệu này cũng cho rằng việc có đất để canh tác là một điều kiện cần và không phải

là một điều kiện đủ để giảm nghèo Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đô thị hóa

và tăng trưởng kinh tế nhanh luôn đi cùng với quá trình chuyển đổi mục đích

sử dụng đất từ nông nghiệp sang phục vụ công nghiệp, cơ sở hạ tầng và xây dựng nhà ở Sự xuất hiện của những công trình này là cần thiết cho quá trình tăng trưởng kinh tế nhưng người dân bị thu hồi đất có khả năng sẽ gặp khó khăn và xáo trộn trong cuộc sống

Để bù đắp cho họ một phần thiệt thòi đó, trong những năm gần đây, Nhà nước ta đã ban hành chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dành cho các hộ dân bị thu hồi đất, đặc biệt là người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp Chính sách này phần nào giúp người dân ổn định cuộc sống Nhưng bên cạnh đó, một bộ phận không nhỏ người dân còn bức xúc do tiền bồi thường không hợp lý, việc tái định cư và hỗ trợ người dân đến nơi ở mới chưa được thỏa đáng,… Trước thực tế đó, đòi hỏi Nhà nước cần phải có thay đổi đối với chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất Trên thực tế, việc thu hồi đất nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến sinh

kế của hộ gia đình nông dân Vì vậy, cần phải đưa ra chính sách và giải pháp hợp lý nhằm hạn chế tác động tiêc cực và phát huy tác động tích cực từ thu hồi đất nông nghiệp để đảm bảo an sinh xã hội của người dân bị thu hồi đất nông nghiệp

Trong bối cảnh như vây, việc lựa chọn đề tài “Chính sách bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội” là hết sức cần thiết, có ý nghĩa về cả lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Việc quản lý và sử dụng đất đai luôn là một trong những vấn đề được Đảng và Nhà nước quan tâm hàng đầu Ngay từ khi mới bắt đầu công cuộc

đổi mới, Đảng và Nhà nước đã đề ra những chủ trương, đường lối phù hợp để quản lý đất đai có hiệu quả Trong đó có Luật Đất đai năm 1987, Luật Đất đai năm 1993, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai năm 1998, năm

2001, năm 2003 và Luật Đất đai năm 2013 Các luật trên đã góp phần tích cực trong việc quản lý, sử dụng đất đai và phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội đất nước

Dưới đây là một số tài liệu và công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp như sau:

- Nguyễn Văn Phấn (2007), Hoàn thiện chính sách bồi thường, GPMB trên địa bàn thị xã Bảo Lộc, thành phố Hồ Chí Minh Luận văn thạc sĩ Kinh

tế, Trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh.Luận văn nêu lên một số bất cập và đưa ra giải pháp, kiến nghị giúp cơ quan chức năng hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế trong giai đoạn hiện nay nhằm góp phần tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình thực hiện BT, GPMB

- Bùi Văn Tuấn (2015), Thực trạng và giải pháp đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa.Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội Bài viết phân tích một số vấn đề lý luận

về sinh kế của cộng đồng dân cư vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa qua trường hợp quận Bắc Từ Liêm Đưa ra những giải pháp nâng cao và đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư dưới tác động của quá trình đô thị hóa trong bối cảnh phát triển và hội nhập

- Hoàng Bá Thịnh (2008), Công nghiệp hóa và những biến đổi đời sống gia đình - nông thôn Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.Hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ ba: Việt Nam hội nhập và phát triển Bài viết đề cập đến những tác động tốt và không tốt của việc thu hẹp diện tích diện tích đất canh tác nông nghiệp để công

nghiệp hóa hiện đại hóa đến đời sống người dân ở nông thôn, đặc biệt là những người nông dân Bài viết nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương

- Huỳnh Văn Chương (2010), Ảnh hưởng của việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp đến sinh kế người nông dân bị thu hồi đất tại thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam Mục tiêu của nghiên cứu là xem xét sự thay đổi về các nguồn vốn tạo sinh kế của người dân trước và sau thu hồi đất nông nghiệp tại một số phường của ngoại ô thành phố Hội An để thấy được ảnh hưởng của việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất và làm cơ sở đề xuất những giải pháp hợp lý để phát triển ổn định và bền vững sau khi nhà nước thu hồi đất ở những vùng có điều kiện tương tự

- Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thanh Trà và Hồ Thị Lam Trà (2013), Ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống, việc làm của nông dân huyện Văn Lâm, Hưng Yên Nghiên cứu phân tích tình hình thu hồi đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp và ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp đến tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, việc làm và thu nhập của các hộ bị thu hồi đất, những thách thức của việc thu hồi đất trong quá trình phát triển

- Phí Thị Hương (2009), Nghiên cứu sinh kế của hộ nông dân sau thu hồi đất sản xuất nông nghiệp để xây dựng khu công nghiệp tại xã Đông Mỹ - thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình Luận văn tốt nghiệp đại học, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội Luận văn đánh giá thực trạng sinh kế và kết quả sinh kế sau thu hồi đất của hộ nông dân xã Đông Mỹ - thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình và đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm đảm bảo sinh

kế cho hộ nông dân sau thu hồi đất

- Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự (2012), Nghiên cứu tác động của khu công nghiệp đến sự thay đổi thu nhập của cộng đồng bị thu hồi đất: Trường hợp khu công nghiệp Hòa Phú tỉnh Vĩnh Long Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá tác động của các khu công nghiệp đến sự thay đổi thu nhập của cộng đồng bị thu hồi đất Số liệu của nghiên cứu được thu thập từ 84 hộ gia đình bị thu hồi đất phục vụ xây dựng khu công nghiệp Hòa Phú, tỉnh Vĩnh Long

- Trần Quang Tùng (2016), Thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội Luận văn thạc sĩ Chính sách công, Học viện Khoa học xã hội Luận văn nghiên cứu lý luận chung về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong đước để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng và phát triển kinh tế

- Nguyễn Mạnh Cường (2011), Giải quyết việc làm cho nông dân ngoại thành Hà Nội trong quá trình đô thị hóa Luận văn thạc sĩ Kinh tế, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn về giải quyết lợi ích kinh tế giữa các chủ thể trong thu hồi đất cho các dự án phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện Thanh Oai, trên cơ

sở đó đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết thỏa đáng lợi ích của các chủ thể

có liên quan trong quá trình thu hổi đất cho các dự án phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện

- Quách Thị Kiều Dung (2012), Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến đời sống nông dân qua thực tiễn huyện Mê Linh – Hà Nội Luận văn thạc sĩ ngành Kinh tế chính trị, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận lý luận chính trị Luận văn phân tích tính cấp thiết và tác động của quá trình thu

hồi đất nông nghiệp đối với đời sống của nông dân bị thu hồi đất qua khảo sát thực trạng tại huyện Mê Linh, Hà Nội

- Trần Quang Tuyến (2013), Đất đai, việc làm phi nông nghiệp và mức sống hộ gia đình: Bằng chứng mới từ dữ liệu khảo sát vùng ven đô Hà Nội

Sử dụng mẫu điều tra 477 hộ gia đình ven đô Hà Nội, tác giả nghiên cứu mỗi quan hệ giữa thu hồi đất với sinh kế hộ gia đình, phát hiện ra rằng việc mất đất có tác dụng tích cực đến lựa chọn các chiến lược sinh kế

Một số công trình nghiên cứu nước ngoài:

- Chen, J (2007), Rapid urbanization in China: A real challenge to soil protection and food security Cho thấy tại Trung Quốc, đô thị hóa đã làm giảm đáng kể đất nông nghiệp và làm gia tăng những lo ngại về an ninh lương thực và sinh kế của người nông dân

- Fazal, S (2000), Urban expansion and loss of agricultural land-a GIS based study of Saharanpur City, India và Mahapatra, S (2007), Livelihood pattern of agricultural labour households in rural India, là các nghiên cứu ở

Ấn Độ vê việc chuyển đổi đất nông nghiệp

Tất cả các công trình nghiên cứu trên đã trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một cách trực tiếp cả về lý luận và thực tiễn về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp

3 Mục đích và nghiệm vụ nghiên cứu

Luận văn có mục đích là xây dựng cơ sở khoa học nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn có các nhiệm vụ sau đây:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái

định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp

- Đánh giá thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội

- Trên cơ sở đó, kiến nghị các giải pháp nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về không gian: địa bàn thành phố Hà Nội

Về thời gian: giai đoạn 2000-2015

Về đối tượng và nội dung: nghiên cứu thực tiễn việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đấy nông nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài tiếp cận từ góc độ lợi ích của hộ gia đình ở Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa gia tăng, đất đai nông nghiệp bị thu hồi tác động đến đời sống của hộ gia đình, cách tiếp cận vi mô

Luận văn áp dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo cứu tài liệu, thu thập, nghiên cứu các công trình nghiên cứu có liên quan ở trong nước và nước ngoài Thông qua việc tổng hợp, phân tích và so sánh kinh nghiệm quốc tế để tìm ra các nhân tố quyết định sinh kế/việc làm và phúc lợi của các hộ nông dân mất đất

- Phương pháp thống kê mô tả: Bằng cách lập bảng, biểu đồ đề tài mô

tả thực trạng an sinh xã hội của các hộ gia đình trước và sau khi mất đất

- Phương pháp chuyên gia, tham khảo ý kiến góp ý, bình luận của các chuyên gia, nhà khoa học

- Phương pháp phân tích SWOT: Bằng cách lập ma trận điểm mạnh (S), điểm yếu (W), cơ hội (O), thách thức (T) để tận dụng cơ hội phát huy thế mạnh (O/S), tận dụng mặt mạnh để giảm nguy cơ (S/T), nắm bắt cơ hội để khắc phục mặt yếu (O/W), giảm thiểu mặt yếu để ngăn chặn nguy cơ (W/T) của việc thu hồi đất đối với vấn đề an sinh xã hội của hộ gia đình nông dân

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Kết quả nghiên cứu luận văn thể hiện ở các nội dung sau:

- Nghiên cứu hệ thống lý luận chung về bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của người dân

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố

Hà Nội Làm rõ vai trò và tác động của việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Trên cơ sở những phân tích và đánh giá trên, luận văn đề xuất một số phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm tăng cường thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu để xây dựng chính sách bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung đề tài được kết cấu thành 3 chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp

Chương 2: Thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư,chongười dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thành phố Hà Nội

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VỀ CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP

1.1 Một số khái niệm cơ bản về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp

1.1.1 Khái niệm chính sách

Từ điển bách khoa Việt Nam đã đưa ra khái niệm về chính sách như sau: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực

cụ thể nào đó Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…”

Theo James Anderson: “Chính sách là một quá trình hành động có mục đích theo đuổi bởi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà

họ quan tâm”

Như vậy, có thể hiểu: Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình

Những chính sách do các cơ quan hay các cấp chính quyền trong bộ máy nhà nước ban hành nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng được gọi là chính sách công Cho đến nay có nhiều quan điểm về khái niệm này:

William Jenkin cho rằng: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp để đạt được các mục tiêu đó”

Theo quan điểm của Wiliam N Dunn thì: “Chính sách công là một kết

hợp phức tạp những sự lựa chọn liên quan lẫn nhau, bao gồm cả các quyết định không hành động, do các cơ quan nhà nước hay các quan chức nhà nước

đề ra” Còn Peter Aucoin lại khảng định: “Chính sách công bao gồm các hoạt động thực tế do Chính phủ tiến hành”, B Guy Peter đưa ra định nghĩa:

“Chính sách công là toàn bộ các hoạt động của Nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống của mọi công dân”,…

Giáo trình chính sách kinh tế – xã hội, các tác giả đưa ra định nghĩa:

“Chính sách kinh tế -xã hội là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp

và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tác động lên các đối tượng và khách thể quản lý nhằm giải quyết vấn đề chính sách, thực hiện những mục tiêu nhất định theo định hướng mục tiêu tổng thể của xã hội”

Những đặc trưng trong mỗi luận cứ của mối tác giải phản ánh chính sách công từ các góc độ khác nhau, song đều hàm chứa những nội dung thể hiện bản chất của chính sách công, có thể tóm lược một số đặc trung của chính sách công như sau:

– Có một cấp thẩm quyền ban hành

– Mang lợi ích công

– Mọi người đều có quyền tiếp cận (công khai, minh bạch)

– Nhìn chung là bắt buộc thi hành (tuy nhiên cũng có những hình thức không mang tính bắt buộc, thường là các chính sách khuyến khích, hỗ trợ)

– Thường thể hiện dưới dạng văn bản quy phạm pháp luật, liên quan đến nhau và mang tính hành động, tập trung giải quyết một vấn đề đang đặt ra trong đời sống kinh tế – xã hội theo những mục tiêu xác định

Như vậy : “Chính sách công là thuật ngữ dùng để chỉ một chuỗi các quyết định hoạt động của nhà nước nhằm giải quyết một vấn đề chung đang đặt ra trong đời sống kinh tế – xã hội theo mục tiêu xác định”

1.1.2 Khái niệm thu hồi đất và tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp đến người dân bị thu hồi đất

Khái niệm thu hồi đất

Đất đai là kết quả lâu dài của một quá trình đấu tranh của cả dân tộc ta trong lịch sử hàng nghìn năm, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế của sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bổ các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh

tế công nghiệp, dịch vụ, văn hóa, an ninh và quốc phòng Ngày nay, khi dân

số ngày càng tăng lên, đất nước đang trong giai đoạn phát triển kinh tế và xã hội thì vai trò của đất đai lại càng có ý nghĩa to lớn hơn

Đất đai được công nhận là tài nguyên vô cùng quý giá của quốc gia, do vậy, Nhà nước ta đã quy định chế độ sở hữu về đất đai tại Điều 53 Hiến pháp

2013 là “Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu

tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý” và Điều 4 Luật đất đai năm 2013 là “Đất đai thuộc

sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định của Luật này.” Như vậy đất đai thuộc phạm vi lãnh thổ nước ta đều thuộc sở hữu toàn dân Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất, người sử dụng đất theo đúng các quy định của pháp luật có quyền chuyển nhượng, chuyển đổi, cho thuê, thừa kế, thế chấp Nhưng chủ sở hữu đất vẫn thuộc về toàn dân

và Nhà nước là đại diện chủ sở hữu Do đó, Nhà nước có quyền của đại diện chủ sở hữu đất đai được quy định tại Điều 13, Luật đất đai năm 2013, một trong số đó là quyền định thu hồi đất

Như vậy, thu hồi đất là quyền lực của Nhà nước ta được quy định trong luật căn cứ vào vị thế đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai Thu hồi

đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người

sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai Nhà nước chỉ được thu hồi đất trong những trường hợp được quy định tại Điều 16, Luật đất đai năm 2013 Nhà nước quyết định thu hồi đất trong các trường hợp sau đây:

- Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng;

- Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai;

- Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người

Các trường hợp thu hồi đất được quy định cụ thể tại điều Điều 61, Điều

62, Điều 63, Điều 64 Luật đất đai năm 2013 Có thể thấy, các trường hợp THĐ xét về mặt pháp lý được chia thành ba nhóm: Thu hồi đất do nhu cầu của Nhà nước và xã hội (thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp, làm đường,…); THĐ vì các lý do đương nhiên (đất cho thuê có thời hạn, cá nhân

sử dụng đất chết mà không có người thừa kế, nguy cơ đe dọa tính mạng con người,…); THĐ do người SDĐ vi phạm pháp luật

Căn cứ theo Điều 67 Luật đất đai năm 2013, trước khi có quyết định thu hồi đất, chậm nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông báo thu hồi đất cho người có đất thu hồi biết Nội dung thông báo thu hồi đất bao gồm kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm Trường hợp người sử dụng đất trong khu vực thu hồi đất đồng ý để cơ quan Nhà nước có thẩm quyền THĐ trước thời hạn quy định tại khoản 1 Điều này thì Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền quyết định THĐ mà không phải chờ đến hết thời hạn thông báo THĐ Người có đất thu hồi có trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức làm nhiệm vụ BT, GPMB trong quá trình điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, xây

dựng phương án BT, HT, TĐC Khi quyết định thu hồi đất có hiệu lực thi hành và phương án BT, HT, TĐC đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt được công bố công khai, người có đất thu hồi phải chấp hành quyết định thu hồi đất

Khái niệm đất nông nghiệp và tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp

- Khái niệm đất nông nghiệp:

Theo quan niệm truyền thống của người Việt Nam thì đất nông nghiệp thường được hiểu là đất trồng lúa, trồng cây hoa màu như: ngô, khoai, sắn và những loại cây được coi là lương thực Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng đất nông nghiệp tương đối phong phú, không chỉ đơn thuần là để trồng lúa, hoa màu

mà còn dùng vào mục đích chăn nuôi gia súc, nuôi trồng thủy sản hay để trồng các cây lâu năm…

Khoản 1, Điều 10 Luật đất đai năm 2013 quy định như sau:

Nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất sau đây:

a) Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác;

b) Đất trồng cây lâu năm;

nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm; đất ươm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh;

- Tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống của người

dân bị thu hồi đất

Trong quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa và đô thị hóa, việc thu hồi một số diện tích đất nông nghiệp để phục vụ cho mục đích phát triển (như xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị, khu chế xuất,…) là một hiện tượng tất yếu Trong những năm qua, quá trình thu hồi đất đã diễn ra mạnh mẽ ở nhiều địa phương trên cả nước Quá trình THĐ đã có nhiều ảnh hưởng đến đời sống của người nông dân bị mất đất trên nhiều mặt

Quá trình này có cả những tác động tích cực và tiêu cực tới các hộ gia đình bị thu hồi, bên cạnh đó cũng có những quan điểm trái chiều về việc có nên chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang các hoạt động phi nông nghiệp hay không Những quan điểm như vậy có thể được chia thành hai nhóm:

- Nhóm ủng hộ sự phát triển nông thôn: Theo quan điểm của những người ủng hộ nông thôn thì việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp có tác động tiêu cực tới lợi ích của nông dân như mất việc làm và thu nhập, bên cạnh đó cũng ảnh hưởng tới an ninh lương thực của đất nước

- Nhóm ủng hộ sự phát triển đô thị: Ngược lại, nhóm ủng hộ sự phát triển đô thị cho rằng việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất là một hệ quả tất yếu của quá trình phát triển và những tác động tiêu cực về việc làm nông nghiệp và thiếu hụt lương thực có thể được bù đắp bởi tiến bộ công nghệ, thâm canh tăng năng suất nông nghiệp và tạo việc làm mới trong khu vực phi nông nghiệp

* Những tác động tiêu cực:

- Đối với người nông dân có nguồn thu chủ yếu là dựa vào hoạt động trồng trọt, nếu bị thu hồi đất tức là mất đi một phần hoặc toàn bộ tài sản sinh

kế Hiện tại, quỹ đất đai dự trữ còn rất ít, nên khi thu hồi đất để thực hiện các

dự án thì phương thức bồi thường được sử dụng nhiều nhất là bồi thường bằng tiền Như vậy, phương tiện tạo sinh kế của người nông dân từ đất đai (vốn tự nhiên) thành một khoản tiền (vốn tài chính) Để đảm bảo sinh kế lâu dài, người nông dân cần phải biết sử dụng khoản tiền này một cách hợp lý, ví

dụ như đầu tư phát triển sản xuất hoặc học nghề để chuyển đổi nghề nghiệp

để tạo thu nhập từ việc làm phi nông nghiệp (vốn con người) Nhưng nếu sử dụng khoản tiền này vào mục đích nâng cao vốn vật chất như xây nhà, mua sắm đồ đạc,… thì đời sống vật chất sẽ được cải thiện nhưng việc tạo nguồn

sinh kế lâu dài lại gặp nhiều khó khăn

Hình 1.Khung sinh kế bền vững

Nguồn: Mô phỏng theo khung sinh kế bền vững của DFID, 1999

- Thực tế cho thấy việc chuyển đổi sinh kế như trên gặp rất nhiều khó khăn, vì phần lớn người nông dân có đất bị thu hồi là người lớn tuổi hoặc có

trình độ học vấn thấp Khi tài sản sinh kế bị mất, họ không thể sử dụng các kỹ năng nông nghiệp tích lũy trong nhiều năm, như vậy họ mất đi nguồn thu nhập chính của cả gia đình Người lao động cần phải đi tìm việc làm nhưng

do nhiều nguyên nhân như trình độ học vấn thấp, tuổi cao,… mà khó tìm được việc làm thích hợp Do vậy, tạo việc làm lâu dài và có thu nhập ổn định lại là một vấn đề quan trọng của xã hội

- Thu hồi đất nông nghiệp cho phát triển công nghiệp và đô thị có thể gián tiếp gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường và lãng phí các nguồn lực tự nhiên, đặc biệt là đất và nước do thiếu quy hoạch hay quy hoạch không khoa học, sử dụng công nghệ lạc hậu trong sản xuất công nghiệp

* Những tác động tích cực:

Bên cạnh những tác động tiêu cực nêu trên thì việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô thị cũng mở ra cho các hộ gia đình ở nông thôn những cơ hội để chuyển đổi sinh kế và tạo việc làm tốt hơn

- Việc THĐ tuy làm cho người dân mất nguồn thu từ nông nghiệp nhưng bù lại họ được đền bù một số tiền khá lớn Nếu biết cách sử dụng hợp

lý số tiền này, người dân có thể cải thiện đời sống vật chất của bản thân và gia đình, bên cạnh đó có thể dùng để đầu tư phát triển sản xuất hoặc học nghề để chuyển đổi sang việc làm phi nông nghiệp có thu nhập tốt hơn việc làm nông nghiệp, đầu tư cho con cái học hành tốt hơn

- Mặc dù THĐ ảnh hưởng đến việc làm nông nghiệp và thu nhập chính của các hộ gia đình nông dân, nhưng nhiều cơ hội việc làm phi nông nghiệp

có năng suất thu nhập cao hơn được mở ra do sự phát triển công nghiệp Việc phát triển các khu công nghiệp, khu đô thị và các cơ sở hạ tầng khác như trường học, đường xá, bệnh viện sẽ khuyến khích người nhập cư từ nơi khác đến địa phương tạo ra nhu cầu hàng hóa, dịch vụ như nhà ở, ăn uống, giải

trí,… mở ra cơ hội cung cấp các dịch vụ đó cho người dân trong khu vực

- Điểm mạnh là những tác nhân bên trong hộ nông dân bị thu hồi đất sản xuất mang tính tích cực hay có lợi giúp họ đạt được mục tiêu về sinh kế, việc làm, phúc lợi sau khi mất đất

- Điểm yếu là những tác nhân bên trong nông hộ bị thu hồi đất nông nghiệp mang tính tiêu cực hoặc gây khó khăn trong việc đạt được mục tiêu về sinh kế, việc làm, phúc lợi sau khi mất đất

- Cơ hội là những tác nhân bên ngoài nông hộ bị thu hồi đất nông nghiệp như thị trường, xã hội, chính sách của chính phủ… mang tính tích cực hoặc có lợi giúp lợi đạt được mục tiêu sinh kế, việc làm, phúc lợi của họ sau khi mất đất

- Nguy cơ là những tác nhân bên ngoài hộ nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp như thị trường, xã hội, chính sách của chính phủ… mang tính tiêu cực hoặc gây khó khăn trong việc đạt được mục tiêu sinh kế, việc làm, phúc lợi sau khi mất đất

Bảng 1.1: Tác động thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống của các

hộ gia đình bị thu hồi đất Phân tích

Tác nhân

bên trong

Điểm mạnh

- Động lực mạnh mẽ chuyển đổi sinh kế, việc làm mang lại thu nhập cao hơn so với sản xuất nông nghiệp trước đây, đặc biệt đối với lao động trẻ tuổi trong hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp

- Có thêm nguồn tài chính cho tiêu dùng và đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh dịch vụ từ tiền đền bù, hỗ trợ tìm kiếm việc làm, hỗ trợ khác từ doanh nghiệp, nhà nước

- Động lực đầu tư mạnh cho học tập cho con cái để tạo lập sinh kế bền vững tương lai

hỗ trợ của Nhà nước, vào tiền đền bù mà không cố gắng vượt qua khó khăn tìm kiếm việc làm Khả năng có được việc làm mới của nông dân là rất thấp

- Do trình độ thấp, bản thân người nông dân không biết cách sử dụng tiền đền bù đất và

hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp

từ nhà nước và doanh nghiêp hiệu quả để tạo sinh kế lâu dài

mà chủ yếu để tăng tiêu dùng

hiện tại

- Với trình độ hiện tại, bản thân những lao động mất đất có thể tìm kiếm công việc đơn giản nhưng không ổn định

Tác nhân

bên ngoài

Cơ hội

- Cơ sở hạ tầng đô thị như đường

xá, trường học, bệnh viện, khu

đô thị, khu công nghiệp, mật độ dân cư tăng nhanh do lao động được hút từ nơi khác đến, tạo những cơ hội tạo sinh kế, việc làm cả chính thức, phi chính thức khu vực công nghiệp và dịch vụ mang lại thu nhập, phúc lợi cao hơn cho các hộ gia đình mất đất so với trước khi mất đất như cho thuê nhà ở, dịch vụ thương mại, ăn uống, làm công nhân

- Giá đất bất động sản nói chung

và giá đất thổ cư nói riêng tăng mạnh là cơ hội cho các hộ gia đình có đất bán tăng nguồn tài chính cho chi tiêu và đầu tư cho sản xuất, học tập tạo sinh kế lâu

Nguy cơ

- Việc làm mới đòi hỏi trình độ

mà người lao động trong các

hộ gia đình mất đất nông nghiệp chưa thể đáp ứng nên nguy cơ thất nghiệp, thiếu việc làm rất cao

- Việc xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị phá vỡ hệ thống thủy lợi gây khó khăn cho các hộ tiếp tục sản xuất nông nghiệp

- Nhận tiền đền bù cao, bán đất mang lại thu nhập tức thời cao dẫn đến chi tiêu hoang phí, làm xuất hiện và phát triển các tệ nạn xã hội như cờ bạc, nghiện hút tiềm ẩn nguy cơ không việc làm, không thu nhập

- Sự phát triển các khu công nghiệp với công nghệ lạc hậu

- Mở rộng, kết nối thị trường nông sản, tạo lập các quan hệ làm ăn mới cho các hộ còn đất sản xuất trồng trọt, chăn nuôi

- Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, đặc biệt đối với hộ mất đất mà không có khả năng chuyển đổi sinh kế như người già, nghèo

- Chính sách ưu tiên tuyển dụng của doanh nghiệp đối với lao động địa phương, đặc biệt đối với hộ gia đình mất đất sản xuất nông nghiệp

trường, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và cuộc sống người dân

- Số lượng việc làm được tạo ra mới trong khu vực phi nông nghiệp không thể đáp ứng đủ nhu cầu tìm kiếm việc làm từ những lao động bị thu hồi đất

Nguồn: Học viên tự phân tích

1.1.3 Khái niệm bồi thường

BT khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất

Theo quy định tại Điều 74 Luật đất đai 2013 thì việc BT về đất được thực hiện theo nguyên tắc sau:

– Thứ nhất, người sử dụng đất đảm bảo các điều kiện về loại đất mà mình đang sử dụng, về chứng nhận quyền đối với đất đó Nếu không đảm bảo các điều kiện theo pháp luật quy định thì người sử dụng đất không được bồi thường Theo đó chỉ bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Còn thu hồi đất trong những trường hợp còn lại sẽ không được bồi thường

Điều kiện để người sử dụng đất được bồi thường quy định của thể trong Điều

75 Luật đất đai 2013

– Thứ hai, việc BT được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích

sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để BT thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

– Thứ ba, việc thu hồi đất phải được tiến hành dân chủ, minh bạch, công khai, kịp thời và đúng pháp luật

Việc BT về đất phải được thực hiện dựa trên ba nguyên tắc nêu trên, nếu vi phạm các nguyên tắc đó, việc BT trái với quy định của pháp luật Nếu việc BT trái pháp luật gây ảnh hưởng đến lợi ích của mình, người sử dụng đất

có quyền khiếu nại với cơ quan nhà nước có thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi

Đối với BT về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân được quy định tại Điều 77 của Luật đất đai năm 2013

1.1.4 Khái niệm hỗ trợ

Hỗ trợ khi Nhà nước THĐ là việc Nhà nước giúp đỡ, tạo điều kiện cho người bị thu hồi đất ổn định đời sống, sản xuất và phát triển, vượt qua khó khăn khi bị thu hồi đất

Nguyên tắc HT khi Nhà nước thu hồi đất:

a) Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ

b) Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai

và đúng quy định của pháp luật

Các khoản HT khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: HT ổn định đời sống

và sản xuất; HT đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông

nghiệp; THĐ ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải

di chuyển chỗ ở; HT tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; HT khác

Vấn đề HT đời sống và sản xuất khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

đã được Chính phủ hướng dẫn chi tiết tại Điều 19 Nghị định số

47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cưkhi Nhà nước thu hồi đất với các nội dung sau:

Đối tượng được HT ổn định đời sống và sản xuất gồm các trường hợp: (i) Hộ gia đình, cá nhân được giao đất sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích sản xuất nông nghiệp kể từ khi thực hiện Luật Đất đai năm 1993;

(ii) Hộ gia đình, cá nhân thuộc đối tượng đủ điều kiện được giao đất nông nghiệp nói trên, nhưng chưa được giao đất nông nghiệp và đang sử dụng đất nông nghiệp do nhận chuyển nhượng, nhận thừa kế, được tặng cho, khai hoang theo quy định của pháp luật, được UBND cấp xã nơi có đất thu hồi xác nhận là đang trực tiếp sản xuất trên đất nông nghiệp đó;

(iii) Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất sử dụng vào mục đích nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản (không bao gồm đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ) của các nông, lâm trường quốc doanh khi Nhà nước thu hồi mà thuộc đối tượng là cán bộ, công nhân viên của nông, lâm trường quốc doanh đang làm việc hoặc đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp đang trực tiếp sản xuất nông, lâm nghiệp;

hộ gia đình, cá nhân nhận khoán đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp và có nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó

Điều kiện để được HT ổn định đời sống và sản xuất:

- Đối với hộ gia đình, cá nhân, tổ chức kinh tế, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đang sử dụng đất thuộc đối tượng nói trên đã được cấp giấy

chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc đủ điều kiện được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất quy định theo Luật Đất đai năm 2013

- Đối với hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất

sử dụng vào mục đích nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản (không bao gồm đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ) của các nông trường, lâm trường thì phải có hợp đồng giao khoán sử dụng đất

Việc HT ổn định đời sống cho các đối tượng nói trên được thực hiện theo quy định sau:

- Thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được hỗ trợ trong thời gian 6 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở và trong thời gian 12 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc có điều kiện kinh tế -

xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 24 tháng

Đối với trường hợp thu hồi trên 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được hỗ trợ trong thời gian 12 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở

và trong thời gian 24 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian HT tối đa là 36 tháng

- Diện tích đất thu hồi được xác định theo từng quyết định thu hồi đất của UBND cấp có thẩm quyền

- Mức HT cho một nhân khẩu được tính bằng tiền tương đương 30 kg gạo trong 01 tháng theo thời giá trung bình tại thời điểm hỗ trợ của địa phương

1.1.5 Khái niệm tái định cư

Khi Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất, để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất thì Nhà nước cần phải có phương án

về đất ở, nhà ở khác cho họ TĐC là khu đất ở, nhà ở Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở

UBND cấp tỉnh căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp có thẩm quyền xét duyệt có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái dịnh cư để đảm bảo phục vụTĐC cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở Vấn đề lập và thực hiện dự án TĐC và bố trí tái định cư được quy định tại Điều 84, Điều 85 Luật Đất đai năm 2013

1.1.6 Khái niệm chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất

Chính sách BT, HT TĐC khi nhà nước thu hồi đất là một dạng chính sách công có nội dung liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, tài chính, an ninh, chính trị,… Giống như các chính sách công khác, có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách BT, HT, TĐC khi nhà nước THĐ

Quan điểm trong luận văn này cho rằng, về mặt lý luận, có thể coi chính sách BT, HT, TĐC là một dạng chính sách đặc biệt của Nhà nước, thể hiện cách ứng xử vừa đại diện cho chủ sở hữu đất đai, vừa phản ánh thái độ của cơ quan được xã hội trao quyền quản lý đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hướng bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của các bên liên quan, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo công bằng, trong đó các cơ quan Nhà nước sử dụng nhiều công cụ như pháp luật, tài chính, giá cả để đạt được các mục tiêu của mình

Chính sách BT, HT, TĐC phải kết hợp các yêu cầu quản lý hành chính với các yêu cầu của cơ chế quản lý thị trường trong xác định mức bồi thường

và các thủ tục liên quan Ở đây nhấn mạnh hai yêu cầu:

- Yêu cầu dân chủ là khi xác định mức bồi thường, phương thức BT,

HT TĐC phải tham vấn ý kiến người mất đất và thể hiện được ý kiến, nguyện

vọng của họ một cách hợp lý

- Yêu cầu công bằng là khi phân chia lợi ích, phải đảm bảo các bên được hưởng lợi ích phù hợp với đóng góp của họ Phần lợi ích phải được sử dụng một cách công khai, minh bạch

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất ở Việt Nam

1.2.1 Mục tiêu chính sách

- Mục tiêu thứ nhất của của chính sách BT, HT, TĐC khi nhà nước thu hồi đất là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sự dụng đất, người

sở hữu nhà ở

Về mặt lịch sử, đất đai là thành quả xây dựng và bảo vệ của nhiều thế

hệ liên kết trong một quốc gia Theo ý nghĩa đó, đất đai đã là tài sản chung Chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã hiện thực hóa quan hệ pháp lý của tài sản chung đó Tuy nhiên, việc sử dụng đất đai lại phân cấp cho các tổ chức và các gia đình, vì thế cần có cơ chế phân định hợp lý quyền hạn, trách nhiệm, lợi ích của cộng đồng (đại diện là Nhà nước) và công dân trong quan hệ đất đai

Điều 4 Luật đất đai năm 2013 quy định: “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân

do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định của Luật này.” Như vậy, về mặt pháp lý dù người sử dụng đất được hưởng thành quả từ việc sử dụng đất vào các hoạt động kinh tế, xã hội nhưng đất đai phải được sử dụng nhằm mục đích phục vụ sự tồn tại và phát triển của xã hội

mà Nhà nước là người đại diện Đất phải được sử dụng theo quy hoạch

và kế hoạch chung của Nhà nước

Người dân là người trực tiếp khai thác quỹ đất.Họ chỉ khai thác quỹ đất

có hiệu quả khi quyền lợi của họ được pháp luật bảo hộ Mục tiêu quan trọng

của chính sách BT, HT, TĐC là hài hòa lợi ích chung của xã hội và lợi ích riêng của người sử dụng đất, tạo điều kiện cho phát triển nhanh, bền vững Như vậy, BT, HT, TĐC như nào để đảm bảo sự hài hòa đó? Để giải quyết mối quan hệ lợi ích này, chính sách BT, HT, TĐC đã đưa ra một số yêu cầu:

- Tạo điều kiện để người bị THĐ có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất

- Điều tiết phần lợi ích gia tăng không do các cá nhân tạo ra về ngân sách Nhà nước

- Tạo điều kiện để người sử dụng đất sau này hoàn thành mục tiêu đã được xã hội chấp thuận

- Bảo tồn được quỹ đất và môi trường

- Mục tiêu thứ hai của của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất là khuyến khích người dân bàn giao đất

Đất đai là điều kiện để xây dựng kết cấu hạ tầng, xây dựng khu đô thị,

là điều kiện để thực hiện các dự án kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh Vì vậy, chính sách bồi BT, HT, TĐC phải hướng đến khuyến khích người dân tự nguyện giao đất

Trên thực tế, người dân không muốn giao đất vì việc giao đất ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của họ Để họ tự nguyện và nhanh chóng giao đất, chính sách BT, HT, TĐC không những phải có mức BT, HT hợp lý, tổ chức tốt công tác tái định cư mà còn phải cung cấp cho người dân đầy đủ thông tin

để họ tự quyết định

Ngoài ra, chính sách BT, HT, TĐC phải được hoạch định và tổ chức thực hiện một cách nhất quán, tránh các mâu thuẫn, xung đột trong quá trình triển khai

Nếu chính sách BT, HT, TĐC không đáp ứng được mục tiêu này, quá trình thu hồi đất sẽ nảy sinh rất nhiều khó khăn không đáng có như khiếu kiện, chống đối, chậm tiến độ GPMB

- Mục tiêu thứ ba của của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất là ổn định cuộc sống, việc làm cho người dân

Việc THĐ ở nước ta chưa hoàn toàn mang tính thị trường, nên quan tâm đến cuộc sống của người dân sau khi bị THĐ là một vấn đề quan trọng

Để ổn định cuộc sống cho người dân sau khi bị thu hồi đất, cơ quan thực thi chính sách cần xây dựng các khu tái định cư đồng bộ, có cơ sở hạ tầng kinh

tế, văn hóa, xã hội ít nhất không được thấp hơn địa điểm cũ, nhất là các dịch

vụ thiết yếu như giao thông, điện, nước, y tế, giáo dục, hành chính,… Ở nước

ta hiện nay, việc này là khó thực hiện vì kinh phí eo hẹp nên các khu TĐC chưa được xây dựng tốt

Để ổn định lâu dài cho người dân, cần tạo điều kiện cho họ có việc làm thông qua các chương trình đào tạo, hỗ trợ đầu tư, lập nghiệp hoặc xúc tiến việc làm Trên thực tế, việc làm của cơ quan tái định cư và người dân không trùng khớp, do dịch vụ hỗ trợ không phù hợp với người dân

- Mục tiêu thứ tư của của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất là góp phần thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai, xây dựng và phát triển nhà ở, phát triển kinh tế - xã hội

Quy hoạch, kế hoạch SDĐ là công cụ Nhà nước bố trí, sắp xếp các loại đất và nhà ở cho đối tượng sử dụng theo không gian và thời gian phù hợp mục tiêu sử dụng đất hiệu quả và thực hiện thành công chiến lược kinh tế - xã hội của đất nước Quy hoạch, kế hoạch SDĐ sau khi đã được xây dựng có căn cứ khoa học và phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của đất nước là phương án sử dụng đất tốt nhất để Nhà nước thực hiện

Để chính sách BT, HT, TĐC góp pháp thực hiện quy hoạch, kế hoạch SDĐ, cần chủ động hoạch định chính sách cụ thể cho các khu đất ở, các dự án xây dựng vùng, phát triển các ngành nghề khác nhau, chuyển các loại đất khác nhau sang các mục đích sử dụng khác nhau, tạo điều kiện cho việc thực hiện Cần phải tuân thủ quy hoạch trong việc lựa chọn sử dụng các khu đất mới hoặc lấy các khu đất đang sử dụng vào một mục đích cụ thể nào đó để sử dụng cho các mục đích khác, trên cơ sở đó xây dựng các định mực, phương thức BT, HT, TĐC thích hợp Không nên xây dựng chính sách BT, HT, TĐC một cách tùy tiện Khi tính tiền bù đắp thiệt hại cho người sử dụng đất do bị thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế, các cơ quan liên quan phải căn cứ vào quy hoạch để xem xét tính hợp lý của khu tái định cư cũng như để điều hòa lợi ích phát sinh theo quy hoạch

1.2.2 Nguyên tắc xây dựng chính sách

- Nguyên tắc công bằng

Nguyên tắc công bằng là nguyên tắc quan trọng hàng đầu để quyết định chính sách BT, HT, TĐC có thành công hay không Nếu chính sách công bằng thì người bị thu hồi đất sẽ tự nguyện chấp hành, nếu không, họ sẽ chống đối, chính sách sẽ thất bại Công bằng ở đây là công bằng về chính sách, công bằng về chế độ, về đơn giá, về mức bồi thường, về đối tượng thụ hưởng,…

Để có chính sách công bằng phải hoạch định chính sách sát thực tế, xem xét lợi ích một cách phân minh Nguyên tắc công bằng phải được thực hiện nhất quán từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên

- Nguyên tắc hiệu quả

Nguyên tắc hiệu quả đòi hỏi người có thẩm quyền thực thi chính sách

BT, HT, TĐC phải cân nhắc tính toán kỹ càng về mọi mặt trước khi quyết định Hiệu quả ở đây được hiểu trước hết là hiệu quả về kinh tế sau đó là hiệu

quả về mặt xã hội (ổn định tình hình, ổn định đời sống).Nói cách khác, phải tạo được sự đồng thuận của người dân trong vùng dự án.Nguyên tắc hiệu quả phải đạt được cả trong ngắn hạn cũng như dài hạn.Tuyệt đối không vì lợi ích trước mắt mà không tính đến lợi ích lâu dài cho các thế hệ sau

- Nguyên tắc dân chủ

Nguyên tắc dân chủ đòi hỏi trong hoạch định chính sách BT, HT, TĐC phải thao khải ý kiến của dân cư, nhất là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp Khi quyết định tuân theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số, tập thể bàn bạc cân nhắc kĩ trước khi quyết định Tuyệt đối không áp đặt quyết định từ một phía, không được tuyệt đối hóa vai trò của cá nhân cán bộ có chức quyền Dân chủ nhưng phải tập trung, đồng thời tập trung nhưng phải dân chủ cả ở khâu hoạch định chính sách cũng như thực hiện chính sách, phải đối xử với mọi người một cách bình đẳng, tôn trọng quyền và nghĩa vụ của họ

- Nguyên tắc tiết kiệm ngân sách Nhà nước

Nguyên tắc tiết kiệm đòi hỏi người có quyền quyết định chi ngân sách Nhà nước phải hết sức tiết kiệm, không được lãng phí Ngân sách Nhà nước

có hạn, nguồn tiền bồi thường lại rất lớn Tiết kiệm chi phí bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư nhưng vẫn phải đảm bảo yêu cầu về lợi ích của người dân và điều kiện sống của họ.Tiết kiệm nhưng không bớt xén, cần thực hiện đúng chế

độ chính sách, tổ chức công việc BT, HT, TĐC một cách khoa học, quy củ

- Nguyên tắc hỗ trợ người khó khăn

Nguyên tắc HT người khó khăn hướng tới việc thực hiện các chính sách xã hội đối với các trường hợp đặc thù, có hoàn cảnh đặc biệt Đó chính là tinh thần tương thân tương ái, là bản chất tốt đẹp của dân tộc ta

Những ngyên tăc cơ bản nêu trêu đều có vị trí quan trọng và có mối quan hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ nhau, ràng buộc nhau Trong quá trình cụ thể hóa và tổ chức thực hiện chính sách ở các địa phương phải tôn trọng các

nguyên tắc nêu trên Cần phải thực hiên cân bằng giữa các nguyên tắc, không được xem nhẹ nguyên tắc nào, căn cứ vào chế độ chính sách của Nhà nước và tình hình thực tiễn ở địa phương để vận dụng một cách linh hoạt ngằm đạt mục tiêu của chính sách BT, HT, TĐC là ổn định tình hình, phát triển bền vững và công bằng xã hội

1.2.3 Nội dung chính sách

- Quy định mức và phương thức bồi thường khi thu hồi đất

Ở nước ta, do đất đai thuộc sở hữu toàn dân, nên khi THĐ, Nhà nước không mua lại đất của người đang SDĐ mà chỉ bồi thường cho người sử dụng theo các mức và chế độ khác nhau

Luật Đất đai năm 2013 được Quốc hội thông qua ngày 29/11/2013 đã quy định rõ hơn về vấn đề bồi thường Cụ thể:

Điều 74 quy định: Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồiđất

1 Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật này thì được bồi thường

2 Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích

sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

3 Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

Đối với đất nông nghiệp, việc bồi thường sau khi thu hồi đất được quy định rõ tại Điều 77: Bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân

1 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất thì được bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại theo quy định sau đây:

a) Diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bao gồm diện tích trong hạn mức theo quy định tại Điều 129, Điều 130 của Luật này và diện tích đất

do được nhận thừa kế;

b) Đối với diện tích đất nông nghiệp vượt hạn mức quy định tại Điều

129 của Luật này thì không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại

c) Đối với diện tích đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền sử dụng đất vượt hạn mức trước ngày Luật này có hiệu lực thi hành thì việc bồi thường,

hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ

Bên cạnh đó, Điều 90 của Luật này quy định rõ việc bồi thường đối với, cây trồng vật nuôi bị ảnh hưởng khi thu hồi đất như sau:

1 Khi Nhà nước thu hồi đất mà gây thiệt hại đối với cây trồng thì việc bồi thường thực hiện theo quy định sau đây:

a) Đối với cây hàng năm, mức bồi thường được tính bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch Giá trị sản lượng của vụ thu hoạch được tính theo năng suất của vụ cao nhất trong 03 năm trước liền kề của cây trồng chính tại địa phương và giá trung bình tại thời điểm thu hồi đất;

b) Đối với cây lâu năm, mức bồi thường được tính bằng giá trị hiện có của vườn cây theo giá ở địa phương tại thời điểm thu hồi đất mà không bao gồm giá trị quyền sử dụng đất;

c) Đối với cây trồng chưa thu hoạch nhưng có thể di chuyển đến địa điểm khác thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do phải

di chuyển, phải trồng lại;

d) Đối với cây rừng trồng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, cây rừng tự nhiên giao cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trồng, quản lý, chăm sóc, bảo vệ thì bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây; tiền bồi thường được phân chia cho người quản lý, chăm sóc, bảo vệ theo quy định của pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng

2 Khi Nhà nước thu hồi đất mà gây thiệt hại đối với vật nuôi là thủy sản thì việc bồi thường thực hiện theo quy định sau đây:

a) Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất đã đến thời

kỳ thu hoạch thì không phải bồi thường;

b) Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất chưa đến thời kỳ thu hoạch thì được bồi thường thiệt hại thực tế do phải thu hoạch sớm; trường hợp có thể di chuyển được thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại do di chuyển gây ra; mức bồi thường cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định

3 Đối với đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 7 năm 2004

mà người sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhưng không có Giấy chứng nhận hoặc không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật này thì được bồi thường đối với diện tích đất thực tế đang sử dụng, diện tích được bồi thường không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp quy định tại Điều 129 của Luật này

Để xử lý những vấn đề nảy sinh trong quá trình BT khi THĐ, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 47/2014/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Song hành với sự phát triển của pháp luật đất đai, các quy định về bồi thường khi Nhà nước THĐ luôn được xây dựng, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện nhằm xử lý các mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước, người bị THĐ và CĐT

- Quy định hỗ trợ người bị thu hồi đất

Nội dung này quy định về hỗ trợ của Nhà nước khi di chuyển đối với các trường hợp hộ gia đình, cá nhân bị THĐ ở phải di chuyển đến nơi ở mới (khu tái định cư) thì được HT về tiền để di chuyển đồ dùng gia đình, hỗ trợ gạo, hỗ trợ tiền thuê nhà ở tạm thời trong thời gian xây nhà mới tại khu tái định cư

Quy định hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm đối với trường hợp nhà nước THĐnông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất làm muối, đất nuôi trồng thủy sản thì áp dụng các hình thức chuyển nghề như: đào tạo nghề, hỗ trợ bằng đất sản xuất kinh doanh, hỗ trợ bằng đất ở kết hợp với sản xuất kinh doanh

Quy định hỗ trợ đối với đất công ích xã, phường, thị trấn; quy định về

hỗ trợ tiền đất TĐC đối với trường hợp người bị THĐ không đủ tiền để mua đất tại khu tái định cư

Quy định mức hỗ trợ bằng tiền đối với trường hợp hộ gia đình, cá nhân

tự tìm đất TĐC (không vào khu tái định cư tập trung do Nhà nước xây dựng )

Ngoài những quy định hỗ trợ kể trên, căn cứ tình hình thực tế, chủ tịch

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định “hỗ trợ khác” cho phù hợp với tình hình thực tiễn tại địa phương Nội dung này được coi là điểm nút để tháo gỡ ách tắc trong công tác bồi thường hỗ trợ nhằm ổn định đời sống và sản xuất cho người dân bị THĐ

- Quy định phương thức và mức tài trợ tái định cư

Nội dung TĐC quy định về điều kiện bắt buộc phải xây dựng các khu tái định cư đa dạng về diện tích, kích thước Cụ thể, khu TĐC phải được xây dựng đồng bộ về cơ sở hạ tầng (mặt bằng, hệ thống hạ tầng, cấp thoát nước, cây xanh, thông tin liên lạc,…)