Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn học vần (tt)

Thực trạng dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần Việc dạy đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần hiện nay mặc dù đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn chưa đáp ứng được

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp:………

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Phạm Thị Thúy Vân (2015), Một số biện pháp dạy học đọc cho học

sinh lớp 1, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Hồng Đức - số 27, 2015

2 Phạm Thị Thúy Vân – Phạm Văn Hiền (2015), Tạo động cơ học tập

trong dạy học đọc cho học sinh lớp 1, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt

tháng 12/2015

3 Phạm Thị Thúy Vân – Phạm Văn Hiền (2015), Kiểm tra, đánh giá

trong dạy học đọc cho học sinh lớp 1, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt

tháng 12/2015

4 Phạm Thị Thúy Vân (2016), Xây dựng các bước dạy học Học vần theo

một số khuôn vần chọn lọc, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt tháng

5/2016

5 Phạm Thị Thúy Vân (2016), Sử dụng phối kết hợp các hình thức dạy

học trong tổ chức dạy môn Học vần ở lớp 1, Tạp chí thiết bị dạy học,

số 130 tháng 6 /2016

mà con người thực hiện trong suốt cuộc đời, năng lực đọc thể hiện văn hóa của một người Nếu không biết đọc thì người ta không thể tiếp thụ nền văn minh của loài người, không thể sống một cuộc sống bình thường, có hạnh phúc đúng nghĩa của từ này trong xã hội hiện đại Đặc biệt trong thời đại bùng nổ thông tin với lượng ngôn ngữ chữ viết ngày càng tăng nhanh tương ứng với tốc độ phát triển của khoa học kĩ thuật hiện đại được ghi lại không chỉ trong sách cứng mà mạng internet, điện thoại di động, máy vi tính thì biết đọc lại càng quan trọng Đọc chính là học, học nữa, học mãi, đọc để tự học, học cả đời

Trong trường học, đọc được xem là hoạt động quan trọng hàng đầu Trọng tâm của mọi hệ thống giáo dục trên thế giới đều đặt ra một mục tiêu

cơ bản xoay quanh khả năng giao tiếp thông qua văn bản, hay nói một cách đơn giản là dạy cho người học “biết chữ” (literacy) mà trước hết là biết đọc Ở trường học, đọc là kĩ năng học tập cơ bản nhất giúp học sinh chiếm lĩnh ngôn ngữ để dùng trong học tập và giao tiếp Biết đọc, học sinh

có thể học được tất cả các môn học khác và có khả năng tự học suốt đời Tại hội nghị thế giới ở Dakar (Senegan, 2000), 164 quốc gia đã kí vào cam kết thống nhất “Biết đọc là mục tiêu cho tất cả mọi người” Năm 2006, trong báo cáo toàn cầu về Mục tiêu giáo dục cho tất cả mọi người đã nêu rõ: “Biết đọc, biết viết là quyền và nền móng cơ bản để phát triển giáo dục cho mỗi cá nhân”

Giáo dục phổ thông của chúng ta nói chung và trường tiểu học nói riêng xem Tiếng Việt là môn học công cụ, xem đọc là một hoạt động trọng tâm và dành cho học sinh nhiều thời gian để học đọc Để đạt đến mục đích

cuối cùng của đọc theo định nghĩa của UNESCO “Biết chữ là khả năng nhận

diện, hiểu, diễn giải, sáng tạo, giao tiếp và tính toán bằng cách sử dụng những tài liệu in hoặc viết gắn với nhiều ngữ cảnh khác nhau Khả năng đọc viết liên quan đến quá trình học tập liên tục làm cho mỗi cá nhân có thể đạt được những mục đích của cuộc đời mình và phát triển hiểu biết, tiềm năng để tham gia đầy đủ vào xã hội rộng lớn” Việc dạy đọc của chúng ta

được bắt đầu từ lớp 1 với giai đoạn đầu tiên có tên gọi là Học vần Đây là

giai đoạn mở đầu rất quan trọng để hình thành kỹ năng đọc cho học sinh, giúp các em chiếm lĩnh và làm chủ công cụ chữ viết tiếng Việt

1.2 Thực trạng dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

Việc dạy đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần hiện nay mặc

dù đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu Thực tế cho thấy nhiều HS tiểu học sau nhiều năm đi học vẫn gặp khó khăn về đọc Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng tới chất lượng đọc nói riêng mà ảnh hưởng tới chất lượng của các phân môn khác trong môn Tiếng Việt cũng như tất cả

các môn học khác

Quan sát giờ dạy Học vần cho thấy bên cạnh những ưu điểm, vẫn còn nhiều giáo viên tổ chức giờ dạy đơn điệu, rập khuôn theo sách giáo khoa Nhiều học sinh còn thụ động, không có hứng thú với bài học Làm thế nào

để học sinh lớp 1 có hứng thú học đọc? Làm thế nào để học sinh lớp 1 không quên mặt chữ? Làm thế nào hình thành được kỹ năng đọc ngay trong giai đoạn Học vần? Đó vẫn là những câu hỏi cần tìm lời giải đáp

1.3 Thực tế nghiên cứu về các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần

Cho đến thời điểm này, theo những tài liệu mà chúng tôi được biết, thì chưa có công trình nghiên cứu nào thực hiện một cách toàn diện, hệ thống các biện pháp nâng cao được chất lượng dạy học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần, góp phần nâng cao được chất lượng dạy học đọc cho HS tiểu học nói chung, HS lớp 1 nói riêng, đáp ứng được yêu cầu đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài "Biện pháp

nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần" làm đề tài nghiên cứu của luận án

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp dạy học đọc thú vị trong giai đoạn Học vần nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho HS lớp 1 nói riêng, HS tiểu học nói chung

3 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy

học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần

4 Giả thuyết khoa học

Nếu việc dạy học đọc cho học sinh lớp 1 được thực hiện bằng những biện pháp phù hợp, phát huy được tiềm năng, hứng thú, tính tích cực của HS thì sẽ nâng cao được hiệu quả dạy học đọc cho các em ngay trong giai đoạn Học vần

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu các vấn đề lí luận

Chúng tôi nghiên cứu các tài liệu trong nước và nước ngoài để làm rõ các vấn đề có liên quan làm cơ sở lí luận của đề tài: đặc điểm âm tiết tiếng Việt, đặc điểm tâm lí, hứng thú của học sinh lớp 1, các lí thuyết học tập hiện đại, lí thuyết dạy học phát triển kỹ năng đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần

5.2 Khảo sát thực trạng dạy học đọc cho HS lớp 1 giai đoạn Học vần

5.3 Đề xuất các biện pháp dạy đọc cho học sinh trong giai đoạn Học vần 5.4 Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp được đề xuất

6 Phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn vấn đề nghiên cứu

Các biện pháp dạy học đọc phù hợp, phát huy được tiềm năng và tính tích cực của học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần

6.2 Địa bàn nghiên cứu khảo sát và thực nghiệm

Luận án được tiến hành khảo sát và thực nghiệm tại 02 tỉnh: Thanh Hóa, Đắc Lắc

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận

7.1.1 Tiếp cận duy vật biện chứng: Cách tiếp cận tôn trọng quan hệ

nhân quả và phụ thuộc biện chứng lẫn nhau giữa giáo dục và người học, giữa các biện pháp giáo dục và kết quả giáo dục

7.1.2 Tiếp cận lịch sử: Đề xuất các biện pháp dạy học đọc cho học

sinh lớp 1 giai đoạn Học vần là một sự kế thừa Do vậy, phải xác định được thực trạng để kế thừa những mặt mạnh và khắc phục những mặt yếu của nó Bên cạnh đó, đề xuất cần hướng tới những yêu cầu mới về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông theo Nghị Quyết 29 của Đảng Với những lí do trên, nghiên cứu đề xuất các biện pháp dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần cần tiếp cận quan điểm lịch sử

7.1.3 Tiếp cận chuẩn hóa: Nghị quyết 29-NQ/TW, ngày

04/11/2013, Hội nghị TW8 (khóa XI) về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng chuẩn hóa Đề xuất các biện pháp dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần cần tiếp cận với quan điểm chuẩn hóa

7.1.4 Tiếp cận hệ thống: Các phương pháp dạy đọc trong giai đoạn

Học vần là một bộ phận trong phương pháp dạy học Tiếng Việt Tiểu học, vì vậy, nghiên cứu các phương pháp dạy đọc trong giai đoạn Học vần phải quan tâm đến mối quan hệ của nó với các phương pháp dạy học chung như Phương pháp dạy học tích cực, Phương pháp dạy học qua trải nghiệm, Phương pháp làm việc nhóm,…

7.1.5 Tiếp cận cá nhân hóa: Mỗi học sinh có một kiểu tư duy và

học tập khác nhau Một số em là người thích học qua hình thức nghe thông tin Số khác là những người tích học qua nhìn thấy thông tin được trình bày dưới dạng hình ảnh Những em khác lại là thích học qua kinh nghiệm

cụ thể Số khác nữa lại thích làm việc với người khác, với một đối tác hay một nhóm nhỏ Lại có em thích làm việc một mình Mỗi học sinh là một cá

nhân khác biệt, có nhiều khả năng và nhu cầu khác nhau cần được đáp ứng trong quá trình học tập

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Dựa trên cơ sở phương

pháp tiếp cận, tác giả nghiên cứu hệ thống các tài liệu, các công trình khoa học về phương pháp dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần; sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa, khái quát hóa và mô hình hóa các lí thuyết khoa học từ các tài liệu liên quan để xây dựng cơ sở lí luận cho luận án

7.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi: Xây dựng mẫu phiếu điều tra (phụ lục 2a, 2b), thu thập thông tin từ phía GV, nhà quản lí, chuyên gia giáo dục để tìm hiểu mức độ thích ứng của học sinh các lớp thực nghiệm đối với phương pháp thực nghiệm trong sự so sánh với thái độ, hứng thú đối với các phương pháp giáo viên đang sử dụng ở các lớp đối chứng; bên cạnh

đó, tìm hiểu các thói quen học tập, xem hoạt động, kĩ thuật nào có thể tăng hứng thú học đọc cho học sinh

- Quan sát trực tiếp: Sử dụng khi dự giờ các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, chẳng hạn, quan sát phương pháp được giáo viên vận dụng, cách và tần suất sử dụng dụng cụ trực quan, cách triển khai hoạt động của giáo viên và khả năng học sinh đáp ứng các hoạt động đó, nhằm mục đích đánh giá, so sánh hiệu quả của việc dạy đọc cho học sinh các lớp Từ đó luận án rút ra kết luận về hiệu quả của việc vận dụng các đề xuất mà luận án tiến hành thực nghiệm

- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Xây dựng mẫu phiếu, lấy ý kiến những chuyên gia có trình độ cao về giáo dục tiểu học để có được những ý kiến đánh giá về chất lượng dạy học đọc cho HS lớp 1 hiện nay và những biện pháp dạy học đọc mà luận án dự kiến đưa ra

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích các bài kiểm tra đọc của HS để thu thập dữ liệu cho quá trình phân tích thực trạng

- Thực nghiệm: Thực nghiệm có nhiệm vụ đưa ra các biện pháp dạy học dựa trên nền tảng lí thuyết Thông tin và thuyết Đa trí tuệ, lí thuyết Phát triển xã hội ghi nhận mức độ hứng thú và khả năng đọc của học sinh sau tiết học và đánh giá kết quả học tập của học sinh sau quá trình thực nghiệm; trên

cơ sở so sánh kết quả kiểm tra cuối đợt của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, rút ra kết luận về hiệu quả của các biện pháp dạy đọc cho học sinh trong giai đoạn Học vần, minh chứng bước đầu cho tính đúng đắn của giả thuyết khoa học đã đề ra

7.2.3 Phương pháp xử lí số liệu bằng toán thống kê

Các số liệu khảo sát, thực nghiệm được xử lí theo Chương trình phần mềm SPSS phiên bản 16.0 đã được cài sẵn các công thức tính Các thông số và phép

toán thống kê được sử dụng trong nghiên cứu này nằm trong giới hạn thống

kê mô tả và thống kê suy luận

8 Luận điểm bảo vệ

- Chất lượng đọc của HS cần được quan tâm ngay từ giai đoạn Học vần lớp 1

- Mỗi người có một kiểu tư duy và học tập khác nhau Dạy học đọc cho HS đòi hỏi phải phù hợp với từng đối tượng học sinh cụ thể

- Tài liệu dạy học, quá trình tổ chức dạy học đọc trong giai đoạn Học vần cho học sinh lớp 1 cần có biện pháp cải thiện để nâng cao chất lượng đọc của HS

- Việc nghiên cứu, áp dụng các biện pháp dạy đọc cho HS lớp 1 ở giai đoạn Học vần được đề xuất trong luận án sẽ tạo cho HS học đọc dễ

dàng, tích cực, thú vị hơn; chất lượng học đọc được nâng lên

9 Đóng góp mới của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần nâng cao chất lượng dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần Cụ thể

9.1 Về mặt lí luận

- Xây dựng khung lí luận về hình thành kỹ năng đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần góp phần làm phong phú thêm lí luận về dạy đọc

và phát triển kỹ năng đọc

- Đề xuất một số biện pháp dạy đọc trong giai đoạn Học vần cho học sinh lớp 1 nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho các em

9.2 Về mặt thực tiễn

- Luận án đánh giá thực tiễn dạy đọc trong giai đoạn Học vần hiện nay ở trường tiểu học Đây là căn cứ thực tiễn quan trọng cần đặc biệt quan tâm khi thực hiện dạy đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

- Đề xuất được một số biện pháp về nội dung, hình thức tổ chức dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học đọc cho HS; HS tham gia học đọc một cách tích cực

- Bước đầu chứng minh tính khả thi, hiệu quả của các biện pháp dạy đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần, là cơ sở khoa học để các

cấp quản lí giáo dục và giáo viên vận dụng trong hoạt động dạy học

10 Cấu trúc của luận án:

Ngoài phần mở đầu, kết luận – kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận án được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

Chương 3: Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đọc

cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

Chương 4: Thực nghiệm dạy học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

1.1.1 Các nghiên cứu liên quan đến dạy đọc cho người mới bắt đầu học đọc

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về dạy học đọc cho người mới bắt đầu học đọc trên thế giới Trong luận án, chúng tôi tập trung vào những nghiên cứu phương pháp dạy học đọc bằng các phương pháp dạy học ngữ

âm (đánh vần và đọc) như: năm 1897, tác giả Linnea C Ehri Đại học

California, trong bài báo “Học đọc và đánh vần từ” Tạp chí Reading

Behavior; một số dự án nghiên cứu cao cấp của Đại học Edith Cowan - Trung tâm Học tập Fogarty (ÚC); chuyên khảo với chủ đề "Cách tâm lí thông qua dạy cách đọc một cách khoa học", gồm 5 trường Đại học và trung tâm cùng thực hiện (Khoa Tâm lý học, Đại học Massachusetts, Amherst, Massachusetts…); các bài viết trong Learning to read của một số học giả, các dữ liệu của OECD từ 54 quốc gia (PISA 2007),…Những tài liệu nghiên cứu về dạy đọc cho trẻ mới học đọc mà luận án đã khảo cứu là cơ sở lí luận

để vận dụng và kế thừa Từ nghiên cứu tổng quan cho thấy các nghiên cứu đều khẳng định phương pháp âm học có hiệu quả cho trẻ em khi mới bắt đầu học một ngôn ngữ Ưu điểm của phương pháp này là nó phù hợp với các đối tượng người học rộng rãi, đặc biệt là những trẻ có nguy cơ gặp khó khăn về học đọc; những trẻ học đọc một ngôn ngữ không phải là tiếng mẹ

đẻ Sau này, khi phương pháp dạy đọc từ trọn vẹn phát triển, việc kết hợp cả hai phương pháp này giúp cho người học có thêm thuận lợi và hiệu quả Tuy nhiên, cần lưu ý rằng khi vận dụng phương pháp dạy đọc nào cần đặt vào trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể của đối tượng

1.1.2 Các phương pháp dạy học dùng cho người mới học đọc

Từ thế kỉ XV đến nay, trên thế giới đã có khá nhiều phương pháp dạy học đọc cho trẻ lần đầu tiên học ngôn ngữ Phương pháp âm học (đánh vần

để đọc) đã tồn tại rất lâu, tuy nhiên các nhà nghiên cứu nhận ra rằng không phải tất cả các ngôn ngữ đều coi phương pháp đánh vần là phương pháp dạy học hiệu quả nhất mà tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi ngôn ngữ Có thể kể đến những phương pháp dạy học đọc cho HS mới bắt đầu học ngôn ngữ như: phương pháp học âm (học vần); phương pháp phân tích ngữ âm; phương pháp tổng hợp ngữ âm, chữ cái; phương pháp thính giác âm tiết; phương pháp phân tích, tổng hợp ngữ âm

1.2 Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

1.2.1 Nghiên cứu, biên soạn các sách Học vần

1.2.1.1 Thời kì dạy chữ Quốc ngữ cho người Pháp: Tuy không trực

tiếp bàn đến việc dạy chữ Quốc ngữ nhưng vấn đề dạy chữ Quốc ngữ đã

được quan tâm từ rất sớm

1.2.1.2 Các thời kì dạy vần cho người Việt: Qua các thời kì dạy vần

theo khuynh hướng đánh vần chữ cái dựa vào thứ tự các chữ cái, thời kì dạy

âm gắn liền với chữ cái dựa vào quan hệ âm-chữ, thời kỳ dạy học vần lớp 1

cải cách giáo dục (năm 1981), bộ sách Tiếng Việt 1 của Trung tâm Công nghệ giáo dục, sách Tiếng Việt 1 hiện nay cho thấy từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, có nhiều bộ sách “Học vần” đưa vào giảng dạy trong nhà trường nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh được ngôn ngữ mẹ đẻ Mỗi soạn giả có giải pháp riêng nhưng ảnh hưởng lẫn nhau cũng nhiều Trước đây thiên về dạy chữ, về sau chú ý đến cả âm Quan điểm dạy cho người lớn thường tự do, phóng khoáng hơn dạy cho trẻ em Mỗi bộ sách bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn chứa đựng nhiều hạn chế Các soạn giả đã

có những nỗ lực trong việc nghiên cứu để cho ra đời cuốn sách giáo khoa mới ngày càng hoàn thiện hơn và phù hợp với đối tượng học sinh Đến nay, sách “Học vần” tiếng Việt vẫn là vấn đề nóng thu hút sự quan tâm của toàn

xã hội, đặc biệt trước bối cảnh đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông

1.2.2 Nghiên cứu về dạy học vần

1.2.2.1 Những nghiên cứu về sách giáo khoa và chương trình dạy học 1.2.2.2 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học

Các vấn đề đã được nghiên cứu có liên quan đến dạy học đọc cho HS

lớp 1 bao gồm: phương pháp dạy học vần, tiến trình dạy một bài học vần cụ thể, một số nhận xét về âm/vần, cách sắp xếp âm/ vần, những quan điểm dạy học vần, ngữ liệu dạy học vần, đánh giá về chất lượng dạy học vần, phương pháp dạy trẻ khó khăn về đọc,…Tác giả Lê Phương Nga, Nguyễn Thế Lịch, Đỗ Xuân Thảo, Nguyễn Thị Hạnh, đã đi sâu nghiên cứu các vấn có liên quan đến dạy học đọc cho HS lớp 1 và dừng lại ở phương pháp dạy học, đánh giá,… dạy một bài học vần nói chung hiện nay, hay một quan điểm dạy học mới được đưa ra…

Tiểu kết Chương 1

1 Từ nghiên cứu tổng quan cho thấy có khá nhiều phương pháp dạy học đọc cho trẻ lần đầu tiên học ngôn ngữ Các nghiên cứu đều khẳng định phương pháp âm học có hiệu quả cho trẻ em khi mới bắt đầu học một ngôn ngữ Tuy nhiên, không phải tất cả các ngôn ngữ đều coi phương pháp đánh vần là phương pháp dạy học hiệu quả nhất mà tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi ngôn ngữ

2 Từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, có nhiều bộ sách “Học vần” đưa vào giảng dạy trong nhà trường nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh được ngôn ngữ mẹ đẻ Nhưng đến nay, sách “Học vần” tiếng Việt vẫn là vấn đề nóng thu hút sự quan tâm của toàn xã hội, đặc biệt trước bối cảnh đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông

3 Theo chúng tôi tìm hiểu, đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào thực hiện một cách toàn diện, hệ thống các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho học sinh lớp 1 trong giai đoạn Học vần, góp phần nâng cao được chất lượng dạy học đọc cho HS tiểu học nói chung, HS lớp 1 nói riêng, đáp ứng được yêu cầu đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông

4.Trước những yêu cầu của thực tiễn, luận án mong muốn nghiên cứu các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc trong giai đoạn Học vần cho học sinh lớp 1

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT

BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỌC CHO

HỌC SINH LỚP 1 GIAI ĐOẠN HỌC VẦN 2.1 Cơ sở lí luận của việc đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

2.1.1 Đặc điểm âm tiết tiếng Việt và việc dạy học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

Đặc trưng loại hình của tiếng Việt thể hiện ở chỗ tiếng Việt là thứ ngôn ngữ đơn lập Đặc trưng này thể hiện ở tất cả các mặt ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp nhưng thể hiện rõ nhất ở mặt ngữ âm

Xét về ngữ âm, tiếng Việt là thứ ngôn ngữ có nhiều thanh điệu và đa phần các âm tiết độc lập mang nghĩa Vì thế trong chuỗi lời nói, ranh giới giữa các âm tiết được thể hiện rõ ràng, các âm tiết không bị nối dính vào nhau như trong các ngôn ngữ biến hình Đây là điều kiện thuận lợi cho quá trình dạy âm, dạy chữ

Về cấu tạo, âm tiết tiếng Việt là một tổ hợp âm thanh có tổ chức chặt chẽ Các yếu tố cấu tạo âm tiết kết hợp với nhau theo từng mức độ lỏng, chặt khác nhau Phụ âm đầu, vần và thanh kết hợp lỏng, còn các yếu

tố của vần kết hợp với nhau khá chặt chẽ Dạy đọc thực chất là dạy giải

mã âm tiết theo 2 bậc: giải mã vần (ghép vần), giải mã âm tiết (ghép tiếng) Cả 2 bậc này gọi là dạy học vần nhưng thực ra là dạy đọc âm tiết

2.1.2 Đặc điểm nhận thức, hứng thú của học sinh lớp 1 và việc dạy học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

2.1.2.1 Sự hình thành hoạt động có ý thức ở trẻ lớp 1

Các nhà khoa học đã chỉ rõ rằng về mặt sinh lí, ở trẻ 6-7 tuổi, khối lượng bộ não đã đạt đến 90% khối lượng não người lớn Sự chín muồi về mặt sinh lí cùng với sự phát triển của những quá trình tâm lí như cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy đã tạo điều kiện để các em có thể thực hiện mọi hoạt động học tập Học là hoạt động mang tính kế hoạch, có mục đích Đó

là hoạt động có ý thức

2.1.2.2 Đặc điểm của hoạt động tư duy ở trẻ lớp 1

Trên cơ sở ý thức đã hình thành khả năng tư duy bằng tín hiệu ở trẻ 6

- 7 tuổi cũng phát triển, khả năng phân tích, tổng hợp của các em khá hoàn chỉnh cho phép các em tập tách từ thành tiếng, thành âm và chữ

2.1.2.3 Năng lực vận động của trẻ ở lứa tuổi lớp 1

Vào 6 -7 tuổi, năng lực vận động của trẻ cũng đạt được những bước phát triển đáng kể Ở thời kì này ý thức về cấu trúc không gian của trẻ cũng đã hình thành Sự phân biệt bên phải, bên trái, bên trên, bên dưới, không còn khó khăn đối với các em

2.1.3 Các lí thuyết học tập hiện đại và việc dạy học đọc cho học sinh lớp

1 giai đoạn Học vần

2.1.3.1 Lí thuyết thông tin: Lí thuyết thông tin coi quá trình nhận thức

của con người là quá trình thu nạp và xử lí thông tin trong một hệ thống máy

tính bao gồm: Kho lưu trữ thông tin; Các quá trình nhận thức; Siêu nhận thức [88] Nội dung của lí thuyết thông tin giúp ta hiểu nhiều vấn đề liên quan tới

kĩ năng đọc trong giai đoạn Học vần của học sinh lớp 1 Lí thuyết thông tin đặt ra cho giáo viên dạy lớp 1 giai đoạn Học vần phải xem xét với từng đứa trẻ xem chúng nhớ được bao nhiêu thông tin sau mỗi bài Học vần (xử lí thông tin thành công đến mức nào)? Giáo viên có thể dùng những cách nào

để giúp trẻ nhớ được những thông tin đó? Điều gì sẽ giúp trẻ nhớ và học được các thứ thông qua xử lí thông tin? Làm thế nào để giúp cải thiện khả năng của trẻ xử lí dạng thông tin này? Lí thuyết thông tin cũng giúp giải thích được vai trò quan trọng của chú ý trong hoạt động học tập của trẻ Nếu một học sinh trong giờ Học vần không tập trung chú ý, không tham gia vào các hoạt động học tập của giờ học thì hoạt động học tập ấy sẽ trở nên vô nghĩa

2.1.3.2 Thuyết Đa trí tuệ: Năm 1983, tiến sĩ Howard Gardner – một

nhà tâm lí học nổi tiếng của Đại học Harvard- đã xuất bản một cuốn sách

có nhan đề “Frames of Mind” (tạm dịch là “Cơ cấu của trí tuệ”), trong đó ông công bố các nghiên cứu và lí thuyết của mình về sự đa dạng của trí tuệ con người Đây là một khung lí thuyết để định nghĩa, tìm hiểu, đánh giá

và phát triển các yếu tố thông minh của con người Ông giới thiệu 7 loại năng lực trí tuệ khác nhau có thể cùng tồn một con tại trong người Ý nghĩa của những phát hiện trong thuyết Đa trí tuệ làm thay đổi căn bản quan niệm về phương pháp dạy học cho các giáo viên Không có một phương pháp dạy học nào lại thích hợp với mọi học sinh Điều chúng ta cần là những chiến lược khác nhau có thể kích thích được nhiều mặt khác nhau trong trí thông minh của trẻ Những đồ dùng trực quan như tranh ảnh,

mô hình, vật mẫu, cử chỉ, điệu bộ,… khi dạy Học vần sẽ rất hiệu quả cho những trẻ có năng lực hình ảnh/không gian Việc xếp các vần thành nhóm vần và các quy tắc đánh vần vần, tiếng (giống nhau ít nhất ở một yếu tố) sẽ giảm bớt độ khó khăn của việc lưu giữ thông tin, giúp cho việc học và ghi nhớ của trẻ dễ dàng hơn với những trẻ có năng lực logic-toán học Thiết kế các hoạt động của bài Học vần thành các trò chơi học tập sẽ rất tốt cho những trẻ có trí thông minh thể chất,…

2.1.3.3 Lí thuyết học tập xã hội: Các lí thuyết học tập được Piaget và

những người cùng quan điểm phát triển chủ yếu nhấn mạnh quá trình xây dựng kiến thức của mỗi cá nhân bằng khả năng thích nghi với môi trường xung quanh.Các giá trị của lí thuyết học tập mang tính xã hội đối với giáo viên dựa trên mức độ tập trung vào phương pháp dạy và học đã có hiệu quả đối với xã hội trên diện rộng Giáo viên nên tận dụng lợi ích của phương pháp này Để mô hình giảng dạy thành công, giáo viên cũng cần phải xem xét kĩ lưỡng những nhu cầu trực tiếp gắn với mục tiêu như: thu hút được học sinh, khiến bài học trở nên dễ nhớ hơn, tạo cơ hội để học sinh được thực hành, đưa ra những động viên khích lệ phù hợp Một điều quan trọng là những kì vọng đạt thành công của học sinh cũng cần được tạo dựng

2.1.4 Dạy đọc và hình thành kĩ năng đọc cho học sinh trong giai đoạn

Học vần

2.1.4.1 Những khái niệm cơ bản

- Khái niệm về đọc: Nhiều thập kỉ qua, hoạt động đọc là đối tượng của

nghiều nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam Có thể đi đến một cách hiểu

khái niệm đọc như một quá trình giải mã hai bậc: 1) giải mã chữ thành âm và

2) giải mã chữ thành nghĩa (tức thông hiểu những gì được đọc)

- Kĩ năng đọc: Các nghiên cứu về quá trình phát triển các kĩ năng đọc

ở nhiều ngôn ngữ khác nhau đã chỉ ra rằng để có thể đọc tốt ở một ngôn ngữ

có chữ viết ghi âm (alphabetic writing) như tiếng Anh hay tiếng Việt thì

người học cần phải nắm vững 5 kĩ năng cơ bản, đó là: có kiến thức âm vị

(phonemic awareness) thể hiện ở khả năng chia tách hoặc liên kết các âm; có

kiến thức ngữ âm (phonics) thể hiện ở khả năng liên kết văn tự với âm thanh;

có khả năng đọc trôi chảy thể hiện ở tốc độ, sự chính xác và diễn cảm khi

đọc; có vốn từ cơ bản thể hiện ở việc nhận biết và hiểu nghĩa của từ; có khả

năng hiểu các khái niệm hay ý tưởng do mình đọc hay nghe được

Từ quan niệm đọc là một kĩ năng, dạy đọc trong giai đoạn Học vần

không chỉ dạy phát âm các âm tiết, từ, câu…mà phải dạy đọc hiểu từ, câu,

đoạn/bài đọc Phát âm (đọc thành tiếng) và hiểu nghĩa luôn là hai mặt của

một quá trình đọc không thể tách rời nhau Đọc to đúng mới có điều kiện

hiểu đúng Hiểu văn bản sẽ giúp đọc nhanh hơn Ở giai đoạn Học vần, trẻ

nhất thiết phải đạt được khả năng đọc lưu loát (Fuency), nghĩa là đọc chính

xác các từ, cụm từ, câu một cách rõ ràng với tốc độ thích hợp và hiểu

nghĩa những gì được đọc

2.1.4.2 Các giai đoạn hình thành kĩ năng đọc cho học sinh trong

giai đoạn Học vần

Hiện nay, các nước sử dụng lí thuyết Jeanne chall chia sự phát triển

kĩ năng đọc thành 6 giai đoạn : giai đoạn tiền đọc, giai đoạn bắt đầu đọc,

giai đoạn xác nhận và đọc thành thạo, giai đoạn đọc để học kiến thức, giai

đoạn tiếp cận đa quan điểm, giai đoạn xây dựng và tái thiết Giai đoạn học

vần của học sinh lớp 1 tương ứng với giai đoạn 1 và 2 Tuy nhiên, giai

đoạn 3 (tương ứng với lớp 2,3) cũng cần được quan tâm để có cái nhìn đa

chiều thấu đáo trong việc phát triển kĩ năng đọc cho HS trong giai đoạn

Học Vần

2.2 Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả dạy

học đọc cho học sinh lớp 1 giai đoạn Học vần

2.2.1 Chương trình dạy học đọc cho học sinh lớp 1 (giai đoạn Học vần)

hiện hành

Chương trình dạy học đọc (giai đoạn Học vần) lớp 1 gồm 103 bài (kì

1 có 76 bài; kì 2 có 27 bài) được học trong 24 tuần, mỗi bài học 02 tiết,

mỗi tiết 35 phút

2.2.2 Quy trình dạy học các dạng bài Học vần

Có 03 dạng bài Học vần: 1) làm quen với cấu trúc âm tiết qua con chữ

e, b và các dấu thanh, 2) dạy chữ ghi âm, vần mới, 3) bài ôn tập Ở mỗi