ị sách chương trình vật lí THCS khi định hướng về thiết bị dạy học đã nêu rõ: “Để giải quyết khó khăn về thiết bị Vật lí, cần kết hợp giữa những nổ lực trang bị của nhà nước với những cố
Trang 1PHẦN THỨ nhÍt: MỞ ĐẦU.
1 Lí do chọn đề tài:
Vật lí là một bộ môn khoa học thực nghiệm, trước đây bắt đầu được giảng dạy ở lớp 7 Thực hiện chỉ thị số 14/2001 ngày 11/6/2001của thủ tướng chính phủ và nghị quyết số 40/2000 QH 10 của Quốc Hội về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Chương trình và sách giáo khoa mới bộ môn Vật lí các em bắt đầu học từ lớp
6
Với chương trình và SGK mới hiện nay việc sử dụng đồ dùng dạy học không thể thiếu trong phần lớn các tiết học Do đó sử dụng và làm đồ dùng dạy học là một công việc thường xuyên và cần thiết đối với tất cả giáo viên và học sinh ị sách chương trình vật lí THCS khi định hướng về thiết bị dạy học đã nêu rõ: “Để giải quyết khó khăn về thiết bị Vật lí, cần kết hợp giữa những nổ lực trang bị của nhà nước với những cố gắng sưu tầm và tự chế tạo thiết bị thí nghiệm vật lí bằng những vật liệu và dụng cô dÔ kiếm, rẻ tiền của giáo viên và học sinh”
Vì vậy chúng ta đặt ra vấn đề làm sao để các tiết học có thí nghiệm HS được nghiên cứu, quan sát một thí nghiệm cụ thể, chính xác khoa học Học sinh bước đầu làm quen với bộ môn Vật lí luôn hứng thú với các tiết học trên lớp thì phải trang bị phương tiện , dụng cụ dạy học đầy đủ
Qua quá trình dạy học và nghiên cứu sách giáo khoa của những lớp thực hiện chương trình Vật lÝ vòng một, bản thân tôi xin mạnh dạn đưa ra sáng kiến kinh nghiệm
về “Một số biện pháp sửa chữa và làm đồ dùng dạy học bộ môn Vật lí lớp 6 và lớp 7 ở trường THCS“.
2 Mục đích đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
2.1 Mục đích nghiên cứu:
Tìm ra hướng đi đúng để khắc phục tình trạng xuống cấp của thiết bị thí nghiệm theo thời gian, đó là
Trang 2việc sửa chữa và làm đồ dùng thiết bị phục vụ cho dạy học
Bước đầu đảm bảo những thiết tối thiểu cho giờ học vật lí, đặc biệt là những thí nghiệm cho học sinh làm trong giờ học Từ đó phấn đấu xây dựng các phòng học bộ môn cho việc dạy học Vật lí, tạo điều kiện tốt cho việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại trong một tương lai không xa
2.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
TÍt c¶ c¸c lo¹i ®ơ dïng d¹y hôc ®îc trang cÍp cña bĩ gi¸o dôc bĩ m«n VỊt
lý líp 6 - 7
T×m ra biÖn ph¸p lµm vµ söa ch÷a ®ơ dïng d¹y hôc ị líp 6 - 7 bĩ m«n VỊt lý trong tríng THCS Cô thÓ ¸p dông biÖn ph¸p nµy cho gi¸o viªn gi¶ng d¹y VỊt lý tr-íng THCS Hơng Thụ
Ph¹m vi:
- Ho¹t ®ĩng d¹y vµ hôc VỊt lý ị líp 6 - 7 ( Vßng 1)
- Ho¹t ®ĩng cña gi¸o viªn söa ch÷a vµ lµm ®ơ dïng d¹y hôc bĩ m«n vỊt lý ị tríng THCS Hơng Thụ
- ViÖc lµm ®ơ dïng d¹y hôc cña gi¸o viªn vµ hôc sinh líp 6 - 7 tríng THCS Hơng Thụ
- ViÖc söa ch÷a vµ lµm ®ơ dïng d¹y hôc cña gi¸o viªn vµ hôc sinh trªn ®Þa bµn huyÖn LÖ Thụ
2.3 NhiÖm vô nghiªn cøu:
Thu thỊp c¸c th«ng tin vÒ ®ơ dïng d¹y hôc VỊt lý nêi chung vµ vµ cña líp 6
-7 nêi riªng
T×m hiÓu thùc tiÔn vÒ c«ng t¸c söa ch÷a vµ lµm ®ơ dïng d¹y hôc trªn ®Þa bµn huyÖn LÖ Thụ vµ cô thÓ c«ng t¸c nµy ị tríng THCS Hơng Thụ
§a ra c¸c vÝ dô cô thÓ vÒ viÖc söa ch÷a vµ lµm ®ơ dïng d¹y hôc còng nh quy tr×nh thùc hiÖn
2.4 Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu:
- §ôc tµi liÖu nghiªn cøu SGK, SGV, SBT VỊt lÝ
- Quan s¸t, ®iÒu tra, n¾m t×nh h×nh
- Tham gia trùc tiÕp vµo qu¸ tr×nh thùc hiªn thùc hµnh víi nghiªn cøu ®Ò tµi
- Ph©n tÝch, tưng hîp, rót ra nhỊn xÐt, rót kinh ngiÖm tưng kÕt
2.5 Dù th¶o nĩi dung:
PhÌn I: Mị ®Ìu
PhÌn II: Nĩi dung
Ch¬ng I: C¬ sị lÝ luỊn
Ch¬ng II: Thùc tr¹ng vÒ viÖc söa ch÷a vµ lµm ®ơ dïng d¹y hôc VỊt lÝ
Ch¬ng III: C¸c gi¶i ph¸p cô thÓ
PhÌn III: Bµi hôc kinh nghiÖm vµ tưng kÕt
Trang 3PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG.
Ch¬ng i: C¬ sị lÝ luỊn vµ c¬ sị thùc tiÔn
1 C¬ sị lÝ luỊn :
Trước hết ta nhìn lại chương trình khung và số tiết dạy học bộ môn vật lí lớp 6 và lớp 7:
Lớp 6: Tổng số tiết học: 1 tiết / tuần x 35 tuần =
35 tiết
Gồm : Thực hành và kiểm tra thực hành: 2 tiết.Ôn tập tống kết: 2tiết.Kiểm tra: 4 tiết Số tiết bài học -đề tài:27 tiết (Trong đó 18 tiết có bài thí nghiệm)
Lớp 7: Tổng số tiết học: 1 tiết / tuần x 35 tuần =
35 tiết
Gồm : Thực hành và kiểm tra thực hành: 2 tiết Thùc hµnh :1 tiÕt Ôn tập tống kết: 2tiết.Kiểm tra: 4 tiết Số tiết bài học - đề tài: 26 tiết.(Trong đó 18 tiết có bài thí nghiệm)
Chúng ta nhận thấy rằng tỉ lệ bài có thí nghiệm trong chương trình rất cao, có gần như hầu hết trong các bài học Ở chương trình vật lí lớp 6 và 7 phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và khả năng nhận thức của học sinh ở độ tuổi này Chương trình đề cập đến các hiện tượng các quá trình và các khái niệm vật lí về Cơ học Nhiệt học, Điện học, Quang học và Âm học chủ yếu ở mức độ định tính và ở mức độ định lượng rất đơn giản Nếu như ở Tiểu học các khái niệm khoa học chưa được hình thành thì ngay ở vòng 1 Vật lí cấp THCS, học sinh đã tham gia vào một quá trình hình thành hệ thống các khái niệm Vật lí và sử dụng chúng để mô tả, giải thích một số sự vật hiện tượng hay quá trình Vật lí Các hiện tượng, các thuộc tính và các quá trình vật lí ở chương trình lớp 6 và lớp 7 rất gần gủi với kinh nghiệm và hiểu biết của học sinh, hầu hết các kết luận do học sinh tự lực rút ra trên cơ sở quan sát hiện tượng của thí nghiệm Các hiện tượng và các quá trình và các quá trình vật lí được tìm hiểu có tác dụng kích thích hứng thú học tập và óc tò mò khoa học của học sinh Đồng thời việc tiến hành trực tiếp các thí nghiệm vật lí tạo điều kiện rèn
Trang 4luyện cho học sinh ngay từ những lớp đầu của bậc THCS các kĩ năng thực hành các thái độ ứng xữ thực tiển rất cần thiết cho việc học vật lí ở các lớp trên Do đó trong quá trình dạy học phải cho học sinh trực tiếp tiếp xúc với các thí nghiệm Nếu thí nghiệm có sự cố thì giáo viên giảng dạy là người đầu tiên phải tích cực sửa chữa các nhược điểm Nếu các thí nghiệm trong bộ đồ dùng dạy học của nhà trường cßn thiÕu thì trong điều kiện cho phép người giáo viên phải trực tiếp tham gia làm các đồ dùng dạy học hay hướng dẫn tổ chức học sinh làm đồ dùng dạy học phục vụ cho thí nghiệm Với mục đích cuối cùng là đảm bảo cho các tiết học ®áp ứng với định hướng của SGK cũng như việc thiết kế bài soạn của giáo viên, đồng thời đáp ứng với nhu cầu tiếp cận kiến thức
khoa học của học sinh
2 C¬ sị thùc tiÔn:
Về cơ bản dụng cụ dạy học đã có sẵn ở phòng thí nghiệm được Bộ GD trang cấp tương đối đầy đủ Song trong quá trình dạy học còn gặp một số vấn đề khó khăn Đó là: Một số thí nghiệm trang cấp còn thiếu hoặc độ chính xác không cao củng như có độ sai lệch trong quá trình làm thí nghiệm Một số dụng cụ qua thời gian sử dụng đã có sự xuống cấp dẫn đến kém chất lượng và không sử dụng được Ta thấy rằng, trong giảng dạy vẫn gặp một số bài có thí nghiệm rất dễ làm nhưng không có ở bộ thí nghiệm của nhà trường
Đối với bộ môn vật lí ở THCS số lượng tiết sử dụng đồ dùng vật lí rất lớn, đặc biệt trong chương trình đổi mới SGK hiện nay phần lớn các bài học đều sử dụng đồ dùng thí nghiệm Qua nghiên cứu SGK và trong quá trình dạy học, bản thân nhận thấy rằng người thầy không chỉ dừng lại ở việc giảng dạy, sử dụng đồ dùng dạy học hiện có mà còn sửa chữa và tăng cường làm đồ dùng dạy học cũng như hướng dẫn học sinh làm đồ dùng phục vụ cho các thí nghiệm Việc sửa chữa và làm đồ dùng dạy học là một công việc rộng lớn đặt ra cho tất cả các khối lớp Đối với các lớp 6 và 7, mức độ nội dung chương trình của môn Vật lí là khảo sát định tính các hiện tượng, thuộc tính và quá trình vật lí của tự nhiên, đời sống và kĩ thuật, gần gủi với kinh nghiệm và hiểu
Trang 5biết của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên Các kết luận hầu hết do học sinh tự rút ra trên cơ sở quan sát trực tiếp và hiện tượng trên cơ sở suy luận đơn giản
Trong qu¸ tr×nh d¹y hôc, b¶n th©n tù nhỊn thÍy r»ng: Qua thíi gian c¸c ®ơ dïng thÝ nghiÖm thíng xuỉng cÍp, h hâng, mĩt sỉ dông cô thíng hay bÞ « xi ho¸ theo thíi gian kh«ng ®¸p øng ®îc yªu cÌu cña thÝ nghiÖm th× cÌn ph¶i kh¾c phôc söa ch÷a Mĩt sỉ ®ơ dïng cßn thiÕu cÌn ph¶i lµm míi ®Ó phôc vô cho c«ng t¸c d¹y hôc
CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG ĐỒ DÙNG VẬT LÍ VÀ VIỆC SỬA CHỮA, LÀM ĐỒ DÙNG DẠY HỌC Ở
TRƯỜNG THCS.
1 Thực trạng đồ dùng dạy học Vật lí hiện nay ở trường THCS.
Phải nói rằng khi tiến hành đổi mới chương trình và sách giáo khoa ở trường THCS, Bộ giáo dục đã trang bị một hệ thống đồ dùng khá đầy đủ đã đáp ứng phần lón nhu cầu đồ dùng và phương tiện dạy học trong nhà trường Các thí nghiệm trang cấp theo danh mục đã đáp ứng phần nào những yêu cầu cơ bản về thí nghiệm cho từng bài học trong SGK
Nhìn chung chất lượng các thiết bị trang cấp bước đầu sử dung khá tốt, trong dạy học đảm bảo tính thành công của thí nghiệm khá cao
Tuy nhiên trong quá trình dạy học vẫn gặp phải khó khăn vướng mắc, đó là một số dụng cụ qua thời gian sử dụng (1 đến 2 năm) đã có sự xuống cấp như:
- Một số nhiệt kế đo nhiệt độ ở phần nhiệt học lớp 6 đo còn thiếu chính xác
- Các thiết bị về điện ở lớp 7 các điểm tiếp xúc kém do bị ô xi hóa
- Các thiết bị sử dung loại pin “nút”(pin thủy ngân) sau một thời gian hết điện hoặc tiếp xúc điện kém
- Các giá lắp pin trong bộ thí nghiệm Âm học và Điện học với hệ thống lò xo bằng sắt nên rất dễ bị ô xi hòa
Trang 6- Trong giảng dạy gặp một số bài có thí nghiệm dễ làm nhưng không có trong bộ thí nghiệm trang cấp của nhà trường
- Có những đồ dùng học sinh có thể tự tay làm lấy như bình chia độ lực kế, nam châm điện Nếu dưới sự hướng dẫn của giáo viên học sinh sẽ làm các đồ dùng thí nghiệm, từ đó các em hứng thú nghiên cứu khoa học và ham học bộ môn Vật lí hơn
2 Đặc điểm tình hình:
2.1 Thuận lợi:
Tất cả các giáo viên luôn hướng tới cuộc thi làm đồ dùng dạy học do phòng GD và sở giáo dục tổ chức qua hàng năm Đặc biệt là phong trào làm và sử dụng đồ dùng dạy học đang phát triển mạnh mẽ trong các trường học trªn ®Þa bµn huyÖn LÖ Thụ còng nh trong tØnh Qu¶ng B×nh
Công cuộc đổi mới giáo dục đang dần hoàn thiện để xây dựng một nền giáo dục tiên tiÕn và tác động rất tích cực đến việc làm đồ dùng dạy học trong giảng dạy
Các giáo viên yêu nghề luôn tích cực và trăn trở để làm sao các thí nghiệm của các bài dạy luôn thành công và luôn có thí nghiệm đầy đủ cho một tiết dạy Bên cạnh đó các em học sinh với đầu óc nhạy cảm tò mò, nếu được sự hướng dẫn của giáo viên cũng tự tay làm lấy một đồ dùng thí nghiệm với nguyên liệu sẳn có ở địa phương
Các thí nghiệm ở bậc trung học cơ sở đặc biệt ở lớp
6 và lớp 7 phần lớn dể làm, dể sưu tầm trong thực tế hoặc tận dụng các phế liệu để chế nên dụng cụ thí nghiệm
Các hư hõng của của thiết bị vật lí lớp 6 và lớp 7 phát hiện đơn giản và dễ khắc phục Chỉ cần có tính cẩn thận kiên trì là là sửa chửa được các dụng cụ thí nghiệm
Ta có thể tận dụng các dụng cụ dạy học đã quá cò hoặc đã hư hỏng để làm mới, cải tiến thêm cho phù hợp vói chương trình mới hiện nay
Trang 7Trong dạy học có thể kết nối hoặc sử dụng một số thí nghiệm của bài này cho bài khác mà chỉ thay đổi nhỏ
2.2 Khó khăn.
Ngoài công việc giảng dạy giáo viên phải đầu tư một số thời gian khá lớn đêí chuẩn bị đồ dùng cho tiết dạy Khi tiến hành sửa chữa cần có thời gian phát hiện hư hỏng từ đó có biện pháp khắc phục cụ thể Trong quá trình làm đồ dùng dạy học phải cần một lượng thời gian rất lớn để thực hiện nghiên cứu tạo ra một sản phẩm (chưa nói đến tạo ra hàng loạt)
Một số dụng cụ thí nghiệm còn khó làm hoặc làm không đem lại hiệu qủa cao Trong giảng dạy một số giáo viên còn ngại sử dùng dạy học nên việc làm đồ dùng thiết nghĩ còn khó khăn hơn nhiều
Khó khăn nữa đó là về kinh phí để làm một dụng cụ thí nghiệm không lớn lắm nhưng làm nhiều phải cần chi phí để mua các vật liệu
Trong quá trình sửa chữa và làm đồ dùng dạy học đòi hỏi người thực hiện phải có tính sáng tạo và tích cực trong lao động
2.3.Điều kiện cơ bản.
Để làm một thí nghiệm phần lớn đã có mô hình sẵn
ở SGK hoặc các yêu cầu của bài học
Các nguyên vật liệu để làm để làm các thí nghiệm vật lí ở lớp 6 và lớp 7 dễ kiếm có sẳn rất nhiều ở địa phương hoặc mua với giá thành rẽ
Các giáo viên được đào tạo từ môi trường sư phạm luôn có năng lực tư duy để sửa chữa các hư hỏng đơn giản của thí nghiệm còng như có năng lực tư duy để thiết kế ra một thí nghiệm chính xác và hợp lí
Trang 9CHƯƠNG III: CÁC BIỆN PHÁP SỬA CHỮA VÀ LÀM ĐỒ DÙNG DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ Ở LỚP 6, LỚP
7.
1 Khái quát chung về sửa chữa và làm đồ dùng dạy học:
Ta có thể chia bộ môn vật lí xây dựng ở vòng 1 của bậc THCS theo các lĩnh vực đó là: Cơ học, Nhiệt học, Quang học, Âm học và Điện học Việc làm đồ dùng dạy học củng dựa vào các lĩnh vực đó
Trong lĩnh vực Cơ học phần lớn các thí nghiệm dể làm đòi hỏi chỉ có sự gia công chính xác là có được một dụng cụ thí nghiệm Các thí nghiệm ở phần cơ học đòi hỏi có sự chính xác cao, các chuyển động quay phải giảm lực ma sát, các lò xo phải có tính dàn hồi cao Các dụng cụ đo lường phải đòi hỏi tính chính xác cao
Đối với lĩnh vực Nhiệt học các thí nghiệm phần lớn
ở dạng định tính học sinh chỉ quan sát được hiện tượng chứ không đi sâu tìm hiểu bản chất Do đó các thí nghiệm trong lĩnh vực này người làm vµ söa ch÷a ®ơ dïng thí nghiệm phải chú ý đến kết quả cuối cùng đó là các hiện tượng xảy ra theo yêu cầu
Với lĩnh vực Quang học là một lĩnh vực rất khó làm dụng cụ thí nghiệm, bởi vì các thí nghiệm phải đòi hỏi có tinh chính xác cao và cần có hình ảnh tường minh Các vật liệu làm thí nghiệm khó sưu tầm mà chủ yếu phải mua, người làm thí nghiệm phải đòi hỏi có sự hộ trợ về kĩ thuật
Trong lĩnh vực ¢m học đây là lĩnh vực rất thực tế trong cuộc sống nhưng các thí nghiệm nhìn chung không khó làm Người làm thí nghiệm phải nắm vững các nguyên tắc của truyền âm, độ cao, độü to của âm, môi trường truyền âm Các thí nghiệm cần làm phải chú ý là sự phát âm to, rõ đủ cho cả lớp nghe nhưng không ảnh hưởng đêïn lớp khác
Với lĩnh vực §iện học và điện từ học theo tôi các dụng cụ thí nghiệm rất dÔ làm, đặc biệt là các thiết bị thí nghiệm về các tác dụng của dòng điện Người làm thí nghiệm chịu khó sưu tầm ị các thiết bị điện tử hỏng
Trang 10như TV, Radio, biến thế là được một dụng cụ thí nghiệm
2 Các yêu cầu đối với việc sửa chữa và làm đồ dùng dạy học:
2.1.Các dụng cụ cơ bản:
-Tua vit, kìm, kéo, dũa
-Mỏ hàn đồng hồ da năng, khoan điện
-Keo 502, giấy đề can, băng dán
-§ơng hơ ®a n¨ng
2.2 Kỹ năng cơ bản:
- Nắm vững mục đích và yêu cầu của thí nghiệm cần sửa chữa củng như các đồ dùng dạy học dạy học cần làm
- Am hiểu các nguyên tắc hoạt động của thiết bị thí nghiệm
- Sö dông thµnh th¹o c¸c dông cô söa ch÷a còng nh dông cô lµm ®ơ dïng d¹y hôc
3 Các giải pháp:
3.1 Việc sửa chữa đồ dùng dạy học:
3.1.1 Công tác bảo quản:
Công tác bảo quản thiết bị là trong những yếu tố quyết định đến đọ bền của các đồ dùng thí nghiệm Như ta đã biết, các thiết bị Vật lí ở bậc THCS bảo quản chủ yếu ở điều kiện thường, cho nên việc bảo quản đồ dùng là rất cần thiết Trước hết dó là việc sắp xếp đồ dùng ở phòng thiết bị cũng như phòng bộ môn phải khoa học hợp lí đúng từng danh mục Phải lau chùi sạch sẽ và lau khô thiết bị sau khi thực hành xong Các thiết bị về điện như nguồn pin, đèn pin, phải để ở vị trí khô ráo và để xa các loại đồ dùng về chất lỏng, dung môi Phải tiến hành kiểm tra công tác bảo quản thường xuyên và lau chùi thiết bị đúng định kì