Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn người đàn bà uống rượu của nhà văn hữu ước (2016)

Vì nhiệm vụ của khóa luận là đi tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước nên những tài liệu lí luận về thể loại truyện ngắn liên quan cũng được khai thác, vận dụn

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận Văn học

HÀ NỘI, 2016

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều Anh, người đã

tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận Văn học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập và thực hiện khóa luận này

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2016

Sinh viên

Phùng Thị Thùy Linh

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS Nguyễn

Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tác giả

- Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực

- Kết quả nghiên cứu này không hề trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu nào đã công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2016 Sinh viên

Phùng Thị Thùy Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, mục tiêu nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của khóa luận 5

NỘI DUNG 5

Chương 1: NHỮNGVẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 7

1.1 Những vấn đề chung về nhân vật văn học 7

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật 7

1.1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 7

1.1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật 8

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học 9

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học 10

1.1.3.1 Phân loại theo quan hệ thuận - nghịch giữa nhân vật và lí tưởng 10

1.1.3.2 Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm 10

1.1.3.3 Phân loại nhân vật theo thể loại 11

1.1.3.4 Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật 11

1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước 12

1.2.1 Cuộc đời 12

1.2.2 Hành trình sáng tác 13

Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN NGƯỜI ĐÀN BÀ UỐNG RƯỢU CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 16

2.1 Nhân vật người chiến sĩ công an 19

2.2 Nhân vật tội phạm 28

2.3 Nhân vật người dân thường 34

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN

NGẮN CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 40

3.1 Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả ngoại hình, đặt tên 40

3.2 Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả hành động 44

3.3 Khắc họa nhân vật thông qua ngôn ngữ nhân vật 49

3.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 49

3.3.2 Ngôn ngữ độc thoại 52

KẾT LUẬN 56 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Cả đời ông luôn kiếm tìm những “điểm nóng” trong cuộc sống, dùng máu thịt, tâm

gan mình để “hạ nhiệt” rồi lại tiếp tục “hâm nóng” qua những ấn phẩm độc đáo trong tâm trí độc giả Những góc khuất, những ẩn tích được phơi bày trên từng trang sách đưa người đọc đến với sự thỏa trí của thú tò mò khi đọc những trang viết của ông Viết không ít tác phẩm trên hầu hết các mảng thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn, với những nét cá tính không lẫn với bất kì một nghệ sĩ chân chính nào, ông bước từng bước chậm rãi những vững chắc trên con đường văn nghiệp và khẳng định tài năng, vị thế của mình trước làng văn Trình làng với những tác phẩm độc

đáo, đặc biệt là những truyện “ngắn nhưng dài”, ngắn về số lượng câu chữ nhưng

có sức lan tỏa, phủ sóng khắp hang sâu, ngõ hẹp của cuộc sống đương thời Ông lần theo dấu những vệt sáng để tìm đến những điểm đen, và rồi từ từ tháo gỡ bức màn giả dối của cuộc đời đã và đang che lấp những con mắt ngây dại để phối lại cái sắc mạch vốn có của nó

Là một cây bút gạo cội, với những ấn phẩm xuất sắc được khẳng định qua các

giải thưởng cao quý: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ (1995) với truyện ngắn

Ước vọng của anh tôi; Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác phẩm mới (1996) với

truyện ngắn Đám ma hủi; Giải báo chí toàn quốc (1998) với ký sự Một chặng đường

nước Mỹ; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (1999) với vở kịch Khoảnh khắc mong manh; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2002): vở kịch Vòng vây cô đơn; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2003): vở kịch Vòng xoáy Khẳng định tài năng và

những đóng góp to lớn của ông trong nền văn học Việt Nam đương đại nói chung và trong phong trào sáng tác của lực lượng công an nói riêng Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về truyện ngắn của

ông Chính vì vậy, chúng tôi quyết định đi sâu nghiên cứu: “Thế giới nhân vật trong

tập truyện ngắn “ Người đàn bà uống rượu” của nhà văn Hữu Ước”

2

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Sau quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy, hiện tại chưa có công trình nào nghiên cứu một cách khoa học về truyện ngắn của ông nói chung và tập truyện ngắn

Người đàn bà uống rượu nói riêng Các bài viết tìm được chỉ dừng lại ở mức độ bài

báo về những vấn đề nhỏ lẻ xoay quanh cuộc đời và nghiệp viết của Hữu Ước:

Trong bài viết: Nhà văn Hữu Ước: Tôi tìm kiếm những góc khuất của nhân

vật (Nguồn: http://baobariavungtau.com.vn/van-hoa-nghe-thuat/) Nhà văn chia sẻ

những suy nghĩ của bản thân trong việc lựa chọn và xây dựng nhân vật trên các

trang viết của mình Ông nói: “Các nhân vật của tôi là tổng hợp từ những nhân vật

ngoài đời, sự kiện cũng vậy Tôi muốn đẩy kịch tính lên và tìm cách để gỡ dần từng nút rối Nhiều khi, tôi hối hả với nhân vật của mình, hối hả với cuộc sống đương đại cùng những va đập của xã hội thời mở cửa Kinh tế khá giả, con người ta cũng có lắm thứ để bon chen, để tìm kiếm và khao khát, từ đó nảy sinh những băng nhóm tội phạm thao túng công quyền, và một số người công an tay đã nhúng chàm Tôi muốn dựng đầy đủ các hình tượng nhân vật của mình, sao cho nhân vật trên sân khấu đấy, trong sách đấy nhưng cũng rất thật, rất đời thường”[16] Và đặc biệt gây ấn

tượng hơn cả là nhân vật người chiến sĩ công an trong các sáng tác xoay quanh đề

tài về an ninh tổ quốc Với Hữu Ước: “Một người công an trong tác phẩm của tôi

là sự tổng hợp, sự pha trộn của nhiều chiến sĩ công an khác bên ngoài đời thực Tôi cũng là người công an, tôi muốn tìm thật sâu những góc khuất của chiến sĩ công an khi đang thi hành nhiệm vụ Tôi muốn phản ánh đúng thực tiễn, có người đứng vững trước những cám dỗ vật chất nhưng cũng có người sa vào vòng xoáy kim tiền Nhân vật công an trong các tác phẩm của tôi đứng giữa cái mong manh của cái tốt

và cái xấu, với mâu thuẫn luôn dâng trào trong lòng Đọc một vụ án trên báo, người ta thấy nói đến cảnh kẻ tội phạm này tội phạm kia bị bắt, nhưng mấy ai hiểu tâm trạng của những chiến sĩ công an phải đưa còng ra còng tay chính đồng đội của mình? Cái góc khuất nằm chỗ ấy, đó là sự giằng xé giữa cái tình, cái lý, giữa đạo đức gia đình và với trách nhiệm của tổ quốc, của nhân dân, giữa tiền tài danh

3

vọng và sự sa ngã Tất nhiên, cuối cùng cái thiện bao giờ cũng chiến thắng cái ác, cái xấu.”[16]

Hay trong: Những đời văn từ ngôi nhà báo CAND (Nguồn:

http://cand.com.vn/van-hoa), Nguyễn Thái Hưng đưa ra những nhận định của mình

về nhà văn Hữu Ước “tự nguyện là người tiên phong đốt mê say của con chữ thành

một nghệ sĩ thuộc tốp đầu đàn có những đóng góp có tính “mở đường” cho sự hình thành nên một đội ngũ những nhà văn Việt Nam xuất thân từ làng báo Công an”[8]

Tiếp tục chia sẻ những hiểu biết và cảm nhận của mình về nhà văn, tác giả bài báo

khẳng định: “Hữu Ước lúc nào cũng chủ động lao vào vùng “tâm bão” để sống một

cuộc sống thực với bao “lao tâm khổ tứ”: vinh quang và cay đắng, đau đớn vào ngạo nghễ, cô đơn và đông đúc tình bạn Vì thế mà chẳng có gì ngạc nhiên khi có một nhà phê bình nói rằng, thật khó tưởng tượng khi những năm gần đây, ánh đèn sân khấu nước nhà vắng bóng những kịch bản giàu hành động, gai góc, nóng hổi tính thời cuộc và giàu triết lý, suy tư của Hữu Ước!”[8] Và trong cảm nhận của anh

thì:“Hiếm có một nhà văn nào đi nhiều viết khoẻ như Hữu Ước Anh từng đặt chân

tới đất nước Triệu Voi của bạn Lào, Campuchia, Thái Lan, đi sang châu Âu, châu

Mỹ, châu Phi, đến hầu như tất cả vùng đất nghèo nhất của Tổ quốc mình, Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ để trao tận tay những đồng quà tấm bánh của Báo CAND, của bạn đọc cho những người dân lam lũ mà thuỷ chung với cách mạng, tiếp xúc và cảm thông với những số phận rủi ro trong cuộc đời nhiều dông bão Lên Thiếu tướng, nhà văn Hữu Ước vẫn “giữ gốc lính”, “bia cỏ thuốc lào không bỏ được” ”[8]

Và một số bài viết khác như: Trung tướng, nhà văn Hữu Ước - Viết như

hưởng lộc trời (Nguồn: http://vnca.cand.com.vn/Ly-luan/); Trung tướng Hữu Ước:

“Vinh quang mấy tôi cũng quên”(http://www.baogiaothong.vn/); Nhà văn Hữu Ước

& “Kiếp người” rung lắc những thân phận trắng đen hoa-giai-tri/)

(http://thethaovanhoa.vn/van-Có thể nhận thấy, việc nghiên cứu tác phẩm của ông dưới tư cách một nhà văn cho đến hiện nay vẫn chưa có những nghiên cứu khoa học cụ thể Vì vậy, chúng

4

tôi có thể khẳng định, bài khóa chúng tôi đang tiến hành nghiên cứu là công trình đầu tiên có tính chất khoa học trong việc đi tìm hiểu, phân tích một khía cạnh nhỏ là truyện ngắn trong hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước

3 Mục đích, mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục đích

Tiếp cận tập truyện ngắn Người đàn bà uống rượu qua việc tìm hiểu thế giới

nhân vật, nhằm mục đích khám phá thái độ, tình cảm và cách nhìn nhận của nhà văn đối với con người và đời sống hiện thực Đó là những con người với những số phận, cuộc đời được nhìn nhận qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ, người chiến sĩ công an Qua đó phần nào hiểu và cảm được những tâm hồn vừa đằm thắm chất nghệ sĩ vừa son sắt, tận tụy với nghề - nhà văn công an

3.2 Mục tiêu

Trên cơ sở khảo sát tập truyện ngắn Người đàn bà uống rượu của nhà văn

Hữu Ước, khóa luận nhằm tìm hiểu, khám phá, khẳng định thế giới nhân vật phong

phú trong truyện ngắn nói chung và tập truyện Người đàn bà uống rượu của nhà

văn Hữu Ước nói riêng; chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật Đồng thời qua đó khẳng định những thành công cũng như những đóng góp của Hữu Ước đối với cuộc sống nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành được mục đích và mục tiêu đề ra, khóa luận cần phải thực hiện các nhiệm vụ:

Trình bày các lí thuyết về thế giới nhân vật

Chỉ ra các đặc điểm nổi bật về thế giới nhân vật đa dạng và nghệ thuật xây

dựng nhân vật trong tập truyện Người đàn bà uống rượu của nhà văn Hữu Ước

Đồng thời qua đó khẳng định thành công to lớn của một tài năng nghệ thuật và những đóng góp tích cực của ông đối với văn học Việt Nam hiện đại

5

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: khóa luận tập trung nghiên cứu thế giới nhân vật

trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước

Phạm vi nghiên cứu: thực hiện đề tài này, khóa luận đi sâu khảo sát, thống

kê, phân tích các truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước được in trong tập truyện Người

đàn bà uống rượu, Nxb Hội nhà văn 2013

Vì nhiệm vụ của khóa luận là đi tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước nên những tài liệu lí luận về thể loại truyện ngắn liên quan cũng được khai thác, vận dụng

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu, chúng tôi vận dụng đồng thời các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê - phân loại: khảo sát, thống kê toàn bộ nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước, từ đó tiến hành phân loại nhân vật theo những tiêu chí riêng

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: tiến hành phân tích các khía cạch có liên quan đến thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước Từ đó, tổng hợp và rút ra những kết luận cần thiết theo yêu cầu đặt ra của khóa luận

- Phương pháp loại hình: vận dụng các lí thuyết về thể loại truyện ngắn làm

cơ sở đi sâu khám phá các vấn đề liên quan đến thế giới nhân vật trong truyện ngắn

của nhà văn Hữu Ước qua tập truyện Người đàn bà uống rượu

7 Đóng góp của khóa luận

Tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước, chúng tôi mong muốn bước đầu tìm ra những nét đặc sắc về thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của ông Qua đó, giúp độc giả có cái nhìn toàn diện nhất về nhà văn chiến sĩ Hữu Ước nói riêng và nhóm các nhà văn Công an nói chung

Đánh giá những đóng góp tiêu biểu của nhà văn Hữu Ước thông qua việc tìm hiểu các truyện ngắn của ông Đồng thời, khẳng định tài năng và vị trí của ông đối

6

với phong trào sáng tác Công an nói riêng và kho văn học Việt Nam hiện đại nói chung

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần nôi dung của khóa luận được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về nhân vật văn học và hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước

Chương 2: Các kiểu nhân vật trong tập truyện ngắn Người đàn bà uống rượu

của nhà văn Hữu Ước

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước

7

NỘI DUNG Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH

TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 1.1 Những vấn đề chung về nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật

1.1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Trước nay, trong giới nghiên cứu, phê bình văn học đã có rất nhiều quan

điểm khác nhau về khái niệm nhân vật văn học Trong phạm vi của khóa luận này,

chúng tôi tiến hành khảo sát một số quan niệm về vấn đề này như sau:

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên) các tác giả viết: “Nhân vật văn học là con người cụ thể

được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thế không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ, một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [6; tr.235]

Giáo trình Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên định nghĩa: “Nhân vật

văn học là một hiện tượng mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và cần chú ý thêm một điều: thực

ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều,

đó không chỉ là những con người, những con người có tên và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phầm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phản là những con người, sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con người, được thể hiện nỏi bật trong tác phẩm” [4; tr.277]

Nhìn một cách tổng quát, các nhà nghiên cứu, nhà lý luận văn học khi đưa ra những quan điểm, định nghĩa cụ thể về nhân vật văn học có khá nhiều định nghĩa về

8

nhân vật Song tựu chung lại, các nhà nghiên cứu lí luận văn học bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa nhân vật văn học căn bản gặp nhau ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, nó phải là đối tượng mà văn học miêu

tả, thể hiện bằng phương tiên văn học Thứ hai, đó là những con người hoặc những con vật, đồ vật, sự vât, hiện tượng mang linh hồn con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện tượng bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn Nghiên cứu về tác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận vể những đóng góp riêng của nhà văn đó

Những quan niệm về nhân vật văn học trên đây là những chỉ dẫn cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật nói chung và nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Hữu Ước nói riêng

1.1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật

“Thế giới nhân vật” là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng Nó là tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và sức sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ Đó là hình ảnh phản chiếu của thế giới hiện thực được nhà văn thu lại qua điểm nhìn nghệ thuật rồi cùng với sáng tạo chủ quan của người nghệ sĩ, với ngòi bút tài hoa, thế giới đó được vẽ ra trong tác phẩm văn chương Cũng như hiện thực xoay quanh cuộc đời con người, thế giới nghệ thuật hướng về những nhân vật được nhà văn xây dựng trong đó Nếu con người sinh sống trong thế giới thực thì nhân vật văn học tồn tại trong thế giới nghệ thuật của riêng nhân vật Tuy nhiên, đó không phải là thế giới tồn tại theo quy luật khách quan của tự nhiên mà nó chịu sự chi phối của ý thức chủ quan của người nghệ sĩ Từ trong thế giới nhân vật, ta xác định được những đối tượng là con người hiện thực mà tác giả dụng tâm quan sát Qua đó thấy được, thái độ của nhà văn trước con người và trước cuộc đời

Trong thế giới nhân vật, người ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ hơn dựa vào những tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm

9

ra chìa khóa để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới nhân vật đó Do

đó, nghiên cứu thế giới nhân vật cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả lớn đều xây dựng cho mình thế giới nhân vật riêng Mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó

Do vậy, khái niệm thế giới nhân vật sẽ cung cấp những cơ sở lí luận để khám phá tính sáng tạo độc đáo và toàn vẹn của đối tượng nghiên cứu

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học

Thứ nhất, nhân vật văn học trong tác phẩm văn học có chức năng khái quát các loại tính cách xã hội Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế vô song của văn học trong việc phản ánh bản chất của xã hội trong một hiện tượng mang tính chất kết tinh là tính cách

Thứ hai, ngoài chức năng khái quát các loại tính cách xã hội, nhân vật văn

học còn có chức năng tương tự “chức năng của một chiếc chìa khóa”, giúp nhà văn

mở cánh cửa bước vào hiện thực rộng lớn, tiếp cận những đề tài, chủ đề mới mẻ

Đề cập hai chức năng cụ thể nói trên của nhân vật cũng chính là nhấn mạnh vào khả năng tái hiện bức tranh thế giới khách quan của văn học

Thứ ba, nhân vật văn học có chức năng biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về thế giới và con người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn, muốn đề cập trong tác phẩm, cần nhận ra hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật thể hiện

Một chức năng khác của nhân vật trong tác phẩm là chức năng tạo nên mối liên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm và cốt truyện Nhờ nhân vật mà kết cấu của nhiều tác phẩm đạt được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt của các phương diện ngôn từ được phát hiện, để rồi tự chúng trở thành những phương diện nghệ thuật độc lập có thế được nghiên cứu riêng như một đối tượng thẩm mỹ chuyên biệt Như vậy, nhân vật văn học có nhiều chức năng tương ứng với nhiều vai trò khác nhau trong tác phẩm Hiểu được đúng đắn vai trò và chức năng của nhân vật văn học giúp người viết có thêm cơ sở nghiên cứu đề tài này

10

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học

1.1.3.1 Phân loại theo quan hệ thuận - nghịch giữa nhân vật và lí tưởng

* Nhân vật chính diện (nhân vật tích cực):

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong

xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ Khi nhân vật chính diện được xây dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc sống Đó là nhân vật chị Út, Chiến, Việt trong tác phẩm của Nguyễn Đình Thi…

* Nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực):

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái

ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án… Đó là những nhân vật như Bá Kiến trong

tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, Nghị Quế của Ngô Tất Tố, Giave trong Những

người khốn khổ của V Huygo…

1.1.3.2 Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm

* Nhân vật chính

Nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều trong tác phẩm, tham gia hầu hết các sự kiện chính được miêu tả, giữ vi trí then chốt trong việc thúc đầy sự phát triển của cốt truyện; là cơ sở quan trọng để nhà văn triển khai đề tài trung tâm hay tư

tưởng nghệ thuật cơ bản của mình… Chẳng hạn như: trong Truyện Kiều - Nguyễn

Du, nhân vật chính là Thúy Kiều, Kim Trọng, Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh,

Thúc Sinh, Hoạn Thư, Từ Hải, Hồ Tôn Hiến; trong Chí Phèo - Nam Cao nhân vật

chính là Chí Phèo, Bá Kiến, Thị Nở

* Nhân vật trung tâm

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vai trò quan trọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm Ở một số tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một, do các nhân vật đó đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những xung đột cơ bản của tác phẩm Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi, Gia Cát Lượng, Tôn Quyền đều

là những nhân vật trung tâm của Tam Quốc Diễn Nghĩa,…

11

* Nhân vật phụ

Trong tác phẩm văn học, hệ thống nhân vật ngoài nhân vật chính (bao hàm trong đó cả nhân vật trung tâm) còn lại là nhân vật phụ Nhân vật phụ giữ vai trò thứ yếu so với nhân vậy chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện, trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm Nhân vật phụ góp phần hỗ trợ bổ sung cho nhân vật

chính (Thầy Thơ Lại trong Chữ người tử từ của Nguyễn Tuân, Thị Nở trong Chí

Phèo của Nam Cao)…

1.1.3.3 Phân loại nhân vật theo thể loại

* Nhân vật tự sự

Nhân vật tự sự là loại nhân vật xuất hiện trong tác phẩm truyện Đó là những con người bình thường, hàng ngày được thể hiện một cách tập trung và sống động trong tác phẩm Đây là loại nhân vật hành động, có đời sống nội tâm phong phú

* Nhân vật trữ tình

Nhân vật trữ tình là nhân vật nghiêng về cảm xúc, không có hành động, ít được chú ý miêu tả ngoại hình Mọi tác động của môi trường sống chỉ dẫn đến cảm xúc của nhân vật chứ không dẫn đến hành động

* Nhân vật kịch

Nhân vật kịch là loại nhân vật hành động, xuất hiện và thời điểm sóng gió nhất trong vòng xoáy của cuộc đời Mọi tác động của môi trường sống đều dẫn đến hành động của nhân vật

1.1.3.4 Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật

* Nhân vật dẹt: là loại nhân vật không được khắc họa đầy đủ các mặt Trong các

loại nhân vật dẹt, có thể nói tới nhân vật chức năng, nhân vật loại hình (các thuật ngữ này do L.Ghinburg đề xuất)

- Nhân vật chức năng: là loại nhân vật “được giao cho nhiệm vụ” thực hiện

một chức năng nhất định trong tác phẩm và phản ánh đời sống Nhân vật chức năng chủ yếu xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại (nhất là cổ tích) Chẳng hạn, nhân vật Bụt trong các câu chuyện cổ tích có chức năng ban hạnh phúc, đem lại nhiều may mắn cho người lương thiện… Các nhân vật như: Thạch Sanh, Tấm, Cám… đều là nhân vật chức năng

12

- Nhân vật loại hình: là loại nhân vật thể hiện tâp trung các tác phẩm xã hội,

đạo đức của một lọai người nhất định của một thời Đó là nhân vât khái quát chung

về “loại” của các tính cách và nhờ vậy được gọi là điển hình Chẳng hạn như nhân vật Acpagong (Lão hà tiện của Molie) đã thể hiện tập trung thói keo kiệt, Ông Guốcđanh (Trưởng giả học làm sang Molie) là hiện thân cho thói phù phiếm, hiếu

danh của các gã tư sản muốn làm quý tộc

* Nhân vật tròn: là nhân vật được khắc họa trên nhiều bình diện, đưa tới cho độc

giả những cảm tưởng “thực” về nhân vật

Nhân vật tròn thực chất là nhân vật tính cách Khi xây dựng nhân vật tính cách, điều nhà văn chú ý trước hết là cá tính làm nên một nhân cách độc lập Cá tính

đó luôn có mối liên hệ sống động với môi trường xung quanh Qua việc nhìn vào những mối liên hệ đó người ta nhân ra cách này nằm ở cá tính cùng cấu trúc phức tạp của nó Nhân vật tính cách thường đa diện, chứa đầy mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấy làm cho tính cách không tĩnh tại mà vận động phát triển, đôi khi làm bất ngờ cả người sáng tạo ra nó

Ngoài những loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau Chẳng hạn, khái niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật con vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật - phi nhân vật trong các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây

1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ƣớc

1.2.1 Cuộc đời

Ông tên thật là Nguyễn Hữu Ước, sinh 20 tháng 5 năm 1953 tại xã Tiên Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên Năm 1970, ông nhập ngũ, tham gia lực lượng bộ đội biên phòng Sau khi xuất ngũ, ông theo học Đại học báo chí, sau đó trở thành phóng viên Báo Công an nhân dân và trở thành sĩ quan Công an Nhân dân Tuy nhiên vào tháng 9 năm 1985 ông bị bắt vì viết về một người công an "xấu" Trong lệnh chỉ ghi vì "vi phạm pháp luật" mà không có tội danh nào cụ thể Khi ấy, ông là Đại úy, Trưởng phòng Thời sự Báo Công an Nhân dân Sau 3 năm bị giam và

13

thì ông bị xếp vào diện giảm biên chế, phải quay sang làm nhiều việc để kiếm tiền

Hoạn lộ của ông trở lại sau đó 8 năm Năm 1997, ông được bổ nhiệm làm

Tổng biên tập Báo An ninh thế giới và Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Công an Năm

2003, làm Tổng Biên tập Báo Công an Nhân dân Ông được thăng hàm Thiếu

tướng Công an nhân dân năm 2006 Ngày 2 tháng 12 năm 2009, ông được bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng Lực lượng Công an Nhân dân và vẫn kiêm nhiệm chức vụ Tổng Biên tập Báo Công an Nhân dân Ngày 16 tháng 7 năm 2010, được Thủ tướng Chính phủ quyết định thăng cấp bậc hàm từ Thiếu tướng lên Trung tướng Từ năm 2011, ông kiêm Tổng Biên tập Kênh Truyền hình Công an nhân dân Ông hiện cũng đồng thời là Ủy viên Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

Có thể thấy, chính thăng - trầm của cuộc đời là động lực thội thúc để ông có được những thành công lớn không chỉ với với vai trò là nhà báo, mà còn với tư cách

là một nhà văn Và có lẽ phần nào đó trong cuộc đời đầy sóng gió kia cũng trở thành nhân tố tác động, định hướng cho hành trình sáng tác của trên con đường văn nghiệp của ông

1.2.2 Hành trình sáng tác

Trung tướng Hữu Ước, người đã có nhiều đóng góp cho nền văn học - nghệ

thuật Việt Nam Ông cho rằng: Văn học - nghệ thuật là một lĩnh vực trong đời sống

văn hóa, tinh thần, chính vì vậy, mọi tầng lớp trong xã hội đều hết sức quan tâm, từ lãnh đạo Đảng, nhà nước cho tới mọi người dân Trên cương vị của một nhà văn, ông

chia sẻ “Tôi không bao giờ bằng lòng với những gì mình đã làm được Ngày mai có

chết thì hôm nay tôi cũng không bằng lòng Mà những gì đã làm, kể cả vinh quang mấy tôi cũng quên Tôi chỉ nghĩ đến việc ngày mai tôi sẽ viết cái gì, vẽ cái gì” [8] Đó

là nếp cảm, nếp nghĩ của ông đối với nghề văn Không bao giờ đứng yên mà luôn luôn vận động để tiến bộ, không để những hào quang nhất thời làm lung lay ý chí mà không ngừng tìm tòi, sáng tạo những cái chưa ai khơi và những điều chưa ai biết tới

14

đang tồn tại ngoài đời thực Ông ví von so sánh việc sáng tác văn học cũng như việc

khám phá những đỉnh núi: “Tôi cũng là người thích khám phá, thích leo núi Song lạ

ở chỗ, vừa leo xong đỉnh núi này thì tôi quên ngay đỉnh núi đã leo để sang đỉnh núi khác Đến giờ này tôi cũng không nhớ đã sáng tác được bao nhiêu tác phẩm bởi khi hoàn thành, tôi vui được 5 phút, sang đến ngày hôm sau là quên” [8] Ông cho việc

sáng tác cũng đầy khó khăn và gian nan giống như việc chinh phục một đỉnh núi cao

Vì vậy, mà nhà văn đôi khi cũng giống như vận động viên leo núi đều cần có sự cẩn thận, bền bỉ, và sáng tạo để có thể chinh phục những đỉnh cao

Đảm nhiệm nhiều vai trò là nhà văn, nhà báo, nhà thơ, nhà biên kịch, họa sĩ, nhạc sĩ… có thể thấy, mỗi một công việc đem đến cho ông những niềm vui riêng

Tuy nhiên, khi được hỏi: “Ông thích mình là “nhà” nào nhất?” Không ngần ngại,

ông khằng định: “Tôi thực ra là nhà văn trước khi trở thành nhà báo, vì tôi viết văn,

làm thơ, kịch từ khi đi bộ đội hồi 17 tuổi” [8] Có lẽ văn nghiệp chính là con đường

dẫn dắt ông bước đến với những niềm đam mê khác đặc biệt là báo chí Bước vào nghề văn từ rất sớm, điều đó tạo cho ông không ít vốn liếng kinh nghiệm, cũng như một cái nhìn sắc cạnh về cuộc sống Bận rộn với vị trí lãnh đạo trong lực lượng Công an, cơ quan báo chí, nhưng vẫn đều đặn cho ra đời nhiều tác phẩm trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật… Ông khiến không ít người phải ngưỡng mộ, khâm phục Quan

niệm về nghiệp viết, ông khẳng định: “Nghệ thuật là không thể gượng ép” và“yêu

cầu đầu tiên vẫn phải là nhân văn” [8], cái tinh thần ấy xuyên xuốt trong những tác

phẩm của ông, qua những cuộc đời, những số phận mà ông dụng công xây dựng với mong muốn hướng con người tới những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống Đó là hình ảnh những người lính với dáng vẻ trang trọng, hay những người phụ nữ tuy bất hạnh những vần ẩn chứa vẻ đẹp thầm kín… và đặc biệt là hình ảnh những người chiến sĩ công an dũng cảm, thiện nghệ là những nhân vật quen thuộc trở đi trở lại trong sáng tác của ông

Với những quan niệm riêng về nghệ thuật, nhà văn Hữu Ước từng bước khẳng định sức sáng tạo, cũng như những nét độc đáo trong phong cách của mình qua các sáng tác nổi bật ở nhiều loại hình và thể loại:

15

Về văn xuôi: tập truyện ngắn “Người đàn bà uống rượu”, "Ký sự chọn lọc" (2002), tập "Thế sự" (các tác phẩm văn, thơ, kịch, chọn lọc, 2006), “Tập truyện

ngắn chọn lọc”, tiểu thuyết “Kiếp người”, …

Về thơ: “Thơ chơi”, Ngẫu hứng Thơ - Nhạc - Họa”, “Nốt trầm”,…

Về điện ảnh: "Tình thương và pháp luật" (1984), "Đêm giông" (1995), "Chuyện

tình thời Sida" (1990), "Người con gái Đất Đỏ" (1995), "Tình ca màu lá",…

Về sân khấu: "Quả báo" (1988), "Khoảnh khắc mong manh" (1989), "Vòng

đời" (2000), "Sếp rởm" (2000), "Vòng vây cô đơn" (2002), "Vòng xoáy" (2003),

"Người đàn bà uống rượu" (2004), "Tiếng chuông chùa" (2005), "Giấc mơ quan"

(2007),…

Ta có thể thấy, tài cái sáng tạo của ông khi tiếp xúc với những sáng tác thuộc các loại, thể khác nhau Đi từ mảnh đất này sang mảnh đất khác, ông từng bước khẳng định vị thế của mình trên văn đàn và trong lòng độc giả với những giải thưởng cao quý như: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ (1995): Truyện ngắn

"Ước vọng của anh tôi"; Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác phẩm mới (1996):

Truyện ngắn "Đám ma hủi"; Giải báo chí toàn quốc (1998): Ký sự "Một chặng

đường nước Mỹ"; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (1999): Vở kịch "Khoảnh khắc mong manh"; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2002): Vở kịch "Vòng vây cô đơn"; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2003): Vở kịch "Vòng xoáy"

16

Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN NGƯỜI

ĐÀN BÀ UỐNG RƯỢU CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC

Trước khi đi vào tìm hiểu về thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn “Người

đàn bà uống rượu” của nhà văn Hữu Ước Chúng tôi đã đi khảo sát các nhân vật

xuất hiện trong mỗi truyện thông qua kiểu nhân vật của ông

STT

Kiểu nhân vật

Tên

truyện

Nhân vật công an

thằng Hiến, vợ ông Cảnh

Thuận “phò”, thằng Tỉnh, thằng Tình, thằng Tang, vợ lão Nhiêu, dòng tộc họ Bùi, đám cửu vạn, nhóm phóng viên

tôi (Hoàng), mẹ tôi, tôi (Tố), chị tôi (chi dâu), bác Dũng -Vụ trưởng Vụ Cán bộ, thằng Khởi, thằng Hảo, Tạ Đình Đề,

Hà - người yêu cũ của anh tôi, anh Hiếu, anh Tăng -

5 Một con người Anh, tôi, thằng

Chương Dương

Hà Thị Nguyệt, bà ngoại, Ngọc Tuyết, anh Hảo, mẹ chồng Ngọc Tuyết, cháu Trần Công Hoàn

6 Trước đêm

giao thừa

Trưởng phòng, chiến sĩ trẻ, cô hậu cần, anh công an trẻ,

trẻ, nhà báo Vũ Tuấn, đứa con út, ông Năm Ngãi - Bí thư Huyện ủy Bảy

18

công an tỉnh

An Giang, một trinh sát già,

“Đại bàng”, lão

phạm nhân, ả mặc sì líp, Nhàn

Voòng, cô tiếp viên, gã đàn ông trung tuổi - lão râu rậm, thằng câm, lão sư già, thằng sư trẻ, nữ

tu, thằng lùn

Cô gái dân tộc, chú

bé con, các cô gái,

8 Đêm giông Người công an

hàm đại úy -

người trung tá, đại tá phó giám đốc Công an

Quốc - Phó trưởng phòng Cảnh sát hình

sự, một trinh

Mụ Hà Anh, lão

chồng mụ Hà Anh, bọn vệ sĩ

Hạnh, Năm Hậu, Cheng - Su, Tư Cường - bố Hạnh,

em gái Hạnh, Giám đốc Trần Toàn, đôi trai gái, người đàn ông trung tuổi, bác

sĩ già - giáo sư Phan Hữu Tú, bác

sĩ nữ, cô tiếp viên, bọn trẻ, nhân viên bảo vệ, người lao

19

2.1 Nhân vật người chiến sĩ công an

An ninh tổ quốc, một đề tài quen thuộc trong sáng tác của các nhà văn công

an, và đối với nhà văn Hữu Ước cũng vậy, như có duyên nợ với mảng đề tài này, ông đã chấp bút và cho ra đời hàng loạt tác phẩm xoay quanh vấn đề an ninh tổ

quốc như: Một con người, Trước đêm giao thừa, Thúy, Đêm Giông, Anh ấy không

nổ súng… Mỗi một tác phẩm là mỗi câu chuyện khác nhau về: những chiến sĩ công

an dũng cảm can trường xông pha vào những nhiệm vụ gian nan; những con người đầy bản lĩnh khi phải đối mặt với những tội phạm nguy hiểm; những con người tận tụy với nghề, tận tâm với công việc… Tất cả họ đều là những đứa con ưu tú trong ngành, những cán bộ được lòng và hết lòng với nhân dân Họ đấu tranh và hi sinh thầm lặng cho sự nghiệp an sinh của xã hội, sự ấm no hạnh phúc của nhân dân

vợ giám đốc Trần Toàn

9 Anh ấy không

nổ súng

Toàn - trung úy cảnh sát hình

sự, Minh - nữ trinh sát, ông trưởng phòng hình sự, cán bộ trại giam, đồng chí trực ban, trinh sát Dũng, chiến sĩ công

chiến sĩ đội đặc nhiệm, đôi viên dân phòng

Sơn trắng, Hải mắt xếch, hai tên can phạm, dân buôn bán

xe, lũ đàn em

Hương - vợ Sơn trắng, người đàn bà giúp việc, giám đốc Hoàng Định, bà mẹ già của Sơn, cô gái, người lái xe, đứa trẻ, người phụ nữ mặc áo blu, ông bác sĩ, hai “tướng” choai choai, mấy thanh niên, Vân anh - bạn gái Toàn, người lái xuồng, cánh nhà báo, cô bác sĩ, con Hương

20

Không được tán tụng như những người nổi tiếng, không xa hoa như những phú thương, nhưng họ thực sự tỏa sáng dưới ngòi bút của Hữu Ước Lật mở từng trang giấy, đi khám phá từng ngóc ngách của những chuyên án, Hữu Ước đưa người đọc đến với một thế giới trinh thám đầy thú vị và cuốn hút khi theo gót chân những người chiến sĩ công an

Qua việc khảo sát 9 truyện ngắn trong tập truyện “Người đàn bà uống rượu”

của Hữu Ước, chúng tôi nhận thấy số lượng tác phẩm viết về người chiến sĩ công an chiếm dung lượng lớn trong tập truyện này Có thể thấy, chỉ với 9 truyện ngắn được nhà văn xếp chung vào một tập truyện nhưng đã có tới 5 đầu truyện đề cập tới vấn

đề an ninh xã hội một cách trực diện, bởi nhân vật chính xuyên suốt tác phẩm là những người chiến sĩ công an Họ hiện lên từ đầu đến cuối tác phẩm và được nhà văn đặt vào những tình cảnh khác nhau, với những vấn đề, những cách giải quyết khác nhau, qua đó làm nổi bật lên tính cách bản chất thật của mỗi nhân vật được nói tới Bên cạnh đó, người chiến sĩ công an cũng xuất hiện ở một số tác phẩm khác

như: công an trong Lời điếu, Công an huyện trong Vòng vây cô đơn… Họ không

phải là những nhân vật chính nắm giữ ý tưởng của tác phẩm, ngầm gửi ý đồ của tác giả, mà bản thân các nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua trong truyện Tuy nhiên, họ vẫn đóng vai trò là mắt xích quan trọng tạo nên chuỗi các sự việc có liên quan với nhau, từ đó tạo nên tính chặt chẽ, logic của câu chuyên Độ tin cây và tính chân thực của câu chuyện dưới con mắt của độc giả cũng vì thế mà được nâng cao Nhân vật người chiến sĩ công an trở thành điểm sáng trong mỗi truyện ngắn của Hữu Ước

Đọc những truyện ngắn viết về hình ảnh người chiến sĩ công an, ta bắt gặp những con người được nhà văn khắc họa rõ nét với tên tuổi rõ ràng như: Thắng

“còi, Trung úy Tuấn, Thúy, đại úy - Mạnh Tung, trung tá Ba Quốc, trung úy Toàn,

nữ trinh sát Minh,… Nhưng lại có những con người không tên, họ chỉ được gọi bằng những chức danh: anh cán bộ, quản giáo, sĩ quan trực ban, trưởng phòng, hay trực tiếp đóng vai trò là người dẫn truyện ở ngôi thứ nhất: “tôi” Qua bảng thống kê ở trên ta thấy nhân vật không tên xuất hiện ở hầu hết các truyện bên cạnh các nhân vật có tên họ đầy đủ Có lẽ một phần do tính chất công việc thầm lặng, cần

21

đảm bảo sự tuyệt mật; hay do từng vụ án, từng nơi làm việc họ phải thay đổi không những ở cái tên mà đôi khi còn xóa bỏ mọi dấu tích về lai lịch, tiểu sử Cũng có lẽ nhà văn cố ý như vậy để tập trung sự chú ý của độc giả vào những nhân vật trung tâm của truyện, để họ dễ nhớ, dễ cảm Bởi những con người ấy xuất hiện với biết bao nhiêu tên tuổi khác nhau, nhưng họ đều có một nét chung trong cách gọi tên đó chính là chiến sĩ công an Xuất thân từ ngành công an, đóng vai trò là một chiến sĩ, hơn ai khác có lẽ Hữu Ước là người có cái nhìn chân thực và sâu sắc hơn cả về cuộc sống của con người khoác trên vai chiếc áo công an hơn cả Ông viết về những người chiễn sĩ công an hay có lẽ là chính cuộc đời mình Những chuyên án, những hành động được miêu tả trong từng mẩu truyện kia phải chăng là đều là những trải nghiệm của nhà văn trong suốt những tháng năm hoạt động trong ngành Hữu Ước dùng ngòi bút tài hoa của mình tái hiện lại những mảng hiện thực thú vị, những bức chân dung chân thực về người chiến sĩ một phần làm sống lại những giá trị cuộc sống vốn bị lãng quên nay được khám phá, khai quật; đồng thời qua đó nhà văn cũng muốn nhắn gửi những chiêm nghiệm từ chính cuộc đời mình đến với độc giả, với cuộc đời với khát vọng được thể hiện, được cống hiến cho cuộc đời ngày một tươi sáng

Đưa người đọc đi khám phá từ những điều thú vị đến những nét cá tính trong việc lựa chọn và thể hiện nhân vật, khác với những nhà văn kì cựu khác trong ngành, Hữu Ước không để nhân vật của mình hiện lên một cách cụ thể, sinh động thông qua việc miêu tả ngoại hình, tính cách nhưng độc giả vẫn có thể cảm được cái

vẻ đẹp ẩn tảng trong mỗi nhân vật Ta bắt gặp hàng loạt nhân vật là những chiến sĩ nam đảm nhận vai trò và nhiệm vụ khác nhau trong những câu chuyện khác nhau

Từ những chiến sĩ trại giam luôn gánh trên vai trách nhiệm canh giữ tội phạm, đến những chiến sĩ hình sự không quản ngại gian khó hoàn thành công vụ, những vị lãnh đạo tận tâm chỉ đạo trong từng kế hoạch tác chiến… Tất cả họ, những con người xuất hiện ở những vị trí khác nhau, nhưng lại có mối quan hệ gắn bó mật thiết tạo nên mắt xích quan trọng trong truyện Bước từng bước lặng lẽ, âm thầm, họ đưa người đọc khám phá từng góc khuất của cuộc sống

22

Khám phá những chuyên án lý kì, đậm chất hình sự với những cuộc vây bắt, những pha hành động hấp dẫn, kịch tính khiến người đọc phải nín thở mỗi khi theo dấu bước chân nhân vật, người chiến sĩ công an hiện lên thật là những con người tài

giỏi, quật cường Trong Anh ấy không nổ súng, độc giả có cơ hội tham gia vào các

cuộc vậy bắt tội phạm đầy hiểm nguy với những pha hành động gay gấn, những cuộc vây bắt, rượt đuổi đầy kịch tính trên sông nước trong khi lực lượng trinh sát tham gia vây bắt hai đối tượng nguy hiểm là Sơn trắng và Hải mắt xếch Hay cùng với trung úy Tuấn lần theo đường dây tội phạm buôn ma túy đội lốt gái bán hoa để

triệt tiêu ổ buôn trong truyện ngắn Thúy, người đọc lại được tận mắt chứng kiến kĩ

năng trinh sát, khả năng ứng đối với những biến cố bất ngờ của công an hình sự Ngay từ khi bước vào những hành động đầu tiên trong câu chuyện, tổ chuyên án cố

ý thả mụ Tú - bà trùm mại dâm, kế hoạch vây bắt chính thức bắt đầu Trung úy Tuấn cùng các đồng đội lần theo các dấu vết mà đoàn gái mại dâm để lại từng bước tiến gần điểm giao dịch ma túy Và cuối cùng đã triệt phá được một ổ buôn ma túy

lớn, đưa lại thắng lợi to lớn Rồi trong Đêm giông, bạn đọc không khỏi ngưỡng mộ

cách thức thu thập thông tin hết sức “lão làng” của người chiến sĩ mang quân hàm Đại úy với tên gọi Mạnh Tung Anh trà trộn vào cuộc vui nơi quán mát xa, nhà nghỉ đèn mờ nhằm tìm ra những đầu mối quan trọng trong việc tìm người Và nhờ sự quan sát tỉ mỉ, con mắt nghề nghiệp tinh tường, anh đã có mặt kịp thời để ngắn chăn

vụ hành hung của mụ chủ Hà Anh kịp thời giải cứu nạn nhân là Năm Hậu Đồng thời qua đó, anh tìm thêm được những thông tin quan trọng từ mụ Hà Anh và Năm Hậu có liên quan đến người mất tích là Hạnh

Nhân vật người chiến sĩ công an tài giỏi, quật cường không chỉ được thể hiện

ở khả năng thực chiến, theo dõi, quan sát, thu thập thông tin… Mà họ khiến độc giả phải thán phục trong việc phân tích, suy xét những bằng cớ, chứng cứ rồi từ đó đưa

ra những phán đoán chuẩn xác, kịp thời Với những lập luận chặt chẽ, lôgic, nhân

vật “tôi” trong Một con người nhanh chóng tìm ra cô gái trẻ đẹp bắt cóc trẻ em:

“Đúng như nhận định của chúng tôi: cô gái ấy chưa thể đi xa Nếu là người tỉnh ngoài thì dứt khoát xuất hiện ở bến tàu, bến xe để lên đường về Còn người Hà Nội

Tuấn cùng tổ chuyên án lên kế hoạch triệt tiêu tội phạm buôn ma túy thông qua con

đường mại dâm trong truyện ngắn Thúy;… Xua tan bóng tối đồng thời đem tới ánh

sáng công lí cho nhân dân, người chiến sĩ công an luôn mang trong mình lòng nhiệt huyết, niềm tự hào với nghề, với sự nghiệp bảo vệ cuộc sống Có lẽ, chính điều đó thôi thúc họ học tập, luyện rèn để trở thành người công an tài giỏi, quật cường trước mọi nhiệm vụ gian nguy

Bên cạnh những chuyên án li kì, phức tạp làm toát lên bản lĩnh nghề nghiệp của những người chiến sĩ công an, độc giả còn được thả lòng vào những câu chuyện tưởng chừng đơn giản nhưng thấm đượm lẽ sống, tình người, những triết lí đầy ý nghĩa khi lật mở từng mảnh ghép cuộc đời ẩn tàng sau những vụ án Không tham gia truy quét, đột phá hang ổ tội phạm trong những chuyên án lớn, một bộ phận chiến sĩ công an tập trung giải mã những khúc mắc có liên quan trực tiếp đến đời sống nhân dân Gánh trên vai cán cân công lí đòi hỏi họ phải có một bản lĩnh chính trị vững vàng, một tinh thần thép khi đương đầu với tội phạm Nói như vậy không phải khẳng định tính chất khô khan, cứng rắn về chuyên môn nghề nghiệp của họ, trái lái ấn chứa trong những người chiến sĩ ấy là một tâm hồn thuần hậu, chất phác Những con người cứng cỏi nhưng cũng thấm đậm tình người, luôn trăn trở, luôn lo lắng cho cuôc sống bình yên của nhân dân, đất nước và một tình yêu nghề Ta chứng

kiến nhân vật “tôi” trong Một con người băn khoăn, đau xót khi chứng kiến một

người phụ nữ trẻ đẹp lại là thủ phạm trong vụ án bắt cóc trẻ em mà anh từng phụ trách Khi mới bắt đầu điều tra, vụ án tưởng chừng như rơi vào bế tắc với những

thông tin ít ỏi về “người phụ nữ trẻ đẹp, lịch lãm, mặc áo hoa màu tím” [18; tr.68]

Một cô gái trẻ đẹp lại trở thành tội phạm bắt cóc trẻ em, điều này khiến cho “tôi” không khỏi những băn khoăn Mở chiến dịch truy quét trên diện rộng mong tìm ra

manh mối, nhưng một đêm thức trắng “vẫn là bóng chim, tăm cá biết đâu mà tìm” [18; tr.69] Cuộc điều tra rơi vào bế tắc khiến “tôi” tức giận với chính bản thân

24

mình Bởi “một nhà hình sự “vang bóng một thời” [18; tr.69] đã phá vô số những

vụ án hóc búa, phức tạp nhưng có lẽ chưa có vụ án nào khiến “tôi” dồn nhiều công

sức và quyết tâm như vụ án lần này “Một cô gái đẹp, lịch lãm lại đi làm cái truyện

bắt cóc trẻ con, thật lạ lắm, hiếm lắm Ấy, lại còn cái áo màu tím, màu của trinh tiết, thủy chung cả các cô gái, sao lại khoác lên mình kẻ phạm tội” [18; tr.69]

Những suy nghĩ đó cứ trở đi trở lại trong tâm trí của người chiến sĩ làm “tôi” không

ngủ được “Đầu tôi cứ ong ong hình ảnh cô gái trẻ đẹp, lịch lãm, mặc áo hoa màu

tím… Sao lại như vậy?” [18; tr.69] Thao thức suy nghĩ về cô gái đẹp ấy, về

nguyên nhân dẫn tới hành động phạm tội của cô, về tất cả mọi thứ có liên quan đến người con gái này là động lực để “tôi” quyết tâm tìm ra lời giải đáp cuối cùng

“Tôi” chạy ngược xuôi, “mò mẫm” các bến tàu, bến xe, “cơ động” đến các điểm

khác nhau để đón lõng và nắm tình hình với hi vọng tìm được đối tượng phạm tội

Và cuối cùng, cô gái xinh đẹp cùng đứa trẻ bụ bẫm đã được tìm thấy Cuộc truy quét kết thúc, thủ phạm bị bắt, những thắc mắc trong “tôi” được giải đáp, nhưng không đem lại cho anh sự thỏa mãn mà thay vào đó là sự thương xót, đồng cảm Thương cô gái trẻ vì bị rơi vào đường cùng, vì lời nói rối đáng thương do quá yêu chồng, thương mẹ nên cô đã đưa ra một quyết định dại dột là bắt cóc đứa bé đáng yêu kia Một lý do khiến lòng người chua xót, thương thay Và “tôi” cũng vậy, không nỡ đành lòng nhìn một gia đình vốn hạnh phúc phải tan dã, đồng thời gạt đị

sự cười nhạo, chế giễu của đồng nghiệp, anh giúp cô nhận nuôi một đứa con trai từ Bệnh viên trẻ em, còn mình thì vừa là người bảo lãnh, vừa làm cha đỡ đầu Chuyên

án kết thúc vơi những hồi ức mà có lẽ suốt cuộc đời này “tôi” không thể nào quên

Đó không chỉ là một vụ án, đó còn là một câu chuyện về một cuộc đời nhỏ bé trong biển đời bao la về những giá trị sâu sắc làm con người ta phải ngẫm, phải nghĩ Cũng dẫn dắt người đọc theo dấu những hồi tưởng của “tôi” kể lại, tác giả như mở

ra một lớp học trên giấy về cuộc đời đầy những vệt tối sáng đan xen để độc giả có

cơ hội được khám phá, được trải nghiệm

Tiếp tục đi tìm hiểu “vụ án nội gián số 02” được xây dựng trong truyện ngắn

Trước đêm giao thừa, một lần nữa độc giả lại bắt gặp hình ảnh chiến sĩ Thắng “còi”

trăn trở không yên khi vụ án khép lại bởi một con người như nhà báo Vũ Tuấn lại

25

trở thành nghi phạm trong chuyên án: “Báo cáo anh, khẳng định nhà báo Vũ Tuấn là

nội gián, tôi thấy chưa ổn…” [18; tr.82] Anh đắn đo suy nghĩ về những chứng cứ

hiện thời, nhưng chúng không thể thuyết phục anh hoàn toàn, đâu đó trong người chiến sĩ trẻ này vẫn có sự nghi hoặc Đề xuất với trưởng phòng về những nghi án

trong hồ sơ “vụ án nội gián số 02”, người chiến sĩ yêu cầu lập lại đường dây và tìm

những nhân chứng xác thực của vụ án Tuy ý kiến đưa ra bị nhiều người phán đối bởi

sự tin tưởng quá mức của họ vào những chứng cứ chết lại thêm cái tết cổ truyền đang đến gần nhưng anh vẫn một kiên quyết tìm ra sự thật Rời xa gia đình và bạn bè anh tiến về Tri Ôn, thị trấn Bảy Núi với hy vọng tìm ra được những bằng chứng quan trọng có liên quan đến vụ án Cũng như bao người khác mong ngóng cái tết đang đếm

ngược từng ngày, trong người chiến sĩ ấy những cảm xúc hỗn độn đang tranh đấu:

“Nhìn chiếc ba lô bẹp, đựng trong đó có hai chiếc bánh chưng, một bộ quần áo, anh thấy mình lạc lõng Bất chợt một nỗi nhớ da diết, như cồn lên, như trỗi dậy, làm anh cảm thấy cay cay nơi sống mũi, và nháy mắt Sợ mình rơi nước mắt anh nghĩ sang chuyện khác…” [18; tr.86] Những luồng ý kiến trái chiều nhau cứ va chạm, xung đột

thúc ép anh phải lựa chọn, để đến cuối cùng cái tâm của người nắm giữ luật pháp thôi thúc anh quyết đi tìm chân lí, anh đơn độc tiến về miền xa xôi Tìm đến gặp ông Năm Ngãi, Bí thư Huyện ủy Bảy Núi, Thắng tìm ra được những chứng cứ xác thực chứng minh sự trong sạch của nhà báo Vũ Tuấn Thấy lòng nhẹ nhõm hơn bao giờ hết, anh

nhớ lại những lời nói của nhà báo Vũ Tuấn: “Các anh cho tôi la nội gián, là gián

điệp thì các anh cứ bắt tôi đi Tôi thách các anh đấy!” [18; tr.86] Có lẽ, phải đến lúc

ấy, anh mới phần nào hiểu được cảm xúc bức bối dồn nén trong lời nói của ông Anh lại thao thức, trằn trọc nhưng không phải vì những nghi hoặc trong vụ án, mà là vì danh dự của một con người Nhà văn Hữu Ước lại mang đến cho người đọc những trải nghiệm thú vị khi cùng với bước chân người chiến sĩ Thắng tìm ra chân lí Bên cạnh đó, độc giả phần nào hiểu hơn về những con người này, rất cứng rắn nhưng cũng rất tình cảm Bởi sâu trong trái tim họ hằn lên một chữ tâm, cái tâm của một chiến sĩ công an, cái tâm của một con người

26

Ngoài hai nhân vật điển hình là “tôi”, Thắng, độc giả còn biết đến trung úy

Toàn trong truyện ngắn Anh ấy không nổ súng dang tay giúp đỡ người nhà đối tượng

phạm tội Không phân biệt hay kì thị, Toàn vẫn thường xuyên hỏi thăm tình hình gia đình Sơn trắng trong khi hắn vẫn lẩn trốn pháp luật và lao vào con đường phạm pháp cùng với Hải mắt xếch Có lẽ bởi, cái tâm của một người làm nghề công an không cho phép anh làm vậy Thường xuyên quan tâm, nhắc nhở người vợ khuyên chồng ra đầu thú nhiều lần vẫn không có kết quả những anh vẫn vững tâm, kiên trì Khi biết tin

mẹ Sơn trắng phải truyền máu, anh đã kêu gọi mọi người đến giúp đỡ mà không cần một lời nhờ vả, tán tụng nào Có thể thấy, phải có tấm lòng thương người sâu sắc đến mức độ nào thì người chiến sĩ công an ấy mới tận tâm đến vậy

Những con người đại diện cho công lý, đảm bảo cho sự thật được phơi bày trước ánh sáng pháp luật ấy luôn nung nấu trong mình một niềm tin, một sự cứng cỏi trước mọi tội ác Nhưng ẩn sâu trong tâm hôn ấy còn là sự cảm thông, sẻ chia sâu sắc với những cuộc đời những kiếp người nhỏ bé

Bên cạnh các nhân vật là nam giới, thì các cô gái là những chiến sĩ công an,

nữ trinh sát cũng hiện lên muôn hình muôn vẻ dưới ngòi bút của nhà văn Hữu Ước Không thua kém đấng mày râu, những cô gái xuất hiện đầy bản lĩnh, tài năng, những cũng vô cùng duyên dáng Lật mở từng câu chuyện, người đọc không khỏi ngưỡng mộ cô gái đầy bản lĩnh tên Thúy trong truyện ngắn cùng tên Đó là một cô gái mạnh mẽ, gan góc nhưng cũng rất hóm hỉnh, duyên dáng Là một trinh sát giỏi, Thúy được giao nhiệm vụ làm gián điệp trà trộn và ổ mại dâm của mụ Tú Cô khiến người dõi theo truyện phải ngượng nghịu khi vào vai diễn một cô gái bán dâm lả

lướt “- Dượng em, trong một lần say, có đòi ngủ với em Em sợ, bỏ đi tìm việc làm

Rồi em bị lừa, mất cả đời con gái, và thế là em bỏ đi lang thang… Em muốn chết đi cho rồi…” [18; tr.96-97] Nhưng ẩn sau vai diễn đầy tính nghệ thuật kia lại là một

con người đầy nhiệt huyết, đầy bản lĩnh, sống và gắn bó với nghề trinh sát Người đọc bị mê hoặc bởi khả năng diễn xuất thần của Thúy trong vai cô gái bán hoa Và phải cho đến khi tới được hang ổ cuối cùng của những tên buôn ma túy qua con đường mại dâm, độc giả mới bất ngờ phát hiện những hành động lạ lùng của Thúy: