Nhật ký các nhà văn việt nam từ điểm nhìn thể loại (2016)

Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật ở ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép có đánh số ngày tháng… bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

ThS HOÀNG THỊ DUYÊN

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn của cô giáo – Thạc sĩ Hoàng Thị Duyên đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lý luận văn học – Trường Đại học Sư phạm Hà nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong 4 năm học nói chung và trong quá trình nghiên cứu khóa luận nói riêng

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã quan tâm động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Mặc dù có nhiều cố gắng song trình độ và kiến thức còn hạn chế của người viết, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của các thầy cô và các bạn sinh viên để bài khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Tác giả khóa luận

Trần Thị Hà

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả của quá trình học tập nghiên cứu của tôi cùng với sự giúp đỡ của các thầy cô trong khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của cô giáo –

Thạc sĩ Hoàng Thị Duyên

Trong quá trình làm khóa luận tôi có tham khảo những tài liệu có liên quan đã được hệ thống trong mục Tài liệu tham khảo Khóa luận không có sự trùng lặp với khóa luận khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Tác giả khóa luận

Trần Thị Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ 6

1.1 Các quan niệm về nhật ký 6

1.2 Đặc trưng của thể loại nhật ký 7

1.2.1 Tính xác thực 7

1.2.2 Tính chất cá nhân riêng tư 9

1.2.3 Tính chất biên niên 11

1.3 Phân loại nhật ký 13

CHƯƠNG 2: NHẬT KÍ CỦA CÁC NHÀ VĂN VIỆT NAM TỪ ĐIỂM NHÌN THỂ LOẠI 14

2.1 Đặc trưng về nội dung của nhật ký các nhà văn Việt Nam 14

2.1.1 Nhật kí ghi lại hiện thực đời sống của các nhà văn 14

2.1.1.1 Bức tranh về cuộc sống đời thường 15

2.1.1.2 Những trải nghiệm thực tế nơi chiến trường 19

2.1.1.3 Nhật ký ghi lại đời sống văn nghệ 24

2.1.2 Nhật ký ghi lại hiện thực tâm trạng của các nhà văn 28

2.1.2.1 Trăn trở của nhà văn về cuộc sống 28

2.1.2.2 Hoài bão, lí tưởng sống của các nhà văn 34

2.2 Đặc trưng nghệ thuật của nhật ký các nhà văn Việt Nam 39

2.2.1 Ngôn ngữ nhật ký 39

2.2.1.1 Ngôn ngữ đời thường, tự nhiên 39

2.2.1.2 Kết hợp linh hoạt giữa tự sự và trữ tình 41

2.2.1.3 Ngôn ngữ giàu tính nghệ thuật và tính biểu cảm 43

2.2.2 Người trần thuật trong nhật ký 45

2.2.2.1 Người trần thuật ở ngôi thứ nhất 45

2.2.2.2 Người trần thuật là người trực tiếp nếm trải cuộc sống 46

2.2.2.3 Lập trường thái độ của người trần thuật 48

2.2.3 Giọng điệu trần thuật 49

2.2.3.1 Giọng điệu trữ tình, mượt mà 49

2.2.3.2 Giong điệu suy tư, triết lý 51

2.3 Giá trị của nhật ký các nhà văn Việt Nam 52

2.3.1 Cuốn tư liệu về lịch sử 52

2.3.2 Nhật ký mang giá trị nghệ thuật 54

2.3.3 Nhật ký mang giá trị giáo dục 56

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhật ký là thể loại đã không còn xa lạ với cuộc sống thường nhật nói chung và đời sống văn học nói riêng Những năm gần đây, khi mà ý thức cá nhân được đề cao, con người có xu hướng ghi chép lại những gì đã nếm trải hay những gì đã diễn ra trong cuộc sống thường ngày Đồng thời, cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin ngày càng có nhiều trang mạng xã hội phục

vụ cho nhu cầu ghi chép cá nhân riêng tư và thể hiện tình cảm như facebook, yahoo, zalo, blog Đây cũng được coi là một dạng của nhật ký giúp lưu giữ những tình cảm, cảm xúc khó giãi bày trực tiếp, phần lớn mọi người đều sử dụng loại nhật ký này Không những vậy, sau “cơn sốt” nhật ký, nhiều cuốn nhật ký viết trong thời chiến liên tiếp được công bố và nhận được sự đón nhận

với thái độ hết sức trân trọng từ đông đảo bạn đọc Đặc biệt, hai cuốn Nhật

ký Đặng Thùy Trâm và Mãi mãi tuổi hai mươi khi xuất bản đã tạo nên hiệu

ứng xã hội rộng lớn Từ đó, có thể thấy thể loại nhật ký ngày càng gần gũi và chiếm một vị trí quan trọng trong lòng bạn đọc

Căn cứ vào thực tế cho thấy, nhật ký không đơn thuần chỉ là những ghi chép cá nhân, ghi lại những suy nghĩ, tâm sự khó giãi bày với người khác Mà nhật ký còn được nhìn nhận như một thể loại văn học bởi nó mang những đặc trưng của thể loại và giá trị từ các cuốn nhật ký đem lại vô cùng lớn Với giá trị về mặt tư liệu, sức mạnh về giáo dục và những đóng góp về mặt nghệ thuật nhật ký đã và đang trở thành một thể loại đầy hứa hẹn, có đóng góp đáng kể cho văn đàn Việt Nam Vì vậy, nghiên cứu về thể loại nhật ký có ý nghĩa lý luận đồng thời mang tính thực tiễn sâu sắc

Tuy nhiên, trong tiến trình văn học, nhật ký là thể loại khá thưa thớt cả

về mặt xuất bản cũng như sự nghiên cứu, tổng kết về mặt lí luận Cho đến nay

chưa có công trình nào nghiên cứu về thể loại này một cách bài bản và quy

mô Vì vậy, chọn và nghiên cứu về đề tài “Nhật ký các nhà văn Việt Nam

từ điểm nhìn thể loại” trong đó chúng tôi khảo sát 5 cuốn nhật ký: Nhật ký

Nguyễn Huy Tưởng; Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn; Nhật ký Vũ Tú Nam; Nhật

ký Lưu Quang Vũ; Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Quý Chúng

tôi nghĩ đây là điều kiện để đi sâu phát hiện những đặc trưng độc đáo của thể loại nhật ký trong những cuốn nhật ký cụ thể của các nhà văn Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhật ký là một thể loại khá đặc biệt trong nền văn học Việt Nam So với nhiều thể loại khác, nhật ký tuy xuất hiện muộn nhưng đã có bước phát triển và đạt được những thành tựu riêng đáng chú ý

Trước năm 2005, số lượng các tác phẩm nhật ký xuất hiện trong văn học Việt Nam rất ít Vì tác phẩm ít nên nhật ký chưa nhận được sự thu hút, quan tâm của người đọc và các nhà nghiên cứu Nhật ký chỉ được đề cập một cách sơ lược, chỉ được giới hạn trong một vài mục nhỏ của các bài viết, các công trình nghiên cứu chưa trở thành đối tượng nghiên cứu của các công trình nghiên cứu độc lập

Vấn đề nghiên cứu nhật ký các nhà văn Việt Nam từ điểm nhìn thể loại cũng chưa có công trình nào nghiên cứu Nhưng bắt đầu từ năm 1986, đặc

biệt là từ năm 2005 với sự xuất hiện đầu tiên của cuốn Nhật ký Đặng Thùy

Trâm, một loạt các cuốn nhật ký thời chiến được xuất bản, tạo ra một cơn sốt

trong văn học thì nhật ký dần dần được quan tâm nhiều hơn của đọc giả cũng như các nhà nghiên cứu Nhật ký đã và đang được tìm hiểu, nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau Có nhiều giáo trình viết về đặc trưng của thể loại

nhật ký như giáo trình lí luận văn học phần “Tác phẩm và thể loại” do giáo sư Trần Đình Sử chủ biên: “Nhật ký là một thể loại văn học mang tính chất riêng

tư, đời thường nhiều nhất" [19, tr.239] Tuy vậy, cuốn giáo trình này cũng

chỉ khái quát được một vài đặc điểm của thể loại nhật ký, chưa đi sâu phân tích những đặc điểm cụ thể về đặc trưng cụ thể của thể loại này Về cơ bản đặc trưng chung nhất mà giáo trình đề cập đến là: ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết và mang tính chân thực, độ chính

xác cao Trong “Từ điển văn học” (bộ mới), Lại Nguyên Ân cho rằng: Nhật

ký là “Loại văn ghi chép sinh hoạt thường ngày Trong văn học, nhật ký là

hình thức trần thuật ở ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép có đánh

số ngày tháng… bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm, nó ít hồi cố, được viết ra cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc công chúng tiếp nhận.”

Bên cạnh đó, thể loại nhật ký còn được nhắc đến trong một số bài viết

và các công trình nghiên cứu khác Trong cuốn “Văn học Việt Nam thế kỷ

XX”, tác giả Phan Cự Đệ cũng nhắc đến nhật ký với tư cách như một tiểu loại

của loại hình ký Trong cuốn “Từ điển văn học” của tập thể tác giả Đỗ Đức

Hiểu - Nguyễn Huệ Chi - Phùng Văn Tửu - Trần Hữu Tá cũng nói vài nét về

đặc trưng của thể loại nhật ký “Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật

ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng…Nhật ký là thể tài độc thoại nhưng lời độc thoại của tác giả nhật ký có thể mang tính đối thoại bên trong, do chỗ phải tính đến ý kiến của người khác

về cuộc đời và về bản thân mình” [7, tr.1257] Trong cuốn “Từ điển văn học”

này, tác giả cũng chỉ mới dừng lại ở định nghĩa về thể loại nhật ký một cách

khái quát, chưa đi sâu cụ thể Trong bài nghiên cứu “Đặc trưng của nhật ký

văn học” của ThS Hoàng Thị Duyên (tạp chí khoa học – số 39 (10/2015) _ Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2) đã tiếp cận nhật ký từ góc nhìn thể loại,

đề cập đến những đặc trưng nổi bật của nhật ký văn học như: tính chân thực, tính cá nhân, tính biên niên

Nhìn chung qua khảo sát và tìm hiểu, chúng tôi thấy các công trình, bài viết nghiên cứu về nhật ký khá nhiều nhưng hầu hết sơ sài, chỉ đi vào một khía cạnh Chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu, khái quát đặc trưng của thể loại nhật ký trong những cuốn nhật ký cụ thể của các nhà văn Việt Nam Hiện nay, nhật ký đang là thể loại thu hút được sự quan tâm của bạn đọc, các nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học Cho nên việc đi sâu nghiên cứu nhật ký các nhà văn Việt Nam từ điểm nhìn thể loại làm phong phú thêm những đặc trưng của thể loại này là việc làm cần thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận hướng tới mục đích tìm ra đặc trưng độc đáo của thể loại trong các cuốn nhật ký của các nhà văn Việt Nam Từ đó khẳng định giá trị của các cuốn nhật ký và tài năng của tác giả

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm ra các đặc trưng của thể loại nhật ký và điểm khu biệt của các tiểu loại của nó

- Xét các đặc trưng của nhật ký trong các cuốn nhật ký của các nhà văn Việt Nam: Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng, Nhật ký Lưu Quang Vũ, Nhật ký Vũ

Tú Nam, Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn, Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Quý

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào các cuốn nhật ký của các nhà văn Việt Nam, bao gồm:

* Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng 3 tập (của Nguyễn Huy Tưởng)

* Lưu Quang Vũ di cảo (Nhật ký, thơ) (của Lưu Quang Vũ)

* Nhật ký chiến trường (của Dương Thị Xuân Quý)

* Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn (của Nguyễn Ngọc Tấn)

* Nhật ký Vũ Tú Nam (của Vũ Tú Nam)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu đối tượng theo quan điểm hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp so sánh hệ thống

6 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài này, chúng tôi mong muốn khóa luận sẽ mang đến cho bạn đọc cái nhìn toàn diện về đặc trưng của thể loại nhật ký ở trong những cuốn nhật ký cụ thể của các nhà văn Đồng thời cho thấy giá trị to lớn mà nhật ký

đã đóng góp cho nền văn học Việt Nam

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của khóa luận gồm 2 chương Cụ thể là:

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ

Chương 2: NHẬT KÝ CỦA CÁC NHÀ VĂN VIỆT NAM TỪ ĐIỂM NHÌN THỂ LOẠI

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ

Dưới nhiều góc độ khác nhau của đời sống xã hội và đời sống tinh thần, văn chương bằng thế mạnh của mình đã khai thác, khám phá làm nổi bật tất

cả những âm điệu, cung bậc cảm xúc của con người trong sự đa dạng muôn màu làm nên sự phong phú trong tâm hồn trước hiện thực đời sống xã hội Với các thể loại nổi bật: thơ, tiểu thuyết truyện ngắn, kịch… văn chương Việt Nam hiện đại đã hấp dẫn bao thế hệ độc giả Tuy nhiên, với những ưu thế, đặc thù mỗi thể loại văn học lại có sức hấp dẫn riêng Nếu như tiểu thuyết là thể loại “tự sự dài hơi” với dung lượng lớn về nhân vật, cốt truyện, phạm vi phản ánh thì truyện ngắn lại là những lát cắt của cuộc sống; với thơ lại nồng nàn say đắm tâm hồn người với nhiều cung bậc cảm xúc đi kèm hình ảnh, nhạc điệu… Đặc biệt hơn, nhật ký xuất hiện đã khẳng định vị trí trong lòng độc giả với những hấp dẫn riêng của nó về giọng điệu tâm tình, tiếng nói bên trong, tiếng nói của tư tưởng tình cảm, sự bộc lộ chân thành và sâu lắng nhất cảm xúc suy nghĩ trong tâm hồn người viết

Nằm trong loại thể ký, nhật ký mang những đặc trưng độc đáo của thể loại đồng thời lại có nét riêng độc đáo góp phần làm nên sự phong phú của văn chương nghệ thuật

1.1 Các quan niệm về nhật ký

Theo Từ điển thuật ngữ văn học [7] thì nhật ký “là một thể loại thuộc

loại hình ký”, là một dạng biến thể của ký hiện đại So với các thể loại khác

như tiểu thuyết, thơ… thì ký xuất hiện muộn hơn, tận thế kỷ XVIII khi có sự gia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người, khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì thể loại này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triển cực thịnh vào thế kỷ XIX Cũng như ở phương Tây, thể ký ở Việt Nam cũng

được coi là thể loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật Qua nhiều giai đoạn lịch sử, ký cũng có những biến thể cho phù hợp với xu thế phát triển của văn học Nhật ký chính là một dạng biến thể của ký hiện đại bên cạnh hồi ký, tuỳ bút, tản văn, phóng sự…

Từ điển văn học (bộ mới) định nghĩa nhật ký là “loại văn ghi chép sinh hoạt thường ngày Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng (…) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm; nó ít hồi cố; được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận” [7, tr 1257] Từ điển thuật ngữ văn học

cũng coi nhật ký là “một thể loại thuộc hình ký” hay “là hình thức tự sự ở

ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ

tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến” [5, tr 204] Giáo trình lý luận văn học, tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học do GS.Trần Đình Sử chủ biên thì

định nghĩa như sau: “Nhật ký là thể loại ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc

hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử và thời đại của người viết” [19, tr 261]

Các quan niệm trên của các nhà nghiên cứu có những điểm tương đồng

và khác biệt nhưng có thể thấy họ đều chú ý đến hạt nhân cốt lõi của nhật ký

là tính cá nhân riêng tư, tính biên niên của thể loại này Từ đó có thể nói rằng, nhật ký chính là những ghi chép của cá nhân về những sự kiện, cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày hay trong thời điểm gần

1.2 Đặc trưng của thể loại nhật ký

1.2.1 Tính xác thực

Là một biến thể của ký, nhật ký mang những nét đặc điểm chung nhất của ký, đồng thời lại có điểm riêng biệt, làm nên sức thu hút riêng của thể

loại Với thể ký - thể loại được coi là “sự can dự trực tiếp của nghệ thuật vào đời sống xã hội” với đặc điểm nổi bật là sự ghi chép sự việc, thì tính xác thực của việc ghi chép được xem là đặc trưng quan trọng nhất của thể loại Nhật ký cũng vậy, cho dù là nhật ký văn học hay các loại nhật ký ngoài văn học thì đều coi trọng tính chân thực, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép lại, vì một cuốn nhật ký trước hết chính là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải là yếu tố quan trọng hàng đầu, ví dụ như một cuốn nhật ký công tác hay nhật ký khoa học đòi hỏi một sự chính xác cao, hay với nhật ký riêng tư yếu tố bí mật

là yếu tố quan trọng vì đó là những lời bộc bạch tâm sự của chủ thể không hướng tới mục đích quảng bá nên những gì viết ra luôn chân thực

Còn với nhật ký văn học, để mang tính hiện đại cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì bản thân việc ghi chép phải có sự chân thực mới thu hút được sự

quan tâm của độc giả cũng như xã hội: Ví dụ như nhật ký “Ở rừng” của Nam

Cao là những ghi chép chân thực những ngày tháng gian khổ mà đầy ý nghĩa trong ngày đầu hoạt động cách mạng của nhà văn, đó cũng là những gian khổ, khó khăn, thách thức các văn nghệ sĩ trong việc “nhận đường”… Tác phẩm thành công bởi trong nó chứa đựng những cảm xúc chân thành của người viết thể hiện tư tưởng, tình cảm và cái nhìn bao quát mọi sự vật, sự việc Hay tập

Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cho chúng ta thấy được bộ mặt

tàn ác của nhà tù với những gian khổ, thiếu thốn đủ điều nhưng lại toát lên vẻ đẹp tinh thần lạc quan yêu đời của người chiến sĩ - thi sĩ cách mạng Tính xác thực của nhật ký cũng có nét tương đồng với hồi ký, tuy nhiên nếu như hồi ký

có thể có yếu tố hư cấu những khi thể hiện thái độ, những sự việc mà nhân vật trải nghiệm nhằm làm nổi bật hơn chủ đề của tác phẩm thì với nhật ký yêu cầu về tính xác thực rất khắt khe

Nói sự thật là vấn đề cốt lõi của nhật ký có nghĩa là nói đến tính chân

thực của thể loại này Trần Đình Sử đã đánh giá: “Nhật ký là thể loại ghi chép

những sự việc, suy nghĩ cảm xúc hàng ngày của chính người viết (…) Giá trị quan trọng nhất của nhật ký là tính chân thực do ghi chép sự việc đang diễn ra” Điều đó có nghĩa là người viết nhật ký luôn trung thànhvới hiện thực, ghi

lại một cách chân thực những diễn biến sự việc hàng ngày

Sở dĩ nhật ký có tính chân thực là do nó viết không nhằm công bố rộng rãi để thu hút sự chú ý mà chỉ là hình thức ghi lại của cá nhân đó đối với chính những suy ngẫm, trải nghiệm và tâm sự của chính mình Vậy nên người viết luôn thành thực với đúng những gì đang xảy ra xung quanh cuộc sống của bản thân Thể hiện rõ đặc trưng này là những cuốn nhật ký của Nguyễn Ngọc Tấn, Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng, Nhật ký Lưu Quang Vũ, Nhật ký Vũ

Tú Nam, Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Quý… Các tác phẩm nhật ký bao giờ cũng hấp dẫn vì đó là câu chuyện của người trong cuộc Nhờ

vị trí là người trực tiếp tham gia trải nghiệm mà những ngóc ngách bí mật bị che giấu, khuất lấp được phơi ra ánh sáng Người kể chuyện không chỉ miêu

tả, kể chuyện mà luôn luôn bày tỏ thái độ, cảm xúc đánh giá của mình trước câu chuyện mình kể khiến cho diễn ngôn về sự thực trong nhật ký bao giờ cũng có một giọng điệu, sắc thái nào đó Trong các tác phẩm nhật ký, tính chất thời sự và tính cụ thể của các nhân vật, sự kiện, không gian và thời gian

đã đem lại cho người đọc niềm tin về sự chân thực của câu chuyện

1.2.2 Tính chất cá nhân riêng tư

Trong nhật ký, ta dễ dàng nhìn ra cái “Tôi” Sức hút của nhật ký phụ thuộc vào cảm xúc của cái “Tôi” trước hiện thực đời sống đang xảy ra, phụ thuộc vào khuynh hướng thẩm mĩ cũng như đạo đức của người viết nhật ký Cái tôi trong nhật ký giống cái tôi trong văn học ở chỗ chúng đều phải sáng tạo nghệ thuật, vừa đảm bảo tính xác thực của đối tượng miêu tả vừa đảm bảo

giá trị thẩm mĩ góp phần bồi đắp hình tượng thêm phong phú, đa diện Mục đích của nhật ký là giao lưu với chính mình, là tiếng nói phân thân của người viết bởi vậy tính riêng tư là yếu tố khiến nhật ký thu hút bạn đọc

Nhật ký chính là lời tâm sự, bộc bạch của tác giả hay nhân vật những lúc cô đơn muốn tự chiêm nghiệm lại những gì đã xảy ra Vì thế, có thể nói nhật ký chính là thể loại mang tính chất riêng tư, tính chân thật và rất đời thường Với tư cách là những ghi chép cá nhân, trong nhật ký người viết có thể tự do trình bày suy nghĩ, quan điểm, tình cảm và thái độ trước một sự thật Riêng tư chính là lý do tồn tại của nhật ký, là yếu tố hấp dẫn của thể loại văn học đặc biệt này, vì nó liên quan đến những tâm tư, tình cảm, bí mật của cá

nhân, đặc biêt là những nhân vật được xã hội quan tâm Trong “Mãi mãi tuổi

hai mươi”, Nguyễn Văn Thạc đã quan niệm về việc ghi nhật ký : “Nếu như người viết nhật ký là viết cho mình, cho riêng mình thì đọc cuốn nhật ký đó sẽ chân thực nhất, sẽ bề bộn và sầm uất nhất Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có Nhưng nếu nhật ký mà có thể có người xem nữa thì nó sẽ khác và khác nhiều - Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất sự kiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết, nói đúng những suy nghĩ đã nảy nở và thai nghén trong lòng họ Mà đó chính là điều tối kị khi viết nhật ký Nó sẽ dạy cho người viết tự lừa dối ngòi bút của mình,

tự lừa dối lương tâm của mình” [Tr.225]

Nhật ký là thể loại độc thoại, tự mình nói với mình, vì thế ta luôn thấy tác giả hay nhân vật của cuốn nhật ký ở ngôi thứ nhất Nếu trong các thể loại như phóng sự, tùy bút, bút ký… trung tâm thông tin không phải là tác giả mà

là các vấn đề xã hội thì ở nhật ký, người viết luôn là trung tâm So với các thể loại khác vai trò của cái tôi trần thuật trong nhật ký bao quát, xuyên suốt toàn

bộ tác phẩm Tác giả không ngần ngại xuất hiện trong từng chi tiết nhỏ nhất

và chính sự góp mặt của cái tôi ấy đã góp phần quan trọng trong việc tạo ra

niềm tin của công chúng vì họ tin rằng đang được nghe những sự thật mà tác giả là người đã trực tiếp chứng kiến Tuy nhiên, có những khi lời độc thoại của tác giả hay nhân vật chính là lời đối thoại ngầm với người khác về con người và cuộc đời nói chung, về bản thân mình nói riêng Cũng bởi tính cá nhân mà trong thể loại nhật ký từ cách xưng hô, cách viết tắt đều được quy ước ngầm mà bản thân người viết là người hiểu rõ nhất

Chính vì viết cho mình nên trong nhật ký người viết có thể thoải mái công nhiên bày tỏ những suy nghĩ cá nhân của mình Ta có thể bắt gặp những trăn trở về chính sách, những băn khoăn về xã hội, thậm chí cả những bí mật chính trị… trong nhật ký Nguyễn Huy Tưởng Những trang nhật ký của ông trải dài bộc lộ những tâm tư cảm xúc đối với thực trạng xã hội lúc bấy giờ Hay ta cũng có thể bắt gặp những cảm xúc rất thực, tình yêu cháy bỏng mà Nguyễn Ngọc Tấn dành cho bà Bình Trang Tình yêu ấy được nhà văn ghi lại bằng cả trái tim mình qua những trang nhật ký Tất cả những suy nghĩ về xã hội, thậm chí những vấn đề nóng, nhạy cảm của văn hóa văn nghệ, những tình cảm, cảm xúc của chính mình đều được các nhà văn ghi lại một cách chân thực nhất

Tính chất cá nhân riêng tư được xem là đặc điểm quan trọng giúp ta phân biệt nhật ký với các thể loại văn học khác Bởi nhật ký là thể loại mang tính cá nhân riêng tư nhiều nhất Riêng tư là hình thức tồn tại của nhật ký Tính riêng tư cũng là điều hấp dẫn của nhật ký bởi tính chất cá nhân và cả những bí mật ít được tiết lộ luôn là tâm điểm thu hút sự tò mò của độc giả

1.2.3 Tính chất biên niên

Hình thức kết cấu của nhật ký là theo thời gian tuyến tính, theo trình tự

về ngày, tháng, năm và bao giờ khoảng thời gian ghi chép giữa các ngày tháng cũng được ghi rất rõ: Ngày tháng năm bằng số Người viết nhật ký bao giờ cũng tôn trọng trật tự biên niên của sự việc ghi chép nhật ký Sự việc

hay hiện tượng được ghi lại trong nhật ký được sắp xếp theo đúng trình tự về thời gian mà người viết lần lượt được chứng kiến hay tham gia Theo Trần

Đình Sử: “Nhật ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc theo ngày tháng có thể

liên tục nhưng có thể ngắt quãng” Điều đó có nghĩa là thứ tự ngày tháng có

thể đúng thứ tự liên tục nhưng cũng có thể ngắt quãng nhưng vẫn theo trình tự trước sau

Khi tiếp nhận một tác phẩm nhật ký, bao giờ ta cũng thấy nổi lên trên

bề mặt của nó là một lớp thông tin, sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian cụ thể, đơn nhất, có thể coi là lớp từ vựng của sự thực Lớp thông tin sự kiện này được mã hóa thành những danh từ riêng, những con số, ngày tháng… xuất hiên với mức độ dày đặc trong nhật ký Bên dưới lớp thông tin sự kiện này, ta

có thể dễ dàng nhận thấy một nguyên tắc tổ chức tất cả các yếu tố trên theo logic của cái thực, có thể coi là lớp ngữ pháp của sự thực trong tác phẩm nhật

ký, bao giờ cũng có sự xuất hiện của một người trần thuật xưng “tôi” với tư cách là người chứng kiến, ghi chép, luận bàn hay có thể nói, là một chủ thể nói sự thực Những yếu tố này khiến cho trong nhật ký bao giờ cũng có một lớp nghĩa chỉ vật, một bức thông điệp về cái có thật

Có thể nói, kết cấu của sự kiện trong các tác phẩm nhất ký thường tuân thủ trật tự tuyến tính của thời gian, làm nổi bật logic của cái thực, và vì thế tạo nên độ tin cậy cho câu chuyện được kể Các sự kiện trong nhật ký thường được cụ thể hóa bằng những địa danh, ngày tháng, số liệu cụ thể Bởi nhật ký

là một thể loại ghi chép sự thực, cho nên, những thông tin về sự kiện là một phần không thể thiếu

Cũng chính nhờ tính chất biên niên mà nhật ký được coi là một trong những thể loại văn học bám sát hiện thực đời sống một cách nhanh nhạy, kịp thời và chính xác nhất Nó ghi lại những gì nóng hổi xảy ra trong ngày nên giá trị sự thật đáng tin cậy hơn hẳn lối ghi chép hồi cố về kí ức trong hồi ký

1.3 Phân loại nhật ký

Về phân loại, tuỳ vào tính chất, mục đích mà người ta phân loại theo những thể khác nhau của nhật ký Rõ ràng nhất là sự phân chia nhật ký văn học và nhật ký ngoài văn học Các loại nhật ký ngoài văn học như: nhật ký riêng tư, nhật ký khoa học, nhật ký công tác… không nhằm công bố rộng rãi, chỉ viết dành cho mục đích cá nhân; đơn thuần chỉ ghi chép lại những sự việc xảy ra với cá nhân chứ không quan tâm đến những vấn đề; những sự kiện xảy

ra với ý nghĩa xã hội rộng lớn, ý nghĩa nhân bản… Vì thế, nhật ký ngoài văn học thường không thu hút được sự quan tâm của đông đảo người tiếp nhận cũng như giới nghiên cứu văn học, không có tầm ảnh hưởng lớn Còn nhật ký văn học thường hướng tới các chủ đề nhất định và có sự ưu tiên chú ý đến thế giới nội tâm của tác giả hoặc của các nhân vật trước những sự kiện lớn có ý nghĩa không chỉ với cá nhân mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội; nhật ký văn học thường được viết ra nhằm hướng tới sự đông đảo công chúng và không chủ định xây dựng hình tượng văn học, song một khi nó “thể hiện được một thế giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình của cá nhân, tác giả giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề xã hội trọng đại” thì nó đã mang trong mình phẩm chất văn học

CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG CỦA NHẬT KÝ CÁC NHÀ VĂN

VIỆT NAM 2.1 Đặc trưng về nội dung của nhật ký các nhà văn Việt Nam

2.1.1 Nhật ký ghi lại hiện thực đời sống của các nhà văn

Nhật ký là một thể loại đặc biệt, nó có những nét khu biệt riêng Ngay

từ khi xuất hiện, nhật ký đã phát huy được ưu thế cuả mình Nhật ký ghi lại một cách rất chân thực hiện thực cuộc sống của chính tác giả viết nó Các nhà văn Việt Nam không chỉ tài năng trong việc sáng tác ra những tác phẩm để đời, rất nhiều nhà văn luôn giữ thói quen viết nhật ký Những cuốn nhật ký ấy

đã ghi chép lại một phần trong cuộc đời của các nhà văn, ghi lại những điều chân thực giản dị diễn ra xung quanh cuộc sống hàng ngày mà họ đã trải qua

Nhiều nhà văn đã xung phong trở thành chiến sĩ tham gia vào cuộc chiến tranh khốc liệt của dân tộc Tại nơi chiến trường cam go khốc liệt ấy họ viết báo, sáng tác để cổ vũ tinh thần chiến đấu cho các chiến sĩ Và không ít

những sáng tác ra đời trở thành kiệt tác văn chương: Tây tiến (Quang Dũng),

Mảnh trăng cuối rừng (Nguyễn Minh Châu), Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng) Không chỉ sáng tác mà rất nhiều nhà văn đã ghi lại tất cả bức tranh

nơi chiến trường qua những trang nhật ký Bằng việc viết nhật ký các nhà văn

đã ghi lại một cách chân thực cuộc sống nơi chiến trường mà chính họ là những người trực tiếp chiến đấu Đó là những khó khăn, thiếu thốn đủ đường, những cơn đói, cơn rét… cuộc sống của họ luôn trong ranh giới giữa sự sống

và cái chết Ở nơi chiến trường cam go khốc liệt ấy không chỉ có những đau thương mất mát mà còn là những kỉ niệm vui buồn bên bạn bè đồng chí, sự đùm bọc của đồng bào Và còn là nỗi nhớ nhà, nhớ người thân Những cuốn nhật kí được viết không nhằm để công bố nên độ chân thực và tính chính xác cao Vì vậy có thể ví các cuốn nhật ký viết về chiến tranh như những thước phim quay chậm về chiến trường Nó trở thành nguồn tư liệu vô cùng

quý báu giúp độc giả hiểu hơn về các nhà văn, cũng như có được những hiểu biết về một phần nào đó trong cuộc sống của họ

Nhật ký chính là sự hiện diện của hiện thực Nó là bức tranh hiện thực sống động, không màu mè, có phần thô ráp Những cuốn nhật ký chắc hẳn sẽ mãi là một điều bí mật, nếu chủ nhân của nó còn sống

2.1.1.1 Bức tranh về cuộc sống đời thường

Nhật ký ghi lại những sự vệc diễn ra hàng ngày, những lời tâm sự sâu kín trong lòng người viết Nhật ký các nhà văn Việt Nam cũng không nằm ngoài đặc điểm đó, nó là những ghi chép đời thường, rất chân thực về cuộc

sống xung quanh hang ngày Tiêu biểu là trong ghi chép của Vũ Tú Nam, Lưu

Quang Vũ, Nguyễn Huy Tưởng

Vũ Tú Nam là một nhà văn, bên cạnh đó ông còn là một nhà báo Năm

1947, ông xung phong tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp, ông đã ghi chép lại những ngày tháng nơi chiến trường qua những trang nhật ký Cuốn

nhật kí “Những năm tháng ấy” kể về những ngày tháng mà Vũ Tú Nam trải

qua nơi bom đạn, những cuộc hành quân từ vùng đất này đến vùng đất khác Những cảnh sinh hoạt cùng những người bạn, những người đồng chí, đồng bào Những cuộc tiếp xúc, trò chuyện với những người mới gặp, những tin tức hàng ngày được nghe… tất cả đã được ông tái hiện đầy đủ trong những

trang nhật ký Nhật ký ngày 6/11/1948, Vũ Tú Nam viết: “Ngày đầu tiên tiếp

xúc với các đông chí Quảng Trị, anh nào cũng da vàng sốt rét ” [13, tr.8],

“14/11/1948, Đại đội trưởng Ngôn hy sinh và trung đội trưởng Hồng bị

thương” [13, tr.9]

Những công việc nhỏ nhặt nhất như ăn ở, chợ búa, giá cả cũng được

Vũ Tú Nam ghi lại rất tỉ mỉ trong những trang nhật kí của mình Đơn giản chỉ

là những việc hàng ngày vẫn diễn ra như gặp bạn bè, đồng đội, ăn quà, viết

thư, cắt tóc, tắm cũng được ông ghi chép lại Nhật ký ngày 24/1 “Chấm bài

cho các chiến sĩ trong tiểu đoàn ”, “Mình và Tiên, Hưng ra chợ Bến mua giấy và ăn quà Bỡ ngỡ tiêu được tiền hào, cái gì cũng rẻ ” (5/121948)[13,

tr.12], nhật ký ngày 25/3/1951 Vũ Tú Nam viết “Chiều qua Hoài An đãi mình

và Hiến lương khô ăn với đường, Lương khô giòn ngậy như bánh quy…” [13,

tr.61] Cuộc sống hàng ngày diễn ra của người chiến sĩ được ông ghi lại rất đầy đủ, chân thực và đời thường qua những trang giấy giúp bạn đọc có thể thấm thía phần nào cuộc sống khó khăn của các chiến sĩ Việt Nam Hay đó còn là những cảnh sinh hoạt, vui vẻ bên đồng đội, bạn bè, với biết bao niềm

vui, niềm hạnh phúc Nhật ký ngày 18/3/1951, Vũ Tú Nam viết: “Đêm qua

lửa trại vui, anh Thao hò Huế Hiến và mình, Ninh cố gắng tham gia hát bài

Ca ngợi Stalin" [13, tr.58] Đó là một cuộc sống đời thường, bình dị của một

nhà văn, một chiến sĩ kiên cường, đơn giản chỉ là uống rượu cùng đồng đội, đồng bào, hay những cuộc hành quân gian nan Trong nhật ký Vũ Tú Nam có

đoạn: “Hành quân Đường bùn độc đạo giữa đồng chiêm Nghỉ giữa ruộng

Trăng lạnh Rồi lại hành quân” Hành quân gian nan, vất vả, đói rét, là những

điều mà những người chiến sĩ mà hàng ngày họ vẫn phải trải qua Tất cả những nỗi khó khăn, đời thường của cuộc sống đã được Vũ Tú Nam quan sát một cách tỉ mỉ, tinh tế và ghi chép lại một cách rất chân thực cụ thế Nhà văn ghi lại những gì mắt thấy tai nghe, ngay cả khung cảnh thiên nhiên, thời tiết

hàng ngày cũng được ông ghi lại “Trưa 2/4/1951 Gần đến Đam Trì Nắng

Mùa hè bắt đầu” [13, tr.65], “Nhật ký 21/4/1952 Chiều mưa đá, mỗi hòn to bằng hai đốt ngón tay Đêm tạnh mưa, lắm muỗi và nhiều tiếng ếch.”[13, tr.84] Có những đoạn nhật ký Vũ Tú Nam kể về Bác rất thực, đó là lúc ông

trực tiếp được gặp Bác “Bác đến! Bác mặc quần áo ta! Dép cao su đen, cổ

khoác cái khăn mặt Mình và Mai Văn Hiến nhảy vọt qua cửa sổ lên sàn Thấy anh em xông đến đông quá, Bác ‘chạy’ ngay! Bọn mình đuổi theo Bác, quăng hết cả dép lại” (Nhật ký ngày 30/4/1952) [13, tr.85] Những câu

chuyện rất chân thực, ngay cả Bác con người vĩ đại cũng hiện lên rất đời thường, bình dị Bởi nhật ký là những gì chân thực nhất, nó là cốt lõi của sự

thật, không có sự hư cấu hay sáng tạo thêm Như vậy, có thể thấy qua “Những

năm tháng ấy” Vũ Tú Nam đã cho ta thấy một bức tranh rất hiện thực về cuộc

sống nơi chiến trường, nơi mà ông đã trải qua cùng đồng đội, bạn bè

Lưu Quang Vũ không chỉ là một nhà viết kịch tài ba mà ông còn là một nhà thơ tài năng Bên cạnh một sự nghiệp sáng tác đồ sộ, Lưu Quang Vũ luôn giữ thói quen viết nhật ký, ghi lại những gì hàng ngày diễn ra trong cuộc

sống Cuốn “Di cảo (nhật ký, thơ)”của Lưu Quang Vũ là cuốn nhật ký ghi lại

một phần trong cuộc đời nhà viết kịch, từ khi ông là cậu học sinh cấp 3, nhập ngũ rồi xuất ngũ Những trang nhật kí chép lại chân thực cảnh sinh hoạt đời thường, cuộc sống bình dị của chính ông bên gia đình và bạn bè

Đó là những buổi đi chơi cùng bạn bè, bố mẹ hay chỉ đơn giản là những việc nhỏ nhặt nhất của cuộc sống mà ai cũng từng trải qua Nhật ký ngày

16/3/1963 “Buổi chiều, ra công viên Thống Nhất chơi với Châu, Ninh Hiển

hỏi chuyện tâm tình Tối: nhận giấy khen kết quả thi văn nhất toàn thành” (Nhật ký 13/71963) [30, tr.13] Buổi trưa cùng Hiệp, Điền đi tắm, nằm ngủ dưới bóng phi lao vi vu” [30, tr.34] Những câu chuyện rất đời thường diễn ra

trong cuộc sống hàng ngày của Lưu Quang Vũ:“20/1/1964, Ngủ tới 1h mới

dậy, cùng với Dũng, Thắng ra vườn Chưa rửa mặt đã ăn khế, khế ngọt lắm Rồi cả bọn đi chợ ”, “10/2 Sáng dậy sớm Đi bệnh viện Chán chưa: hôm nay là 27 tết rồi mà lại thế đấy Phải nhổ răng” [30, tr.51] Dường như

không thể loại văn học nào có thể chân thực, đời thường hơn thể loại nhật ký

Có lẽ chỉ có nhật ký chúng ta mới có thể thấu hiểu hết những gì là đời thường nhất trong cuộc sống và con người của các nhà văn

Cũng như nhà văn Vũ Tú Nam, những trang nhật ký của Lưu Quang

Vũ cũng ghi lại cảnh sắc thiên nhiên và thời tiết hàng ngày của cuộc sống mà

ông đã đi qua Trong nhật ký ngày 25/6/1963, Lưu Quang Vũ viết “Thứ 3

ngày 25/6/1963, bình minh vẫn còn ở phía xa, chỉ để lại một mảng trời hồng hồng trên gò lem, cỏ nặng trĩu Sương mát lạnh dưới chân ” [30, tr.28]

Cuộc sống của nhà viết kịch tài ba hiện lên rất chân thực, đời thường, khác hẳn với những gì mà chúng ta vẫn nghĩ khi đọc, khi xem những tác phẩm của ông Trong nhật ký của mình Lưu Quang Vũ còn ghi vào đó những suy tư,

suy nghĩ hàng ngày của mình “9/31964, Đêm nay, thức tới gần sáng, làm mấy

bài thơ hay nhất của mình từ trước đến nay, có lẽ vì sau những ngày nặng tràn suy nghĩ, cảm xúc đã đạt đến một sức chín nhất” [30, tr.61]

Nguyễn Huy Tưởng là một người rất chăm viết nhật ký Nhật ký của ông ghi lại một hành trình dài trong cuộc đời nhà văn Từ những ngày tháng ông còn học trong trường Bonnal, những năm kháng chiến, cho đến những ngày tác giả trở về tiếp quản Thủ đô và kết thúc bằng những trang nhật ký trên giường bệnh Qua cuốn nhật ký chúng ta thấy được một Nguyễn Huy tưởng vô cùng bình dị trong cuộc sống đời thường, với những cảnh sinh hoạt

hàng ngày “2/12/1930 Sáng hôm nay, tôi bừng mắt dậy, thấy mình trong

chăn Ấm áp chẳng muốn chui ra, lại nằm bâng khuâng nghĩ ngợi…” [21, tr.24], “24/12/1930 Hôm nay, tôi dậy hơi trưa Anh tôi đi làm, tôi ngồi kể chuyện Tây cho mấy đứa cháu tôi nghe” [21, tr.29]

Những trang nhật ký như những thước phim quay chậm đã ghi chép lại cuộc sống đời thường của các nhà văn, những việc hàng ngày diễn ra trong cuộc sống của họ Qua những trang nhật ký, cuộc sống chân thực nhất của họ hiện lên, có phần thô ráp, rất bình dị Đọc những trang nhật ký chúng ta phần nào hiểu thêm về cuộc sống, hoàn cảnh và con người của các nhà văn Từ đó,

ta thấy được một trong những đặc trưng của nhật kí đó là nó ghi lại hiện thực, hay nói cách khác cốt lõi của nhật ký là sự thật

2.1.1.2 Những trải nghiệm thực tế nơi chiến trường

Trong nhật ký của các nhà văn Việt Nam rất nhiều cuốn nhật kí viết về chiến tranh, sự khốc liệt của chiến tranh mà chính những nhà văn lại là người

trải nghiêm nơi chiến trường Tiêu biểu đó là Nhật ký chiến trường của

Dương Thị Xuân Quý, Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn, Nhật ký Vũ Tú Nam

Dương Thị Xuân Quý là một nhà văn, một người chiến sĩ Cuốn nhật

ký của Dương Thị Xuân Quý đã ghi lại quãng thời gian mà nhà văn được trải nghiệm nơi chiến trường mưa bom, bão đạn Những khó khăn, vất vả thiếu thốn của chiến tranh đè nặng lên đôi vai người phụ nữ nhỏ bé nhưng nghị lực phi thường Trong những cuộc hành quân của mình, người phụ nữ nhỏ bé ấy phải vác một chiếc ba lô nặng trĩu với biết bao nhêu là vận dụng Nặng, chân đau, ngã, nhưng bằng ý chí và nghị lực phi thường Dương Thị Xuân Quý đã vượt qua tất cả quyết tâm dốc sức mình cho cuộc chiến đấu của dân tộc Nhật

ký ngày 19/4/1968, nhà văn viết “5h30 chiều qua bắt đầu xuất phát Chiếc ba

lô của mình có cả 2kg5 gạo, thịt kho và đủ thứ trên đời trút xuống đôi chân nhỏ quá khổ của mình Tất cả khoảng 32-35kg Bước thấp bước cao ngã ba cái Lại trẹo chân… Chân cứ nghiêng bàn đi đau nhói Đôi chân của mình nhỏ bé quá Nó lại không đủ sức đương đầu với sức nặng của chiếc ba lô đè xuống, nhưng nó cố gượng dấn bước và dần dần nó vượt lên được, mặc dù nó đau buốt đến tận xương.”[17, tr.21] Những trải nghiệm đó vô cùng khó khăn

không chỉ với Dương Thị Xuân Quý mà đó còn là những trải nghiệm chung của những chiến sĩ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ vô cùng khốc liệt Nhưng bằng nghị lực phi thường, sự mạnh mẽ và kiên trì, bà luôn cố gắng hết mình dù hoàn cảnh có khó khăn, khắc nghiệt đến như thế nào

Những đồng đội từng sát cánh bên Dương Thị Xuân Quý đã nhận xét: “Anh

em bảo: Bà Quý đi chân nọ đá chân kia, chân cứ run lẩy bẩy Chẳng qua là

bà cố gắng bằng tinh thần thôi, chứ chân không thể chịu sức nặng của chiếc

ba lô trút xuống” (21/4/1968) [17, tr.23]

Bằng việc viết nhật ký, nhà văn đã tái hiện lại hết những gì mình đã từng trải qua khi là một chiến sĩ nơi chiến trường Không chỉ là những khó khăn, mà còn có những nguy hiểm luôn rình rập bên mình Cái chết có thể đến bất cứ lúc nào mà không hề có sự báo trước Nhật ký ngày 29/4/1968, nhà

văn viết: “Ngày hôm nay mình đã qua một chặng đường nguy hiểm Vừa đi

được 15 phút thì máy bay đến, chặng đường mình đi bị chúng thả bom bi Bom bi vào đúng đoàn bộ đội đi trước mình” [17, tr.27] Và chiến tranh

không tránh khỏi những mất mát, hi sinh Dương Thị Xuân Qúy đã tận mắt

chứng kiến những mất mát đó và ghi vào trong nhât ký của mình “Máu chảy

đỏ lòm đường đi, những chiếc cáng đè lên vai anh em bộ đội Nhìn cáng, thấy anh em đẫm máu chân tay, kinh quá Một đồng chí đại đội phó hy sinh, cáng

đi ngay rồi Một đồng chi trung đội phó bị thương nặng có thể hôm nay hy sinh và sáu đồng chi khác bị thương” [17, tr.27] Dưới lăng kính của một nhà

văn đã trải qua nơi chiến trường đã giúp ta hiểu thêm những nỗi đau của chiến tranh, những nguy hiểm vất vả của những người chiến sĩ Dương Thị Xuân

Qúy đã viết: “Ôi cái chết sao đột ngột và dễ dàng đến thế” [17, tr.27] Vậy

mà người chiến sĩ ấy vẫn thản nhiên và không lo lắng gì Có lẽ những nguy hiểm rình rập xung quanh với họ là điều bình thường, cái chết với họ nhẹ nhàng, giống như nhà thơ Quang Dũng đã từng viết trong những trang thơ của mình:

“Gục lên súng ngũ bỏ quên đời”

Nhà văn và những người đồng đội của mình không lo sợ, quyết tâm

bước tiếp dù có khó khăn, nguy hiểm ra sao “Bọn mình vẫn đi một cách thản

nhiên mà chẳng lo lắng gì cả Hoàn toàn lúc đó chả ai lo sợ gì cho bước đường mình đi cả.”[17, tr.27] Tất nhiên cuộc sống vẫn có người này người

kia không ai là hoàn hảo Bởi vậy, mà nơi chiến trường nguy hiểm ấy vẫn có những người nhút nhát, sợ sệt, họ đào ngũ Tất cả đã được Dương Thị Xuân

Qúy chép lại một cách tỉ mỉ vào cuốn nhật ký của mình “Tất nhiên vẫn có

những kẻ chạy trốn Sáng nay đơn vị bộ đội đi trước mình cũng có một cậu người Hải Dương đào ngũ 3h30 sáng cậu ta còn lấy phần cơm Rồi cậu ta bỏ

ba lô lại và đi” [17, tr.27]

Có thể nói, cuốn Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Qúy như

một tư liệu lịch sử về chiến tranh và sự mất mát Những khó khăn, trải nghiệm

của nhà văn với đồng đội “Ngủ rừng Lào không thể lười chuyện buông màn

được Muỗi như trấu Ngừng một tí là muỗi bâu đến cắn đau nhói Ngay bây giờ, ngồi ghi những dòng này muỗi cũng luôn luôn hành tội mình ” (5/5/1968) [17, tr.35] Nhưng có trải qua khó khăn thì con người ta mới trở

nên trưởng thành được Ta có thể thấy nghị lực của nhà văn trưởng thành qua

năm tháng “Chiều qua chân mình phải chuội đi, hai chân mình xoạc ra, ba

lô mình kéo xuống và mình ngồi bệt xuống như động tác xoạc chân của vận động viên thể dục, thể thao Mắt cá chân trái và phải đều sưng lên nhưng mình không còn biết đau nữa ” [17, tr.33] Không chỉ có những khó khăn,

nguy hiểm, nhật ký Dương Thị Xuân Qúy còn có những trang viết về phong cảnh núi rừng, nơi nhà văn đã từng hành quân Trong nhật ký 5-5-1968, nhà

văn viết “Mình đi giữa cánh rừng Lào rất lạ Có một loại cây to và thẳng tắp

như những mủi tên đâm thẳng lên bầu trời Vỏ cây chi chít những hình lục lăng nhỏ và như được phết một lớp phấn hồng làm cả khu rừng sáng bật lên, trông giống như khu rừng châu Âu trong phim ảnh” [17, tr.36] Có thể nói đó

là những phút giây trải nghiệm yên bình nhất của nhà văn Nhà văn như thả hồn vào thiên nhiên, thả hồn vào cảnh đẹp để quên đi những mệt nhọc và khó khăn

Qua những ghi chép rất tỉ mỉ cuốn nhật ký của Dương Thị Xuân Quý như những thước phim quay chậm về chiến trường với những cuộc chiến đấu khốc liệt mà chính nhà văn là người trải nghiệm trong đó

Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn cũng là một cuốn nhật ký ghi chép lại những trải nghiệm của chính nhà văn khi là một chiến sĩ nơi chiến trường Cuốn nhật ký ghi lại một mảng đẹp đẽ và bi tráng trong cuộc đời Nguyễn Ngọc Tấn Đó cũng là một mảng, một trang đẹp đẽ, bi tráng của lịch sử đất nước và dân tộc in dấu lên cuộc đời và số phận những con người cụ thể, riêng biệt Những con người sống hết mình vì đất nước, vì cuộc chiến đấu Nguyễn Ngọc Tấn đã kể lại trong cuốn nhật ký của mình những cuộc chiến đấu cam

go, khốc liệt của các chiến sĩ với quân địch Mà ông lại là người có mặt trực tiếp trong cuộc chiến đấu đó Trong nhật ký ngày 14/10/1953, Nguyễn Ngọc

Tấn viết: “Ra tới đường Giờ bố trí Nằm dài ngoài đường chờ đợi giờ nổ

súng Sương lạnh ngắt, mắt cay sè, muỗi nhiều quá là nhiều Ngồi tay bó lấy đầu gối, lưng mỏi quá, muốn ngủ mà không ngủ được vì muỗi và lạnh”, “Một loạt súng lớn mấy chục trái nổ liên tiếp nhau Cái tiếng nổ với máu và mồ hôi của bao nhiêu người trong bao nhiêu tháng trời mà có Nghe tiếng nổ đầu các anh đều nhảy lên lao mình vào đồn giặc để thi hành tiếp nhiệm vụ ” [20, tr.28] Dường như nhà văn đã thuật lại những gì mắt thấy tai nghe, vô

cùng chân thực, sống động Những con người luôn cố gắng hết mình vì đất

nước dù có khó khăn gian khổ, cái chết luôn gần kề “Giờ này ở gần đồn

giặc, muỗi cắn họ không thấy đau, đói họ không biết đói, họ quên tất cả, trống ngực họ đánh mạnh hơn Bí mật, im lặng, hồi hộp_ tất cả chờ đợi một phút quyết liệt, có người sống, có kẻ chết” [20, tr.29] Những người sống vẫn

miệt mài chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc, người chết thì hi sinh một cách thầm lặng Nhưng tất cả họ sẽ sống mãi trong những trang nhật ký, sống mãi trong trái tim mỗi con người Việt Nam

Sau mỗi trận đánh, có niềm vui của chiến thắng, có giọt nước mắt của đau thương Tất cả được Nguyễn Ngọc Tấn tái hiện trong những dòng nhật

ký: “Cái đồn loang lổ tan nát như một cái xác điêu tàn Xác chết ngổn

ngang lầy nhầy gót chân, tung tóe vào áo và súng các anh xung kích Tất cả như một cái chợ đêm, đủ tiếng la thét của mình, tiếng khóc lóc van nỉ của đám

tù binh và vợ lính” [20, tr.32] Không chỉ có các trận chiến, Nguyễn Ngọc

Tấn còn kể về những khó khăn mà nhà văn đã trải qua, giấu nỗi đau để bước tiếp, hay những thiếu thốn về ăn, ở Trong nhật ký ngày 15/10/1953, nhà văn

kể: “Tới nửa đường, ghe nặng, mình phải xuống với mấy anh em khác đi bộ

Hai bàn chân mưng mủ, đau quá Trời đêm, cổ đổ bít lối cao tới đầu, sương xuống ướt chèm chẹp Chân đau anh em bỏ mình xa hơn trăm thước” [20, tr.39] Có đôi khi không đủ gạo, nhà văn và đồng đội phải nhịn, phải chịu đói

để chiến đấu Đó cũng là những thiếu thốn chung của dân tộc ta Dù thiếu thốn như vậy nhưng chàng thanh niên Nguyễn Ngọc Tấn vẫn kiên trì ở lại nơi chiến trường, chiến đấu, ghi lại những trang hào hùng của dân tộc, của cuộc

đời mình Mặc cho nguy hiểm luôn gần kề “Ngày 18/10, Trái đại bác nổ thật

giòn, đi vèo vèo, mọi người nằm sát xuống đất, chờ đợi những phút giây không lành Miếng đại bác bay sàn sạt trên cây rơi lộp bộp quanh người” [20, tr.41]

Cũng như trong Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Quý, nhật

ký Nguyễn Ngọc Tấn, trong “Những năm tháng ấy” Vũ Tú Nam đã kể lại

những ngày tháng ông trải nghiệm nơi chiến trường Chấp nhận làm một người lính đối diện với khó khăn, thiếu thốn Bởi đó cũng là những khó khăn chung của dân tộc Việt Nam Những chặng đường hành quân vất vả, thức đêm, chịu đói, chịu rét Tất cả đã được Vũ Tú Nam ghi chép lại tỉ mỉ, sinh động Trên những chặng đường hành quân ấy còn có tình cảm của tình đồng

đội, sự quan tâm lẫn nhau của đồng chí đồng bào “Lại xuống dốc, đá tai mèo

nghiến chân đau diếng”, “Cô xoắn xuýt đi nấu nước, mời sắn luộc, bắt ăn hết mới là đoàn kết, rồi nhốt gà để mai làm thịt đãi bội đội” (nhật ký ngày 3/1) [13, tr.30] Đó là những tình cảm đáng quý, tất cả đã tạo thành một khối đại

đoàn kết dân tộc không kẻ thù nào có thể đánh bại

Nhật ký đã phát huy được đặc trưng thể loại của mình, nó ghi chép lại hiện thực một cách rất tỉ mỉ Vì vậy mà qua nhật ký của các nhà văn Việt Nam, chúng ta thấy được bức tranh chiến trường, sự trải nghiệm của chính các nhà văn Những khó khăn, gian khổ, vất vả, niềm vui, đau thương, đôi lúc

có cả sự lãng mạn Tất cả đã được ghi lại trong nhật ký không màu mè, có phần thô ráp, nhưng giá trị mà nó để lại thì vô cùng lớn lao

2.1.1.3 Nhật ký ghi lại đời sống văn nghệ

Nhật ký ghi lại hiện thực đời sống, những câu chuyện đời thường của các nhà văn Những sự việc diễn ra hàng ngày ấy bao gồm cả những hoạt động văn nghệ, những sáng tác văn chương của các nhà văn Khi viết một tác phẩm nào đó nhà văn phải trăn trở, suy nghĩ, tìm nguồn cảm hứng rất lâu, viết

đi viết lại nhiều lần thì tác phẩm mới ra đời Và quá trình sáng tác, trăn trở về đời sống văn nghệ đều được các nhà văn ghi lại trong những cuốn nhật ký Không chỉ vậy, trong nhật ký còn ghi lại hoạt động văn nghệ cùng các nhà văn nhà thơ khác

Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng là những trang viết đầy tâm huyết của một người khát khao đóng góp với đất nước và cách mạng Qua đó, ta thấy một phần nào bối cảnh đất nước và đời sống văn học trong suốt những năm 1930-

1960 Bằng ngòi bút của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã cho ta thấy những vấn

đề mới, những bức xúc đặt ra trong đời sống văn nghệ lúc bấy giờ Đó là những cảnh hoạt động văn nghệ cùng anh em nghệ sĩ Trong nhật ký ngày

17/4/1956, “Đi nói chuyện với [Nguyễn Văn] Bổng về chuyện sáng tác

Khuynh hướng chung là vượt ra ngoài tài liệu Xây dựng nhân vật Đi vào

cuộc sống, biểu hiện cái thời đại Không thể lẽo đẽo theo sau thực tế mà mình chưa nắm được” [23, tr.70, 71] Không chỉ vậy, những sự kiện văn nghệ,

những hoạt động văn nghệ cũng được ông chép lại bằng ngòi bút rất chân

thực “Trăm hoa phê bình tập Ngôi sao của Xuân Diệu Đả rất mạnh Giảm

giá trị của giải thưởng.” (Nhật ký ngày 1/5/1956) [23, tr.74] Nhật ký ngày

22/6/1956, “Họp văn nghệ Hà Nội Bọn Thụy An, Hoàng Quân, Trương Uyên

hằn học, xuyên qua những lời phát biểu, có ý bêu riếu chế độ Đả kích lung tung Phức tạp vô cùng Nói láo cơ quan kháng chiến, công khai phê bình nọ, phê bình kia, mà mình phải chịu dừng! Chính sách đoàn kết nhục hơn khổ kế”

[23, tr.87] Dường như đó không chỉ là vấn đề văn nghệ mà có vô số vấn đề phức tạp khác được đặt ra trong buổi họp văn nghệ của các văn nghệ sĩ Thời

kỳ đất nước rối ren kéo theo chính trị phức tạp, văn nghệ thời bấy giờ cũng

phức tạp và nhiều vấn đề không kém “Họp chi bộ văn nghệ để thảo luận về

Nhân văn Chị Nhị sỉ vả, nói muốn ăn gan nuốt sống bọn nó Võ Huy Tâm cường điệu vẻ giai cấp công nhân Lê Đạt bênh vực Đang.P.K.A mạt sát Lê Đạt là hèn nhát Huy Tâm nói về công tâm con người đảng viên trong vụ này Mình tỏ ý thương anh em Nhân văn…” (Nhật ký ngày 15/12/1956) [23, tr.148]

Trong cuốn nhật ký của mình Nguyễn Huy Tưởng còn ghi lại những suy

tư, suy nghĩ của mình về văn nghệ, về nhà văn lúc bấy giờ “Chuẩn bị Đại hội

văn nghệ toàn quốc Nghe thắc mắc của anh chị em văn, thơ Đả kích lãnh đạo của Hội lung tung… Qua những cuộc phát hiện thắc mắc, thấy rõ trình độ những người làm văn ở nước mình sao mà thấp kém Ít băn khoăn về sáng tác, nhất là về trách nhiệm, nhiệm vụ người nhà văn trước nhân dân, trước cuộc sống, đối với con người, đối với vấn đề phục vụ xây dựng tâm hồn… Không phải

ở trên lĩnh vực văn nghệ, mà ở tất cả các cơ quan, đoàn thể khác tư tưởng bao trùm là địa vị, háo danh…” (Nhật ký ngày 16/6/1956) [23, tr.85]

Không chỉ vậy cuốn nhật ký còn là những trăn trở trong sáng tác của tác giả, trước khi cho ra đời một tác phẩm truyện hay kịch, Nguyễn Huy Tưởng đã phải suy nghĩ rất lâu, lấy ý tưởng đề tài, viết đi viết lại rất nhiều lần

Nhật ký ngày 2/4/1956, “Muốn làm thơ Muốn viết tiểu thuyết kháng chiến

Mở đầu là cảnh hội hè ở nông thôn Băn khoăn giữa hai vấn đề: viết về kháng chiến hay viết đấu tranh tư tưởng cho hòa bình? Chưa có chủ đích gì” [23, tr.60] Hay trong nhật ký ngày 27/5/1956, Nguyễn Huy Tưởng viết “Theo đuổi đề tài người mẹ Việt Nam Và một vở kịch về trận cuối cùng ở một làng cuối cùng cải cách ruộng đất Nói lên sự áp bức của bọn bóc lột, người làm cho nó không còn ý thức tự lập, hoàn toàn phụ thuộc vào giai cấp bóc lột, và chính vì thế mà khi nông dân đấu tranh, địa chủ giả nhân giả nghĩa, thì người kia bênh vực mà đi theo nó…” [23, tr.79] Như vậy có thể thấy qua những

trang nhật ký Nguyễn Huy Tưởng đã tái hiện lại chân thực đời sống văn nghệ của làng văn nghệ lúc bấy giờ nói chung và của nhà văn nói riêng

Cũng giống như Nguyễn Huy Tưởng, Lưu Quang Vũ vừa là một nhà viết kịch tài ba vừa sáng tác thơ, truyện và cũng rất chăm chỉ viết nhật ký Ông được xem là những người đi tiên phong trong phong trào đổi mới văn nghệ, dung ngòi bút của mình góp phần đem lại những điều tốt đẹp cho con người và xã hội Trong những trang nhật ký của mình, Lưu Quang Vũ cũng viết về đời sống văn nghệ những trăn trở về sáng tác, về văn thơ Nhật ký

ngày 6/6/1963: “Tối nói chuyện và đi chơi với Bùi Vũ Hiển Người bạn văn

thơ Hai thằng tranh luận về vấn đề sáng tác, ý kiến không thống nhất Mình không đồng ý với cậu ta ở chỗ: Cậu ta cho cái quan trọng nhất của người viết văn là óc tưởng tượng (tư duy trừu tượng) Còn mình cho là: quan trọng nhất

là cuộc đời và tình cảm của người viết…” [30, tr.18] Nhà viết kịch tài ba đôi

lúc cũng suy tư trong những sáng tác, ghi lại những tác phẩm của mình “Đêm

nay, thức tới gần sáng, làm mấy bài thơ hay nhất của đờ mình từ trước đến

nay, có lẽ vì sau những ngày nặng tràn suy nghĩ, cảm xúc đã đạt đến một sức chín nhất Làm mấy bài thơ như trút cả tâm hồn, nước mắt vào đấy Tuyền là những bài mình đã ấp ủ từ lâu: Mẹ, Thôn Chu Hưng, Quán nhỏ, Chim én.” (Nhật ký ngày 9/3/1964) [30, tr.61] Hay đơn giản là những trang nhật ký sửa

bài nhận xét về một người bạn tài năng trong sáng tác văn nghệ, một tác phẩm

xuất sắc Nhật ký ngày 4/5/1964: “Hữu Châu đến đưa mình hai truyện ngắn,

H Châu mới viết Hoa bưởi và Bản nhạc mùa thu, hay quá H Châu có tài thật Nếu không hiểu biết về họa và nhạc thì không thể viết như vậy được, chỉ có các tư tưởng chưa sâu thôi…” [30, tr.77]

Vũ Tú Nam là nhà văn, nhà báo trực tiếp tham gia vào cuộc chiến đấu giành độc lập của dân tộc Nhật ký của ông không chỉ ghi lại cuộc sống nơi chiến trường cam go, khốc liệt mà còn viết về đời sống văn nghệ của các văn nghệ sĩ Những trang nhật ký ghi lại những sáng tác của ông, những bài báo

kịp thời gửi về xuất bản Nhật ký ngày 9/1/1950, “Viết tiếp Miền giải phóng

gửi về báo Vệ Quốc Quân.”[13, tr.32] Cảnh sinh hoạt văn nghệ của những

nhà văn, nhà báo trên chiến trường đầy nguy hiểm, khó khăn vất vả được nhà

văn ghi lại trong nhật ký “Anh chị em làm bích báo, sáng tác nhạc về thuế

nông nghiệp, làm lán ra rừng, và đã học xong 10 bài chính trị Anh Văn Chung chịu khó Anh em vui, bốc

Có chỉ thị chuẩn bị đi phục vụ chiến đấu, nguyên tắc: Bốc hết mình Bọn mình phải viết cho xong các chuyện căm thù để sửa soạn đi luôn…” (Nhật ký ngày 30/11/1951) [13, tr.77]

Ngay trên chiến trường đầy nguy hiểm ấy, những hoạt động sáng tác,

hoạt động văn nghệ vẫn diễn ra Nhật ký ngày 14/7/1952, “Tối qua đọc truyện

La Văn Cầu mình mới viết xong để các đồng chí phê bình, góp ý kiến ” [13, tr.94] Hay trong nhật ký ngày 9/2/1953, nhà văn ghi: “Sinh hoạt văn nghệ đã đưa số 2 đi nhà in Phụ bản báo QĐND số Tết là tranh Mừng ảnh Hồ Chủ

Tịch của Hiến Truyện Lòng tin của anh Trần Độ, đã sửa theo ý anh Đạo và đưa đi in” [13, tr.112]

Phát huy đặc trưng của mình, nhật ký không chỉ ghi lại chân thực cuộc sống đời thường của các nhà văn Qua những trang nhật ký của mình các nhà văn còn cho ta thấy đời sống văn nghệ, tình hình văn nghệ, các hoạt động sinh hoạt của nhà văn với các văn nghệ sĩ khác Hay đó còn là những suy tư, trăn trở trong sáng tác nghệ thuật Từ đó, giúp người đọc có thêm cái nhìn về tình hình văn nghệ ở một thời kỳ nào đó

2.1.2 Nhật ký ghi lại hiện thực tâm trạng của các nhà văn

Nhật ký không chỉ ghi lại hiện thực cuộc sống, những sự việc diễn ra hàng ngày một cách chân thực, tỉ mỉ Nhật ký còn là lời độc thoại của chính người viết nó, là lời tâm sự bộc bạch của người trong cuộc Vì vậy, nhật ký đã ghi lại tâm trạng, cảm xúc của các nhà văn Những tình cảm, tâm trạng chân thành từ đáy lòng của người viết, đó có thể là lòng yêu nước, tinh thần lạc quan, những suy tư trăn trở hay cũng có thể là nỗi nhớ gia đình, nhớ người yêu, nhớ con Tất cả chất chứa trong nỗi lòng của những con người giàu tâm

tư cảm xúc luôn quan sát, cảm nhận cuộc sống xung quanh

2.1.2.1 Trăn trở của nhà văn về cuộc sống

Các nhà văn Việt Nam ai cũng tìm cho mình một lẽ sống, một lý tưởng sống cho bản thân Vì vậy họ luôn trăn trở về cuộc sống, về cuộc đời Cũng có khi đơn giản là những cảm nhận về bạn bè, đồng đội và những người sống xung quanh Tất cả những cảm nhận chân thực ấy đều được ghi chép lại trong nhật ký

Trong cuốn Nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn, có rất nhiều đoạn ghi lại chân thực cảm xúc của chính nhà văn Đó là tình yêu, nỗi nhớ Bình Trang, là cảm nhận cảm phục với những tấm gương anh hùng Có những lúc nhà văn buồn

vì những khuyết điểm của mình không sửa được Nhật ký ngày 17/11 có ghi: