SKKN sử dụng bản đồ tư duy dạy học môn toán

Vì vậy hiện nay chúng ta đang đổi mới nội dung, chơng trình để tiếp cận với các nềngiáo dục trong khu vực và trên thế giới, bớc đầu đã tạo cho họcsinh có hứng thú trong học tập giáo viên

Sử dụng bản đồ t duy dạy học môn Toán

A Đặt vấn đề

Thế kỉ 21, là thế kỉ của nền kinh tế tri thức, nền kinh tế màtrong đó sự sản sinh, cập nhật và sử dụng tri thức đóng một vaitrò quyết định đến việc tăng trởng và phát triển của một quốcgia, tạo ra của cải vật chất, nâng cao chất lợng cuộc sống Nềnkinh tế tri thức chỉ có thể đợc hình thành và phát triển dựa trênmột nền giáo dục tiên tiến hiện đại Do đó việc đổi mới phơngpháp dạy học là hết sức quan trọng trong quá trình dạy học

Nghị quyết TW2 khoá VIII Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng

định: “Tiếp tục đổi mới phơng pháp dạy và học, khắc phục lốitruyền thụ một chiều Phát huy phơng pháp dạy học tích cực,sáng tạo, hợp tác, giảm thời gian lí thuyết, tăng thời gian tự học, tựtìm hiểu cho học sinh, giáo viên, gắn bó chặt chẽ giữa lí thuyết

và thực hành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản suất và

đời sống” Rèn luyện thành nếp t duy sáng tạo của ngời học, từngbớc áp dụng phơng pháp tiên tiến và phơng pháp hiện đại vàoquá trình dạy học “Giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu”,

“Đầu t cho giáo dục là đầu t cho phát triển” Trong bối cảnh thếgiới có những thay đổi sâu sắc về mọi mặt ảnh hởng trực tiếp

đến giáo dục nh xu thế toàn cầu hóa, nền kinh tế tri thức, khoahọc công nghệ phát triển nh vũ bão, giáo dục thế giới đang xuấthiện những xu thế lớn, hệ thống giá trị, thang giá trị, thớc đo giátrị, định hớng giá trị, đang là vấn đề đợc đông đảo các nhàchính trị, nhà khoa học, các doanh nhân và các nhà giáo dục hếtsức quan tâm Trớc tình hình của thế giới có nhiều biến đổi BộGiáo dục và Đào tạo định hớng “ Tăng cờng quản lí, nâng caochất lợng giáo dục” Chuyển nền giáo dục từ chỗ chú trọng vào sốlợng sang định hớng vào chất lợng đòi hỏi phải thay đổi cáchnghĩ, cách làm giáo dục, trong việc nâng cao chất lợng và hiệuquả của giáo dục nói chung, nhà trờng - hạt nhân của nền giáodục nói riêng là hết sức cấp thiết Toàn ngành Giáo dục và Đào tạoquán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ

XI, triển khai thực hiện chơng trình hành động đổi mới căn bản

và toàn diện giáo dục đào tạo nhằm nâng cao chất lợng nguồnnhân lực đáp ứng yêu cầu của công cuộc công nghiệp hoá, hiện

đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nớc

Bộ GDĐT đã chỉ đạo các sở GDĐT và các sở giáo dục thực hiện

cực, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); biết tổ chức các hoạt

động nhận thức của học sinh dới sự chỉ đạo của giáo viên, hớngdẫn phơng pháp tự học cho học sinh, ứng dụng CNTT, sử dụngtrang thiết bị hiện đại, khai thác các thiết bị sẵn có và tự làmdùng để dạy học Khẳng định tầm quan trọng và vai trò đặcbiệt của giáo dục đào tạo đối với sự phát triển kinh tế, xã hội,nhất là trong giai đoạn hiện nay, nên việc nâng cao chất lợng dạyhọc trong nhà trờng là tất yếu Để tiếp cận dần xoá bỏ khoảngcách với các nền giáo dục tiên tiến Vì vậy hiện nay chúng ta

đang đổi mới nội dung, chơng trình để tiếp cận với các nềngiáo dục trong khu vực và trên thế giới, bớc đầu đã tạo cho họcsinh có hứng thú trong học tập giáo viên đã biết cách tổ chức mộttiết học theo hớng tích cực hoá hoạt động của học sinh Định hướng

cơ bản trong đổi mới phương phỏp dạy học(PPDH) là nhằm phỏt huy tớnh tớch cực

và sỏng tạo của người học Đú cũng là xu hướng quốc tế trong đổi mới PPDH ởcỏc trường phổ thụng

Từ mục tiờu "Học để biết, học để làm, học để cựng nhau chung sống và học đểlàm người", trước hết giỏo dục nhà trường phải hỡnh thành và bồi dưỡng cho họcsinh năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề Việc trang bị tốt năng lực này là mộttrong những hoạt động trọng tõm của việc đổi mới PPDH trong điều kiện đổi mớichương trỡnh giỏo dục phổ thụng

Để sự đổi mới về nội dung và phơng pháp đợc chuyển biếnmột cách mạnh mẽ thì đổi mới PPDH đợc nhiều cuộc hội thảo đã

tổ chức bởi vì đổi mới PPDH là trọng tâm của đổi mới giáo dục.Phơng pháp dạy học đợc đổi mới theo hớng tích cực hóa hoạt

động học tập của học sinh, khơi dậy và phát triển khả năng tựhọc, nhằm hình thành cho học sinh t duy tích cực độc lập sángtạo, nâng cao năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Rènluyện kỹ năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiển, tác động

đến tình cảm đem lại niềm tin hứng thú học tập cho học sinh Qua những năm giảng dạy tôi thấy, nhiều học sinh cha biếtcách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng,học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhng không nhớ đợc kiếnthức trọng tâm, không nắm đợc “sự kiện nổi bật” trong tài liệu

đó, hoặc không biết liên tởng, liên kết các kiến thức có liên quanvới nhau

Trong khuôn khổ bài viết này tôi xin trình bày những suy nghĩcủa bản thân tôi về vấn đề đổi mới PPDH môn Toán mà cụ thể

ở đây là “Sử dụng bản đồ t duy dạy học môn Toán”

B GIảI QUYếT VấN Đề

I Cơ sở lý luận

BĐTD còn gọi là sơ đồ t duy, lợc đồ t duy, là hình thức ghichép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tởng, hệ thống hóamột chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng cách kết hợp việc sử

dụng đồng thời hình ảnh, đờng nét, màu sắc, chữ viết Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế BĐTD theo mạch t duy của mỗi ngời, không yêu cầu về tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ nh bản

đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, dùng màu sắc,hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau Cùng một chủ đề nh-

ng mỗi ngời có thể “thể hiện” nó dới dạng BĐTD theo một cáchriêng, do đó việc lập BĐTD phát huy đợc tối đa khả năng sáng tạocủa mỗi ngời”

BĐTD là công cụ đồ họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,

đờng nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năngcủa bộ não giúp con ngời khai thác tiềm năng vô tận của bộ não.Qua đi sâu nghiên cứu để tìm ra hoạt động của bộ não, TonyBuzan (ngời Anh) khẳng định: “Một hình ảnh có giá trị hơn cảngàn từ ” và “ màu sắc cũng có tác dụng kích thích não nhhình ảnh” Vì vậy có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiếnthức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóakiến thức sau mỗi chơng, nhằm phát huy tối đa khả năng sángtạo của học sinh, giúp học sinh có phơng pháp học, tăng tính độclập, chủ động, sáng tạo và phát triển t duy, học sinh sẽ hiểu sâuhơn, nhớ lâu hơn và in đậm điều mà do chính mình tự suynghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Việc học sinh lậpBĐTD còn giúp cho các em phát triển khả năng thẩm mỹ, do việcsắp xếp đờng nét, màu sắc, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếpcác ý tởng một cách khoa học, hợp lí, trực quan, dễ hiểu, dễ tiếpthu

II Cơ sở thực tiển

Những năm qua, thực hiện đổi mới PPDH giáo viên đã tập

trung vào những nội dung dạy học bám sát chuẩn kiến thức kỹnăng, đổi mới kiểm tra đánh giá, tổ chức hoạt động học tập củahọc sinh, sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học, đẩy mạnh ứng dụngcông nghệ thông tin Năm học 2011-2012 thực hiện dự án pháttriển giáo dục trung học cơ sở II, Bộ GD&ĐT triển khai một số vấn

đề đổi mới phơng pháp dạy học ở cấp THCS với mục đích: Định

nhằm phát huy tính tích cực chủ động của HS trong học tập".

Đặc biệt chuyên đề sử dụng BDTD trong dạy học Nhng đánh giámột cách toàn diện và khách quan: Vấn đề đổi mới PPDH đã đợc

đặt ra đối với tất cả các cấp học trong hệ thống giáo dục phổthông Đặc biệt, khi chúng ta tiến hành đổi mới nội dung, chơngtrình và SGK thì vấn đề đổi mới PPDH đã trở thành một yêucầu cấp thiết Phong trào đổi mới PPDH đã diễn ra rộng khắptrong ngành GD toàn quốc Tuy nhiên việc đổi mới PPDH cha đợcthực hiện một cách đồng bộ ở các trờng học Xem xét thực trạng

đổi mới PPDH ở trờng THCS, có thể thấy nổi lên một số vấn đề

nh sau:

- Kiểu dạy học phổ biến trong nhà trờng, nhiều môn học hiệnnay vẫn là giáo viên truyền thụ những nội dung đợc trình bàytrong SGK, học sinh nghe và ghi nhớ một cách thụ động

- Việc sử dụng phối hợp các PPDH để phát huy tính tích cực,sáng tạo của học sinh còn hạn chế

- Việc gắn nội dung dạy học với các tình huống thực tiễn cũng

nh để giải quyết các chủ đề phức hợp của thực tiễn cha đợc chútrọng

Nguyên nhân

1.Về giáo viên

- Đa số GV mới hiểu vấn đề đổi mới PPDH ở hình thức bên ngoài(ví nh đổi mới chỉ là tăng cờng thảo luận nhóm hoặc phải sử dụngmáy chiếu, giáo án điện tử, trong các giờ học) mà cha chú ý đợc

đến bình diện bên trong của PPDH (hiệu quả và sự phù hợp của cácphơng pháp dạy học, thiết bị dạy học đối với nội dung và đặc thùmôn học)

- Phơng tiện, thiết bị dạy học còn nghèo nàn, không thuận lợicho việc áp dụng PPDH mới, nhất là các PPDH hiện đại

- Đời sống của nhiều GV còn khó khăn, trong khi số tiết dạytrong tuần của GV nhiều, nên GV ít có thời gian đầu t thoả đángcho việc đổi mới PPDH

- Việc kiểm tra thi cử mặc dầu có những đổi mới nhng vẫnmang tính hình thức, cha khuyến khích đợc cách học thôngminh, sáng tạo của học sinh

Việc sử dụng BDTD vào dạy học bớc đầu còn có nhiều bỡ ngỡ,

một bộ phận giáo viên cha hiểu thấu đáo về BĐTD, còn ngại khó,nhất là buổi đầu cha thành thạo trong việc sử dụng phần mềmMindmap, đặc biệt những giáo viên còn yếu công nghệ thông

tin Vì vậy mà lúng túng trong soạn giảng cũng nh thực hiện cácgiờ lên lớp, cha gây đợc hứng thú học tập cho học sinh, cha pháthuy tác dụng tối đa của BĐTD trong dạy học.

2 Về học sinh

- Động cơ thái độ học tập của nhiều HS cha thật tốt HS vẫnquen với lối học thụ động, cha sẵn sàng tham gia một cách tíchcực, chủ động vào các nội dung học tập

- Một số học sinh vì lời học, hổng kiến thức lớp dới nên khôngchuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Toán Đa số các em cha có ph-

- Thực hiện cuộc vận động ”Hai không” cha triệt để do bấtcập giữa công tác phổ cập và công tác chất lợng: Làm tốt côngtác số lợng đã khó, công tác chất lợng càng khó hơn

Kết quả kiểm tra lớp 9A,9B khi cha đa BĐTD vào dạy học

công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” làBản đồ t duy (BĐTD)

Việc lập một BĐTD có thể do từng cá nhân hoặc một nhóm,BĐTD vừa mang đậm dấu ấn cá nhân vừa thể hiện ý tởng sángtạo của cả tập thể do đó vận dụng BĐTD vào dạy học phát huy đ-

ợc tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Bớc đầu, tập cho học sinh có thói quen ghi chép tổng thể haytổng kết một vấn đề, một chủ đề đã học theo cách hiểu củacác em dới dạng BĐTD Hớng dẩn học sinh “đọc hiểu” và tự vẽ BĐTDsau từng bài học đồng thời cho học sinh làm quen với một sốBĐTD có sẵn, sau đó tập cho các em vẽ tên chủ đề hoặc mộthình ảnh, hình vẽ của chủ đề chính vào vị trí trung tâm rồi

đặt câu hỏi gợi ý để các em tiếp tục vẽ các nhánh cấp 1, cấp 2,cấp 3, Gợi ý các em tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thứccần nhớ của mỗi bài học vào một trang giấy rời hoặc vẽ chung trênmột cuốn vở

Sử dụng thành thạo và hiệu quả BĐTD trong dạy học sẽ mang lạihiệu quả tốt trong phơng thức học tập của học sinh và phơngpháp giảng dạy của giáo viên Học sinh sẽ học đợc phơng pháp học,tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển t duy logic.Giáo viên sẽ tiết kiệm đợc thời gian, tăng sự linh hoạt trong bàigiảng và quan trọng nhất sẽ giúp học sinh nắm đợc kiến thứcthông qua một “sơ đồ” thể hiện liên kết chặt chẽ của tri thức.Vận dụng BĐTD vào dạy học, giáo viên và học sinh cùng làm việctập thể một cách tích cực sáng tạo, huy động cùng một lúc nhiềukiến thức, kết hợp việc ghi chép kênh chữ với kênh hình, sau mỗibài học giáo viên và học sinh đều có thêm niềm vui vì tự mìnhlàm ra “sản phẩm trí tuệ”

Việc vận dụng BĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho các

em t duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cáchnhìn vấn đề một cách tổng thể, khoa học chứ không phải họcvẹt, học thuộc lòng, học sinh hiểu bài, nhớ lâu, vận dụng tốt BĐTD đợc sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất củanhà trờng, lớp học Giáo viên và học sinh có thể thực hiện BĐTDtrên bảng, trên vở, trên giấy, bìa, bảng phụ, hoặc cũng có thểthiết kế trên phần mềm iMindMap, sử dụng BĐTD có hiệu quả làgóp phần đổi mới phơng pháp dạy học và ứng dụng công nghệ

thông tin một cách dễ dàng và thiết thực.

Ví dụ : Nội dung bài “Hình bình hành” Toán 8 tập I đợc hệ thống lại bằng BĐTD sau:

Giáo viên sử dụng BĐTD để hệ thống kiến thức một cách khoahọc và logic, nội dung bài học đợc thể hiện trên bản đồ một cáchtrực quan mà không bị bỏ sót ý Không những thế, sử dụng BĐTDcòn giúp giáo viên tạo ra các hình thức học tập khác nhau, sửdụng linh hoạt các phơng pháp dạy học, phối hợp sử dụng các thiết

bị dạy học với nhau góp phần thiết thực vào việc đổi mới phơngpháp dạy học hiện nay.

Ví dụ : Bài “Hàm số y = ax2(a ≠ 0)” toán 9 tập II GV sử dụngphần mềm Mindmap để hệ thống kiến thức nh sau

Khi chơng trình và sách giáo khoa đã đổi mới, tất yếu phơngpháp dạy học bộ môn cũng phải đổi mới theo Do đó, không chỉngời học phải “mới” mà ngời dạy cũng phải “mới” trong cách thứctruyền đạt, kiểm tra đánh giá, phơng pháp tổ chức dạy học, lấyngời học làm trung tâm

Theo đó, giáo viên cần đầu t nhiều hơn về thời gian và trí tuệtrong bài dạy, vừa để làm rõ những nội dung kiến thức ẩn chứa ởkênh hình, kênh chữ, cũng nh tìm ra cách thức và phơng phápnhằm hớng dẫn cho học sinh tự khai thác và chiếm lĩnh tri thức Để rèn luyện và phát triển ở học sinh kĩ năng làm việc độc lập,làm việc nhóm, kĩ năng trình bày, giải quyết vấn đề là việclàm hết sức quan trọng và đặc biệt là phát triển kỹ năng t duythông qua BDTD

*Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ

Kiểm tra bài cũ là việc làm thờng xuyên của giáo viên nhằmhiểu rõ việc nắm kiến thức, hiểu bài, vận dụng vào giải toán củahọc sinh đồng thời tác động đến học sinh học tập tốt hơn, tíchcực hơn Tuy nhiên thời gian dành cho kiểm tra bài cũ khôngnhiều khoảng từ 5- 7 phút Trong khoảng thời gian này, giáo viên

có thể đa ra các câu hỏi lí thuyết hoặc cho học sinh làm bàitập Khác với các môn khoa học xã hội, môn toán thờng kiểm traviệc hiểu bài của học sinh thông qua các bài tập, bài tập vận

dụng lí thuyết Đặc biệt thể hiện rõ qua môn hình học, trớc

đây một số giáo viên thờng kiểm tra việc học bài cũ ở nhà củahọc sinh bằng cách yêu cầu học sinh phát biểu các khái niệm về

định nghĩa, định lý, hệ quả của bài học Với cách làm này họcsinh có thể trả lời thuộc bài nhng không hiểu bản chất của cáckhái niệm đó mà chúng ta thờng gọi là “ học vẹt” nhằm đối phóvới giáo viên Để khắc phục tình trạng trên, thì giáo viên phải

đổi mới phơng pháp kiểm tra đánh giá, đánh giá nhận thức củahọc sinh, yêu cầu đặt ra không chỉ kiểm tra “phần nhớ” mà cầnchú trọng đến “phần hiểu” đó là việc học sinh phải vận dụngkiến thức lí thuyết để trả lời câu hỏi giáo viên đa ra, cách làmnày vừa tránh đợc việc học vẹt, vừa đánh giá chính xác học sinh,

đồng thời nâng cao chất lợng học tập Phù hợp với hình thức kiểmtra phần nhớ lẫn phần hiểu có thể cho học sinh điền thông tincòn thiếu vào BĐTD mà giáo viên đã chẩn bị sẵn

Ví dụ: Trớc khi học tiết 27 “Dấu hiệu nhận biết tiếp tuyến của

đờng tròn” (Hình 9), giáo viên yêu cầu 1 học sinh lên bảng điềncác thông tin còn thiếu để hoàn thiện BĐTD “Vị trí tơng đốicủa đờng thẳng và đờng tròn”

Sử dụng BĐTD là một gợi ý cho cách trình bày mới Giáo viên

thay vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sửdụng BĐTD để thể hiện đợc 1 phần hoặc toàn bộ nội dung bàihọc một cách rất trực quan Toàn bộ nội dung cần truyền đạt

đến học sinh đợc thâu tóm trên bản đồ mà không bị sót ý Họcsinh thay vì cắm cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quantrọng, sơ đồ hoá chúng bằng các mối quan hệ và thể hiện lạitheo cách hiểu của mình Với cách học này cả giáo viên và họcsinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực hơn Giáoviên vừa giảng bài vừa thể hiện trên BĐTD hoặc vừa tổ chức chohọc sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành BĐTD Học sinh đợcnghe giảng, nhìn bản đồ, trả lời câu hỏi, đọc sách giáo khoa,ghi chép, sự tập trung chú ý đợc phát huy, cờng độ học tập theo

đó cũng đợc đẩy nhanh, học sinh học tập tích cực hơn

Ví dụ 1: Dạy bài hình vuông Hình học 8 tập I

Đặc điểm của bài này là học sinh đã biểu tợng về hình vuông,biết một số tính chất về cạnh, góc của hình vuông từ bậc tiểuhọc Mặt khác trong đời sống hàng ngày các em thờng gần gũicác loại đồ chơi có dạng hình vuông Hơn nữa cấu trúc của bàihình vuông nó tơng tự với các bài mà các em học trớc đó nhhình thang cân, hình bình hành, hình chữ nhật, hình thoi.Các bài này đều có các mục chính nh: Định nghĩa, tính chất,dấu hiệu nhận biết Do đó bài này giáo viên có thể tổ chức chohọc sinh hoạt động nhóm thiết kế BĐTD Với chủ đề chính làhình vẽ một hình vuông ở vị trí trung tâm để học sinh thiết

kế BĐTD, qua đó xây dựng kiến thức về hình vuông, hoạt độngnày sẽ phát huy đợc tính tích cực của học sinh, nâng cao hiệuquả của giờ dạy

Bớc 1: Mở đầu bài học, giáo viên có thể cho học sinh lập BDTD

theo nhóm hoặc cá nhân với các gợi ý: Tìm trong thực tế nhữngvật có hình dạng là hình vuông, viết những tính chất về cạnh

và góc mà em đã biết về hình vuông, thử phát biểu địnhnghĩa, dấu hiệu nhận biết theo cách hiểu của các em

Bớc 2: Cho một vài học sinh hoặc đại diện của các nhóm học

sinh lên trình bày BĐTD mà các nhân hoặc nhóm mình đã thiếtlập Qua hoạt động này giáo viên biết rõ việc hiểu kiến thức củacác em vừa là một cách rèn cho các em khả năng thuyết trình trớc

đông ngời, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn, góp phần giáo