Chính vì lẽ đó giáo viên khi dạy các tiết này thường gặp rất nhiều khó khăn, đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị công phu, kiến thức tổng hợp nhuần nhuyễn, kĩ năng phân tích thuần thục
Trang 1MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY TIẾT ÔN TẬP MÔN ĐỊA LÝ
•
Tiết ôn tập địa lý là một tiết hơi khó- vì thế phần nhiều GV thường e ngại khi phải dạy tiết này
Trong những năm gần đây, nền kinh tế xã hội trên toàn thế giới có nhiều chuyển biến nhanh chóng Ở nước
ta trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội, vấn đề giáo dục luôn được coi là vấn đề quan trọng hàng đầu
Để đáp ứng được yêu cầu của cách mạng khoa học kỹ thuật đang phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ, đòi hỏi ngành giáo dục và đào tạo phải thay đổi cách dạy và cách học nhằm tạo ra nguồn nhân lực mới có tri thức khoa học cao, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn và dễ dàng thích ứng trong môi trường mới đầy năng động, sáng tạo để giải quyết tốt các vấn đề trong cuộc sống
Vì thế, chương trình giáo dục mới rất chú trọng đến việc phát huy tư duy tổng hợp, sáng tạo, tự nghiên cứu,
tự học của học sinh, trong đó bài ôn tập góp phần rất quan trọng Những bài ôn tập chỉ được đánh giá tốt khi nó phát huy cao độ khả năng tổng hợp, hệ thống hóa kiến thức đã học, xác lập mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, giữa tự nhiên với hoạt động sản xuất của con người, củng cố các kĩ năng phân tích so sánh
Bài ôn tập trở nên vô cùng cần thiết cho vấn đề củng cố kiến thức cho các em trong tất cả các môn học Riêng đối với môn Địa lí thì đây là một trong những bài khó dạy, vì trong sách giáo khoa không có bài ôn tập
cụ thể, lại không có sách nào hướng dẫn một tiết ôn tập một cách chi tiết Chính vì lẽ đó giáo viên khi dạy các tiết này thường gặp rất nhiều khó khăn, đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị công phu, kiến thức tổng hợp nhuần nhuyễn, kĩ năng phân tích thuần thục và phải có phương pháp dạy học hợp lí, bên cạnh đó học sinh cũng phải có sự chuẩn bị đầy đủ trước những nội dung ôn tập ở nhà thì mới dạy tốt được tiết ôn tập Tuy nhiên, khi tổ chức dạy học ở lớp, tiết ôn tập vẫn rất khó thành công Những tiết ôn tập trong chương trình Địa lí THCS không có trong sách giáo khoa mà giáo viên tự soạn nội dung, vì vậy thường rơi vào tình trạng nội dung ôn tập quá dài, không thực hiện được hết trong một tiết; hoặc có những tiết lại không tổng hợp, hệ thống hóa được kiến thức trọng tâm của chương trình, dàn trải nội dung Kết quả học sinh không thích tiết ôn tập, hơn nữa học sinh rất thực tế, các em chạy theo các môn khoa học tự nhiên và môn ngoại ngữ, không thích các môn xã hội, nhất là môn Địa lí các em xem đây là môn phụ thì chính các tiết ôn tập làm các em nhàm chán nhất Hơn 10 năm trong nghề, tôi rất trăn trở về vấn đề này, mỗi lần có thanh tra về hoặc thi giáo viên giỏi nếu gặp tiết ôn tập tôi rất lo sợ Không những riêng tôi mà các đồng nghiệp của tôi cũng vậy, họ rất ngại tiết ôn tập Vì vậy đề tìm được phương pháp nào tiện lợi, hiệu quả vừa có khả năng truyền tải hết kiến thức bài học vừa tạo ra cho học sinh hứng thú học tập Vừa khắc sâu kiến thức, vừa làm cho các em yêu thích môn học Từ đó phát huy tính tích cực, tự giác và suy luận cho các em, nhất là các em khối 9 để các em có đủ hành trang cho các kì thi tuyển (Thi HSG, thi tuyển sinh vào lớp 10- nếu môn thi thứ ba là môn Địa lí)
Chính vì thế được sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp, tôi đã chọn "Phương pháp dạy tiết ôn tập Địa
lí 9 bằng sơ đồ" góp phần tổng hợp kiến thức nhanh gọn, khái quát.Tôi đã mạnh dạn áp dụng phương
pháp này vào xây dựng giáo án tiết 17: Ôn tập Địa lí 9 để dạy thao giảng ở trường Kết quả thấy việc áp dụng phương pháp mới đó đã giải thoát được rất nhiều vướng mắc của giáo viên bấy lâu nay là rút ngắn được thời gian Đặc biệt hệ thống hóa kiến thức một cách nhanh chóng, đa số học sinh hiểu bài, khắc sâu hơn kiến thức bài học, hứng thú trong học tập, các em có ý thức xây dựng bài nhiều hơn, biết suy luận các vấn đề, giờ học Địa lí trở nên sôi nổi hơn Tôi thiết nghĩ tiết ôn tập (Địa lý) nào giáo viên cũng làm được như thế này thì chắc chắn môn Địa lí sẽ được các em yêu thích nhiều hơn
- Giáo viên và học sinh THCS trong giảng dạy và học tập môn Địa lí
- Giới hạn trong việc tạo kỷ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên
- Tìm hiểu thực trạng dạy tiết ôn tập hiện nay và nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên
- Cần phải có phương pháp như thế nào để ôn tập tốt cho học sinh, cho các em nắm vững hệ thống kiến thức về dân cư và các ngành kinh tế của Việt Nam để tiết sau các em làm kiểm tra có kết quả tốt
- Dạy tiết ôn tập như thế nào để các em hứng thú với tiết học, không gây sự
- Áp dụng phương pháp sơ đồ trong dạy tiết 17 (Ôn tập Địa lí lớp 9)
- Góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên
- Giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức
Trang 22 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Thông qua tiết ôn tập GV tổng kết lại kiến thức đã học trước đó bằng việc sử dụng sơ đồ trong dạy học Địa lí Đồng thời rèn luyện cho HS những kỷ năng vẽ biểu đồ ở các dạng bài tập Địa lí
- Đề tài này được thực hiện nghiên cứu ở chương trình Địa lí 9(HK1), thực hiện phương pháp dạy ôn tập
- Học sinh có thể vận dụng nghiên cứu để hình thành kĩ năng, phương pháp học tập tốt hơn thông qua sơ đồ
B PHẦN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
Ngày nay trong quá trình hội nhập nền kinh tế, giáo dục được coi là một lĩnh vực rất quan trọng và luôn đi trước một bước trong sự nghiệp phát triển kinh tế của một quốc gia.Vì vậy, vấn đề chất lượng dạy-học nói chung và dạy dạy-học môn Địa lí nói riêng ngày càng trở thành mối quan tâm chung của các nhà sư phạm cũng như các nhà quản lý giáo dục và xã hội Đảng và nhà nước ta đã khẳng định: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển” Điều đó đã được thể hiện trong các Nghị
Nghị quyết TW4 khoá VII đã chỉ rõ phải “Đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học Kết hợp học với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với
xã hội Áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng
Nghị quyết TW2 khoá VIII tiếp tục khẳng định phải “Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự
Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn của xã hội, môn Địa lí trong nhà trường nói chung và môn Địa lí lớp 9
nói riêng không ngừng cải tiến chương trình, cải tiến phương pháp dạy học nhằm đạt được hiệu quả cao
nhất.Trong đó "PHƯƠNG PHÁP DẠY TIẾT ÔN TẬP ĐỊA LÍ 9"đóng vai trò quan trọng, nó có nhiệm vụ
củng cố kiến thức, rèn luyện kỷ năng Địa lí cho học sinh một cách thuần thục và chắc chắn hơn
Theo cấu trúc chương trình, hầu như sau một bài học( Chương???) thường có một tiết ôn tập để củng cố
kiến thức chuẩn bị cho tiết kiểm tra Đây là một thuận lợi rất lớn giúp giáo viên thực hiện tốt các phương pháp dạy học và biện pháp rèn luyện kỷ năng Địa lí cho học sinh
Qua nhiều năm giảng dạy môn Địa lí lớp 9, tôi nhận thấy chương trình Địa lí THCS nói chung và Địa lí lớp 9 nói riêng có nhiều kiến thức rất trừu tượng đối với học sinh, nhiều khái niệm, có nhiều bài nội dung dài nên trong thời gian một tiết học rất khó để giáo viên giảng giải hết cho học sinh hiểu Là môn học không có chương trình ngoại khóa cho nên tiết ôn tập là để giáo viên khái quát và chốt kiến thức quan trọng đồng thời giải đáp một số thắc mắc của học sinh Vì thế vấn đề đặt ra cho mỗi giáo viên có trình độ chuyên ngành hay không chuyên ngành việc lựa chọn phương pháp dạy học như thế nào cho phù hợp mỗi tiết học Thực tế trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại khi sử dụng sơ đồ(có thể do nhận thức về phương pháp này, do sợ thiếu thời gian lên lớp, hay chi phí tốn kém ) Trong quá trình dạy học môn Địa lí chúng ta có thể vận dụng một số loại sơ đồ sau:
- Sơ đồ cấu trúc: Là loại sơ đồ thể hiện các thành phần, yếu tố trong một chỉnh thể và mối quan hệ
VD: Sơ đồ hệ thống cơ sở vật chất - kỷ thuật trong nông nghiệp (Bài 7: Các nhân tố ảnh hưởng đến
- Sơ đồ quá trình: Là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố và mối quan hệ của chúng
VD: Sơ đồ sự vận động của Trái Đất quanh Mặt Trời và các mùa ở Bắc bán cầu.( Địa lí 6)
- Sơ đồ địa học: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian của các sự vật- hiện tượng
VD: Sơ đồ vị trí các khối khí ở Bắc Mỹ ( Địa lí 11)
- Sơ đồ logic: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của các sự vật- hiện tượng
Trang 3Trong tiết dạy sử dụng sơ đồ giáo viên cần đảm bảo những yêu cầu sau:
- Tính khoa học: Nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây dựng sắp đặt
- Tính sư phạm, tư tưởng: Sơ đồ phải có tính khái quát cao, qua sơ đồ học sinh có thể nhận thấy
- Tính mĩ thuật: Bố cục sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm kiến thức
Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã hóa một cách ngắn gọn, cô
động, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng.)
Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên quan) Bước 3: Hoàn thiện (kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội dung dạy học và logic nội
Nhưng trong quá trình dạy học Địa lý ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:
- Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội dung bài giảng một cách trực quan,
- Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1 phần kiến thức
- Sơ đồ để kiểm tra đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh đồng thời giúp giáo viên kịp thời
Vì thế khi sử dụng giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính là mục đích- phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh của sơ
đồ, mối quan hệ nhân quả, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết các đơn vị kiến thức trên sơ đồ Qua nhiều năm giảng dạy tôi thấy học sinh có kỷ năng ôn tập môn Địa lí rất hạn chế Tôi đã tiến hành khảo sát, thăm dò một số lớp 9 trong trường về kỷ năng ôn tập môn Địa lí và đã thu được một số kết quả như sau:
Xuất phát từ thực tế đó tôi nhận thấy, mặc dù học sinh cuối cấp THCS tiết ôn tập các em không có kỷ năng học nên giờ học không gây sự hứng thú
Đối với chương trình Địa lí 9 mới thì tiết ôn tập này có nội dung khá dài vì phải hệ thống lại kiến thức cho học sinh từ bài 1 đến bài 16 bao gồm cả kiến thức và kĩ năng để tiết sau các em kiểm tra 1 tiết
- Nội dung ôn tập và dàn ý ôn tập lại không có trong sách giáo khoa, sách tham khảo nên để tiết ôn tập có chất lượng rất khó Đối với giáo viên Địa lí không chuyên và giáo viên Địa lí có trình độ chuyên môn còn non thì ôn tập thường được tổ chức đơn giản, chưa chu đáo
- Giáo viên chủ yếu soạn và dạy theo các câu hỏi ở cuối mỗi bài trong SGK, chủ yếu dùng phương pháp vấn đáp, giáo viên cứ theo câu hỏi nêu ra và học sinh đứng tại chỗ trả lời Học lại các kiến thức của các bài
đã học nên học sinh rất nhàm chán Học sinh không phải suy luận nhiều vì đa phần các em có sách tham khảo và cứ thế mở ra trả lời Chính vì vậy, chỉ sau khi tiết học kết thúc là kiến thức cũng trả cho giáo viên không có gì đọng lại trong các em Bởi cách dạy lý thuyết sáo mòn hiệu quả thấp, các hoạt động xẩy ra nhàm chán rời rạc Thực tế hiện nay học sinh có trình độ học lực không đều; đối với học sinh trung bình, yếu, kém, các em không thích học tiết ôn tập Chưa nói đến đối tượng học sinh cá biệt thì khả năng tiếp thu còn hạn chế lại không có ý thức học, giáo viên không quan tâm chỉ ghi câu hỏi ôn tập lên bảng để học sinh
tự làm thì đối tượng học sinh này sẽ không làm và chất lượng bài kiểm tra rất thấp Vì vậy các em không thể
hệ thống toàn bộ kiến thức khá dài đã học trong một tiết ôn tập
- Giáo viên chưa thực sự đổi mới phương pháp, tiết ôn tập thường cho học sinh ghi câu hỏi tự làm, tự ôn
- Phương pháp dạy học chủ yếu là hỏi đáp thông thường
- Giáo viên chuẩn bị chưa thật chu đáo cho tiết dạy: về phương pháp, kiến thức, đồ dùng, nội dung ôn tập
- Học sinh còn thụ động trong việc tiếp thu kiến thức
Trang 4a Nhận thức mới
Ôn tập không phải là dạy lại, học lại các kiến thức đã học, ôn tập theo tôi là phải đạt được các nội dung sau:
- Hệ thống toàn bộ các kiến thức đã học bằng sơ đồ, bảng thống kê (Nội dung bảng, sơ đồ phải thật ngắn
- Xâu chuỗi sơ đồ hóa để thể hiện mối liên hệ móc xích, gắn kết giữa các kiến thức
- Liên hệ thực tế để khắc sâu kiến thức và mở rộng kiến thức làm sao để thu hút sự thích thú học tập của
- Lựa chọn phương tiện dạy học cần thiết nhất cho tiết ôn tập
- Phương pháp dạy học chủ đạo trong ôn tập là cho các em làm việc theo nhóm, xây dựng sơ đồ, bảng thống kê, vừa tiết kiệm được thời gian mà chất lượng học tập lại cao, những em học sinh yếu, kém sẽ được
- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước tiết ôn tập ở nhà
- Giáo viên phải điều khiển tổ chức cho học sinh ở lớp có hiệu quả
Từ nhận thức trên, qua một số tiết ôn tập được tổ chức ở nhiều lớp 9 khác nhau tôi nhận thấy rằng: xây dựng nội dung bài ôn tập theo hướng sơ đồ hóa là yếu tố quyết định thành công cho tiết ôn tập
- Lựa chọn kiến thức trọng tâm cơ bản của tiết ôn tập
- Xác định những hình thức tổ chức dạy học trên lớp
- Tổ chức cho học sinh hệ thống hóa, khái quát hóa các kiến thức đã học trên cơ sở đã được chuẩn bị trước nhằm xây dựng nên những bảng thống kê, các sơ đồ, biểu đồ
- Nắm chắc các kiến thức cơ bản, hệ thống hóa được kiến thức của từng phần, từng bài, lựa chọn các bài
- Nắm được tình hình học tập của từng đối tượng học sinh
- Có kế hoạch chuẩn bị các hình thức dạy học phù hợp cho tiết ôn tập
- Chuẩn bị bài tốt theo yêu cầu mà giáo viên đưa ra ở tiết học trước
- Chủ động và tự giác trong việc ôn tập kiến thức cũ
- Có kỹ năng vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế
- Linh hoạt trong việc cân nhắc, lựa chọn các dạng biểu đồ phù hợp khi làm các bài tập thực hành kỹ năng Đối với các tiết ôn tập của lớp 9 gồm có hai nội dung chính là:
Trên cơ sở đó tôi đã soạn một giáo án cụ thể sử dụng phương pháp sơ đồ trong dạy tiết 17: ÔN TẬP (Địa lí 9), hy vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng tiết ôn tập, gây hứng thú học tập cho học sinh
I Mục tiêu bài học: Sau tiết ôn tập này học sinh cần đạt được các yêu cầu sau:
- Hệ thống hóa các kiến thức đã học từ bài 1 đến bài 16 về phần địa lí dân cư, các nhân tố ảnh hưởng, sự phát triển và phân bố các ngành kinh tế chính của nước ta, bao gồm: Nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, các hoạt động dịch vụ chính như giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, thương mại, du lịch
Rèn luyện cho học sinh kĩ năng lập bảng thống kê
+ Kĩ năng vẽ biểu đồ thay đổi cơ cấu hoặc chỉ số tăng trưởng, biểu đồ thay đổi cơ cấu kinh tế
- Giúp HS có thái độ nghiêm túc, tự giác trong giờ ôn tập
- Hệ thống kiến thức về dân cư và trọng tâm là các ngành kinh tế
- Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, dân cư và kinh tế
Trang 5- Bản đồ kinh tế chung Việt Nam.
- Giáo viên dùng phương pháp sơ đồ hóa để hướng dẫn học sinh ôn tập
GV yêu cầu học sinh nhắc lại các nội dung đã học trong chương trình Địa lí 9 từ đầu năm đến nay
GV: Dân cư là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế đất nước Ở tiết ôn tập trước các em đã được
có kết quả tốt chúng ta hãy nhắc lại một số kiến thức về dân cư nước ta
GV nêu câu hỏi: Em hãy nêu các đặc điểm cơ bản của dân cư Việt Nam?
GV gọi nhiều học sinh trả lời, sau đó giáo viên nhận xét các câu trả lời của các học sinh GV chốt lại kiến thức về dân cư bằng việc treo bảng phụ đã chuẩn bị sẵn hoặc sử dụng máy chiếu trình chiếu sơ đồ đặc
điểm dân cư Việt Nam Gọi học sinh đứng dậy(Tại chỗ) đọc nội dung của sơ đồ, cả lớp cùng theo dõi.
Trang 7Hoạt động 2: Hoạt động nhóm.
- Học sinh vẽ sơ đồ về các ngành kinh tế theo các nội dung của từng ngành: các nhân tố ảnh hưởng, sự
- Học sinh dựa trên sơ đồ phân tích mối quan hệ giữa các nhân tố tự nhiên, xã hội đối với sự phát triển kinh
*Bước 1: Giáo viên chia lớp làm 8 nhóm nhỏ, mỗi nhóm từ 3 đến 4 em, mỗi nhóm vẽ sơ đồ một ngành kinh
tế, các em viết trên giấy A3 đã chuẩn bị từ trước
+ Nhóm 1: Hoàn thành sơ đồ 1
Trang 8+ Nhóm 2: Hoàn thành sơ đồ 2:
a
b
Trang 9
+ Nhóm 6: Hoàn thành sơ đồ 6
Trang 10+ Nhóm 7: Hoàn thành sơ đồ 7
+ Nhóm 8: Hoàn
- Giáo viên thu bài của các nhóm và đính lên bảng bài làm của từng nhóm
- Giáo viên cho học sinh nhận xét lần lượt các bài của các nhóm
+ Giáo viên đính bài nhóm 1 lên bảng và gọi nhóm khác lên nhận xét, bổ sung.
Giáo viên nhận xét chuẩn kiến thức và treo bảng phụ vẽ sơ đồ 1 (Hoặc trình chiếu bằng máy chiếu) mà giáo