Bài 20. Xây dựng và phát triển văn hóa trong các thế kỷ X-XV

- Tranh ảnh: Kiến trỳc, điờu khắc, nghệ thuật trong cỏc TK X-XV - Thơ, văn của cỏc nhà văn hoỏ lớn.. 3- Giảng bài mới: Hoạt động của giáo viên và học sinh Kiến thức cơ bản Hoạt động 1: C

Ngày soạn 19 thỏng 2 năm 2009

Ngày giảng 20 thỏng 2 năm 2009

Tiết 26:

Bài 20: XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ DÂN TỘC

TRONG CÁC THẾ KỶ X-XV

Gồm 1 tiết - Tiết 26

I- Mục tiờu bài học:

1- Kiến thức:

Sau khi học xong bài này yờu cầu học sinh cần nắm và hiểu được

- Trong những thế kỷ độc lập, mặc dự trải qua nhiều biến động, nhõn dõn ta vẫn nỗ lực xõy dựng cho mỡnh một nền văn hoỏ dõn tộc tiờn tiến

- Trải qua cỏc triều đại Đinh- Lờ- Lý - Trần - Hồ - Lờ Sơ ở cỏc thế kỷ X- XV, cụng cuộc xõy dựng văn hoỏ được tiến hành đều đặn, nhất quỏn Đõy cũng là giai đoạn hỡnh thành của nền văn hoỏ Đại Việt ( Cũn gọi là Văn hoỏ Thăng Long)

- Dưới ảnh hưởng sõu sắc của ý thức làm chủ đất nước và cỏc cuộc khỏng chiến chống ngoại xõm, nền văn hoỏ Thăng Long phản ỏnh đậm đà tư tưởng yờu nước, tự hào và độc lập dõn tộc

2- Thỏi độ:

- Bồi dưỡng niềm tự hào về nền văn hoỏ đa dạng của dõn tộc

- Bồi dưỡng ý thức bảo về cỏc di sản văn hoỏ tốt đẹp của dõn tộc

- Giỏo dục ý thức, phỏt huy năng lực sỏng tạo trong văn hoỏ

3- Kỹ năng:

- Rốn luyện kỹ năng quan sỏt, tư duy, phỏt hiện những nột đẹp trong văn hoỏ

II- Thiết bị dạy học:

- Giỏo ỏn, Sỏch giỏo khoa, mỏy chiếu đa năng

- Tranh ảnh: Kiến trỳc, điờu khắc, nghệ thuật trong cỏc TK X-XV

- Thơ, văn của cỏc nhà văn hoỏ lớn

III- Tiến trỡnh bài học:

1- Kiểm tra bài cũ: Hóy lựa chon phương ỏn trả lời đỳng nhất

Câu 1: Bộ máy nhà nước quân chủ chuyên chế Đại Việt đạt đến mức độ cao

và hoàn thiện dưới triều đại nào?

a- Triều Lý b- Triều Trần c- Triều Lờ Sơ d- Triều Nguyễn

Câu 2: Các vua thời Lê sơ đã làm gì để khuyến khích phát triển sản xuất ? a- Thực hiện chính sách quân điền

b- Thực hiện chính sách ngụ binh nông

c- Ban hành quy chế lĩnh canh

d- Kêu gọi dân phiêu tán trở về làm ăn

Câu 3: Chiến thắng nào đã đè bẹp ý chí xâm lược của quân Mông Nguyên ? a- Đông Bộ Đầu b- Chương Dương c- Vạn Kiếp d- Bạch Đằng

2- Vào bài:

Sau ngày giành độc lập, từ thế kỷ X- XV cựng với việc xõy dựng, hoàn thiện

bộ mỏy nhà nước, phỏt triển kinh tế và đấu tranh chống ngoại xõm, bảo vệ độc lập

dân tộc, nhân dân ta đã biết tiếp thu một cách chọn lọc những ảnh hưởng của văn hoá bên ngoài để xây dựng cho mình một nền văn hoá đa dạng, phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc Để thấy được những thành tựu văn hoá mà nhân dân ta xây dựng được từ thế kỷ X- XV, chúng ta cùng tìm hiểu bài 20

3- Giảng bài mới:

Hoạt động của giáo viên và học sinh Kiến thức cơ bản

Hoạt động 1: Cá nhân

GV: Bước sang thời kỳ độc lập, trong bối cảnh có

chủ quyền độc lập, các tôn giáo được du nhập vào

nước ta từ thời Bắc thuộc có điều kiện để phát

triển

GV: Nho giáo có nguồn gốc từ đâu? Do ai sáng

lập?

HS: Trả lời- GV chốt ý

( Sử dụng chân dung Khổng Tử)

Nguồn gốc: Trung Hoa

Sáng lập: Khổng Tử

GV: Dưới các triều đại Lý- Trần- Lê sơ, Nho giáo

phát triển như thế nào?

HS: Trả lời- Gv chốt ý

GV: Tại sao Nho giáo lại không phổ biến trong

nhân dân?

HS: Trả lời – GV chốt

Những quan điểm, tư tưởng của Nho giáo quy

định một trật tự, kỷ cương, đạo đức rất quy củ,

khắt khe Là công cụ thống trị về tư tưởng của

giai cấp cầm quyền Vì vậy giai cấp thống trị đã

triệt để lợi dụng Nho giáo làm công cụ thống trị,

bảo vệ chế độ phong kiến Còn đối với nhân dân,

họ chỉ tiếp thu khía cạnh đạo đức của Nho giáo

GV: Phật giáo có nguồn gốc từ đâu? Do ai sáng

lập?

HS: Trả lời- Gv chốt ý

( Sử dụng hình ảnh đức Phật )

I- Tư tưởng, tôn giáo

- Nho giáo: dần trở thành hệ tư tưởng chính thống của giai cấp thống trị, chi phối nội dung giáo dục, thi cử song không phổ biến trong nhân dân

- Thời Lê sơ: Nho giáo trở thành Quốc giáo

- Phật giáo:

+ Thời Lý- Trần, Phật giáo được phổ biến rộng rãi, chùa chiền mọc lên khắp nơi, sư sãi đông

+ Thời Lê sơ: Phật giáo bị hạn

( Sử dụng đoạn chữ nhỏ SGK )

GV: Vị trí của Phật giáo trong các TK X-XV?

HS: Trả lời- GV chốt ý

Các TK X-XV, Phật giáo giữ vị trí đặc biệt

quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân

và trong triều đình phong kiến Nhà nước phong

kiến thời Lý coi đạo Phật là Quốc đạo

Đạo giáo tuy không phổ cập nhưng hoà lẫn

với tín ngưỡng dân gian, một số đạo quán được

xây dựng

Hoạt động 2: Cá nhân

GV: Cả 10 thế kỷ Bắc thuộc nhân dân ta không

được học hành, giáo dục không có ai quan tâm,

trong khi đó ở Trung Quốc giáo dục đã được coi

trọng từ thời Xuân Thu ( Khổng Tử - Ông tổ của

nghề dạy học Trung Quốc)

Bước vào thế kỷ độc lập, Nhà nước phong

kiến đã quan tâm đến giáo dục

GV: Biểu hiện?

HS: Trả lời- GV chốt ý

( Sử dụng hình Văn Miếu + bảng phụ )

GV: Những việc làm trên của Lý Thánh Tông có

tác dụng gì? ( Ý nghĩa )

HS: Trả lời – GV chốt ý

Thể hiện sự quan tâm của Nhà nước phong

kiến đến giáo dục, tôn vinh nghề dạy học

Nội dụng học tập được quy định chặt chẽ

Thời Lê sơ quy chế thi cử được ban hành rõ

ràng: 3 năm có một kỳ thi Hội chọn Tiến sĩ Riêng

thời Lê Thánh Tông ( 1460-1497) đã tổ chức 12

khoa thi Hội => Số người đi học tăng, dân trí

được nâng cao

1484, Nhà nước quy định dựng bia ghi tên Tiến sĩ

( Sử dụng hình nhà bia Tiến sĩ)

GV: Việc dựng bia ghi tên Tiến sĩ có tác dụng gì?

HS: Trả lời – GV chốt

chế, thu hẹp và đi vào trong nhân dân

II- Giáo dục, văn học, nghệ thuật,

khoa học kỹ thuật:

1- Giáo dục:

- 1070, nhà Lý cho lập Văn Miếu

- 1075, khoa thi quốc gia đầu tiên

tổ chức ở kinh thành

=> Từ đó giáo dục được tôn vinh

và quan tâm phát triển

- TK XI-XV, giáo dục Đại Việt từng bước hoàn thiện và phát triển, trở thành nguồn đào tạo quan chức

và nhân tài cho đất nước

Khuyến khớch học tập, đề cao những người tài

giỏi cần cho đất nước

GV: Qua sự phỏt triển của giỏo dục trong cỏc TK

XI-XV, em thấy giỏo dục thời kỳ này cú tỏc dụng

gỡ?

HS: Trả lời- GV chốt

Vỡ nội dung giỏo dục chủ yếu phục vụ cỏc yờu

cầu chớnh trị- xó hội, khụng quan tõm đến khoa

học - kỹ thuật và phỏt triển kinh tế

Ngoài ra sự phát triển của giáo dục còn thể

hiện lòng tự tôn dân tộc ( Các vị Tiến sĩ khi đợc

cử đi sứ, nhiều ngời đã làm cho ngoại bang phải

thán phuc, có ngời đợc phong Lỡng Quốc trạng

nguyên )

Hoạt động 3: Cỏ nhõn

GV: Sự phỏt triển của giỏo dục gúp phần phỏt

triển văn học.Trải qua cỏc thế kỷ X-XV, văn học

dõn tộc từng bước hỡnh thành và phỏt triển, chủ

yếu là văn học chữ Hỏn

Trước thế kỷ X văn học phỏt triển như thế nào?

Từ thế kỷ X – XV văn học phỏt triển ra sao?

HS: Trả lời- GV chốt

Vì lúc này Phật giáo phát triển mạnh

Tỏc phầm tiờu biểu:

- Nam quốc sơn hà

- Hịch tướng sĩ

- Bỡnh Ngụ đại cỏo…

( Sd bài thơ Nam quốc sơn hà….)

TK XIV, Trần Nguyờn Đỏn đó thốt lờn:

“ Tướng vừ, quan hầu đều biết chữ

Thợ thuyền, thư lại cũng hay thơ”

( Sử dụng chữ Nụm ) Chữ Nụm: Xuất hiện TK XI-XII – Đõy là một

sản phẩm của tinh thần dõn tộc Nội dung mang

đậm tớnh dõn tộc, tỡnh cảm yờu nước

GV: Đặc điểm của văn học TK XI- XV?

HS: Trả lơi – GV chốt

- Tỏc dụng của giỏo dục: Đào tạo người làm quan, người tài cho đất nước, nõng cao dõn trớ song khụng tạo điều kiện cho kinh tế phỏt triển

2- Văn học:

- Thời gian đầu: Văn học mang nặng tư tưởng Phật giỏo

- Phỏt triển mạnh từ thời nhà Trần, nhất là văn học chữ Hỏn

- Từ TK XV, văn học chữ Hỏn và chữ Nụm đều phỏt triển

* Đặc điểm:

Hoạt động 4: Thảo luận nhóm.

GV: Chia 4 nhóm- Yêu cầu thảo luận - Sử dụng

phiếu học tập

Nhóm 1: Kể tên những công trình kiến trúc

tiêu biểu TK X-XV, phân biệt công trình kiến trúc

chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Nho giáo?

Nhóm 2: Phân loại những công trình điêu

khắc Phật giáo, Nho giáo? Nét độc đáo trong nghệ

thuật điêu khắc?

Nhóm 3: Sự phát triển của nghệ thuật sân khấu

ca múa nhạc?

Nhóm 4: Nhận xét về đời sống văn hoá của

nhân dân thời Lý - Trần- Lê?

HS; Thảo luận,trả lời – GV chốt ý

Nhóm 1:

(Sử dụng hình Chùa Một cột, tháp Báo Thiên)

Chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh (Nam Định),

tượng phật chùa Quỳnh Lâm ( Quảng Ninh)…

GV: Qua các hình ảnh trên, em hãy phân tích nét

độc đáo của nghệ thuật kiến trúc Việt Nam

HS: Trả lời – GV chốt

Mặc dù chịu ảnh hưởng của văn hoá bên

ngoài song trong các công trình kiến trúc vẫn

mang đậm dấu ấn dân tộc

Nhóm 2:

( Sử dụng hình : Lá đề khắc hình chim phượng

Rồng thời Lê sơ ) Nhóm 3:

- Sân khấu: Chèo, tuồng… phát triển

Rối nước phát triển từ thời Lý ( Tr 104)

- Âm nhạc: Trống cơm, sáo, tiêu, đàn cầm, đàn

tranh, cồng, chiêng…

- Thể hiện tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, tự hào dân tộc

- Ca ngợi những chiến công oai hùng, cảnh đẹp của quê hương đất nước

3- Nghệ thuật:

* Kiến trúc:

- Kiến trúc phát triển chủ yếu ở giai đoạn Lý- Trần - Hồ, TK

X-XV theo hướng Phật giáo gồm chùa, tháp, đền

Cuối TK XIV: Thành nhà Hồ

- Bên cạnh đó có những công trình kiến trúc chịu ảnh hưởng của Nho giáo: Cung điện, thành quách, thành Thăng Long

* Điêu khắc:

Gồm những công trình chạm khắc trang trí ảnh hưởng của Phật giáo, Nho giáo song vẫn mang những nét độc đáo riêng

* Nghệ thuật sân khấu, ca múa

nhạc mang đậm tính dân gian truyền thống

- Ca mỳa: Làng bản, lễ hội

- Đua tài: Đấu vật, đua thuyền, đỏ cầu…

( Sử dụng hỡnh ảnh về nghệ thuật chốo, rối nước )

Nhúm 4:

Hoạt động 5: Cả lớp

GV: Lập bảng thống kờ cỏc thành tựu KHKT từ

TK X-XV theo mẫu sau:

Lĩnh vực Thành tựu

Sử học

Địa lý

Quõn sự

Thiết chế chớnh trị

Toỏn học

Xõy dựng

HS: Theo dừi SGK trả lời – GV bổ xung, hoàn

chỉnh

Sử dụng bảng phụ

* Nhận xột:

- Văn hoỏ Đại Việt TK X-XV phỏt triển phong phỳ, đa dạng

- Chịu ảnh hưởng của yếu tố bờn ngoài song vẫn mang đậm tớnh dõn tộc và dõn gian

4- Khoa học kỹ thuật:

Sử học

Đại Việt sử ký ( Lờ văn Hưu - Trần) - Bộ sử chớnh thống của Nhà nước phong kiến Lam sơn thực lục, Đại Việt sử ký toàn thư…

Địa lý Dư địa chớ, Hồng Đức bản đồ…

Quõn sự Binh thư yếu lược, Sỳng thần cơ, thuyền chiến cú lầu

Thiết chế chớnh trị Thiờn Nam dư hạ

Toỏn học Đại thành toỏn phỏp ( Lương Thế Vinh ), Lập thành toỏnphỏp ( Vũ Hữu ) Xõy dựng Thành nhà Hồ

4- Sơ kết bài học:

* Củng cố:

A- Hóy lựa chọn phương ỏn trả lời đỳng nhất

Câu 1: Phật giáo phát triển nhất vào khoảng thời gian nào?

a- Thế kỷ X-XV b- Thế kỷ XI-XV

c- Thế kỷ X-XIV d- Thế kỷ XI-XIV

Câu 2: Khoa thi quốc gia đầu tiên đợc tổ chức vào năm nào?

a- 1070 b- 1072 c- 1075 d-1076

Câu 3: Cuối thế kỷ XIV đợc xây dựng và trở thành một điển hình của nghệ thuật xây thành ở nớc ta

Câu 4: Đại Việt sử ký toàn th là tác phẩm của ai?

a- Lê Văn Hu b- Ngô Sĩ Liên

c- Nguyễn Trãi d- Lê Hữu Trác

B - Hãy nối các ý ở cột A và cột B cho phù hợp

Phật giáo được coi là

Nho giáo được coi là

Súng thần cơ đợc phát

Khoa thi Quốc gia đầu

* Bài tập:

1- Lập bảng thống kờ cỏc thành tựu văn hoỏ trong cỏc thế kỷ X-XV theo bảng sau: Lĩnh vực Giỏo dục Văn học Nghệ thuật Khoa học- kỹ thuật

2 - Sưu tầm cỏc tư liệu về thành tựu văn hoỏ TK X-XV?

Phiếu học tập

Nhúm 1: Kể tờn những cụng trỡnh kiến trỳc tiờu biểu TK X-XV, phõn biệt cụng

trỡnh kiến trỳc chịu ảnh hưởng của Phật giỏo, Nho giỏo?

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Phiếu học tập Nhóm 2: Phân loại những công trình điêu khắc Phật giáo, Nho giáo? Nét độc đáo trong nghệ thuật điêu khắc? ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Phiếu học tập Nhóm 3: Sự phát triển của nghệ thuật sân khấu ca múa nhạc? ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Phiếu học tập Nhóm 4: Nhận xét về đời sống văn hoá của nhân dân thời Lý - Trần- Lê? ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Lập bảng thống kê các thành tựu KHKT từ TK X-XV theo mẫu sau:

Sử học

Địa lý

Quân sự

Thiết chế chính trị

Toán học

Xây dựng