DSpace at VNU: Thiết chế xã hội cổ truyền các dân tộc ít người ở Việt Nam - loại hình và thông số

DSpace at VNU: Thiết chế xã hội cổ truyền các dân tộc ít người ở Việt Nam - loại hình và thông số tài liệu, giáo án, bài...

OẠI HỌC TỔNG HỢP HÀ NỘI TẠP CHÍ KHOA HỌC s ố 6 - 1 9 9 3

THIẾT CHẾ XÁ HỘI CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC ÍT

NGƯỜI Ở VIỆT NAM - LOẠI HÌNH VÀ THÔNG s ố

P T S Lê N g ọ c T h ắ n g

1 Đ ộ t v ấ n đ'ê.

V i ệ t N a m là q u ố c gia đ a t h à n h p h ả n d â n tộc N go ài người V iệ t ( K i n h ) s i n h tụ c h ù y ếu

ở v ù n g đ ô n g b à n g c h â u t hô , v en b i ể n côm có 53 t h à n h ph'An dAn t ộ c c ư n g ụ , l à m ftn

ỏ v ù n g r ừ n g n ú i r ả i d ọ c c á c b i ẻ n giới V i ệ t - t r u n g , V i ệ t - Lào, Việt * C a m p u c h i a với 3/4

t ổ n g d i ệ n t í c h đ ấ t đ ai t o à n q u ố c C h i s ố ít d â n t ộ c n h ư C h ă m , K h ơ - m e s i n h tụ ờ d ô n g

b ă n g x e n kẽ n g ư ờ i K i n h ò đ ô n g bÀng v en b i ể n m i ê n T r u n g và N a m bộ T ừ t r o n g lịch sử,

s ự h ì n h t h à n h và p h á t t r i ể n c ủ a q u ố c c ủ a q u ố c gia Việt N a m , N h à n ư ớ c Viột N a m

k h ô n g t h ể t h i ế u vai t r ò c ù a đ ò n g b ào c á c d ả n t ộ c ít người, t r ê n m ộ t p h ư ơ n g d i ệ n n ào đó

n ế u n h ư k h ô n g m u ố n nói là q u a n t r ọ n g n h ư c á c d â n t ộ c n h ó m n g ô n n g ứ V i ệ t - M ư ờ n g ,

T à y - T h á i , M ô n - k h ơ me có t h ể nói, bộ m á y tô c h ứ c xả hội c ổ t r u ý è n c á c d â n t ộ c ít n gười

ò V i ệ t N a m có vai t r ò c ù n g vđi bộ m á y , h a y hệ t h ố n g c h í n h t r ị c ủ a c á c N h à n ư đ c V iệ t

n a m t r o n g l ịch sử, g ó p p h â n và có t á c đ ộ n g k h ô n g n h ò t r o n g s ự n g h i ệ p x â y d ự n g n ư d c và

g i ơ n ước

N g à y n a y c h ú n g t a đôi mđ i hệ t h ỏ n g c h í n h t r ị c ủ a đ ấ t n ư ó c ch o p h ù h ợ p với xu t h ế

c ủ a t h ờ i đ ạ i và n h u c â u t ấ t y ế u t r o n g s ự p h á t t r i ể n c ủ a d â n tộc, - s ẽ là k h i ế m k h u y ế t

n ế u bỏ q u a và k h ô n g " n h ậ n d iệ n" đ ư ợ c n h ữ n g t h i ế t c h ế x ả hội c ổ t r u ỳ ê n c ủ a đ ồ n g bào

c á c d á n t ộ c ít n g ư ờ i ò n ư ớ c t a Đó là m ộ t t r o n g n h ứ n g cơ sỏ c h í n h t r ị - xả hội q u a n

t r o n g c ù n g với t h i ế t c h ế xâ hội cổ t r u y ề n c ủ a người K i n h và c á c y ế u tô k h á c đ ể đi đ ế n

h o ạ c h đ ị n h m ộ t t h i ế t c h ẻ xã hội mới c ủ a đ ấ t n ưđc B ả n s á c l ịch s ử, t á m lý, vốn h óa xả hội c ổ t r u v é n c á c d â n t ộ c ít n gư ời ò n ư ớ c t a r ấ t đa d ạ n g và p h o n g p h ú T ừ n g vùng , t ừ n g

n h ó m n g ô n n g ứ , t ừ n g k hu vực d à n t ộc, đê u có n h ứ n g s ắ c t h á i r i ê n g , c u n g bậc k h á c

n h a u do t r ì n h độ p h á t t r i ể n k i n h t ế - xã hội t ộ c người k h ô n g đ ô n g đê u chi phối

T h ự c t r ạ n g đó c h o t h ấ y c á n có m ộ t s ự đ iê u t r a đ á n h giá frrcn q u y mô q u ố c gia đê t ì m

r a n h ữ n g giải p h á p s á t h ợ p vđi cơ sò c h o v iệc xảy d ự n g m ộ t t h i ế t c h ế xã hội ĩììđi là việc

k h ô n g đ ơ n g i ả n m ộ t s ớ m, Iìiột c h i ê u ơ đAy c h ú n g tôi c h ỉ cfô c á p đ ốn "diộn mạo" và đ ặ c

đ i ế m c ủ a m ộ t s ố d â n t ộc, m à t h e o c h ú n g tôi, nó "đại biốu" c h o n h ử n ẹ Ỉ(X 1Ì h ì n h t r o n g

t h i ế t c h ẻ x á hội cô t r u y ê n c ủ a c á c d â n t ộ c ít người ỏ n ư ớ c t a c ũ n g n h ư n h ơ n g t h ô n g sô

c h u n g củ a nó ( 1)

2 T h i ế t c h ế x ồ h ô i c ổ t r u y ề n c á c d â n t ộ c

Do t í n h c h ấ t đa d ạ n g , p h ứ c t ạ p và k h ô n g đ ô n g đ êu c ủ a t r ì n h độ p h á t t r i ể n tộc n g ư ờ i

(1 ) T ro n g b à i n à y c h ú n g tồ i c h i d ề c ả p d ế n c á c d â n tộ c ít n g ư ờ i c á c tỉn h m iề n n ù i p h ía B ắ c va sẽ trin h b à y

c á c d â n tộ c p h ia N a m c ủ n g n h ư c ó b à i tố n g q u á t ở nhCm q h à i sau

32

pf ‘!i g n ì a c á c dAn t ộ c có sự k h á c biệ t t r o n g s ự p h á t t r i ể n xá hội nói c h u n g , và bộ m á y

h a n h c h í n h xã hội nói r i ỗ n g ơ các t ỉ n h rrúẽn n ú i p hí a b ắc , cổ t h ể t ạ m thAy mố i q u a n

hộ xả hội c ũ n g n h ư t h i M c h ẻ c ủ a nổ cố s ự t ư ơ n g đối t h ố n g n h ấ t t r o n g m ộ t k h u v ự c địtt

|v có nhiVm t h à n h p h ầ n (ỈAn tộc cư t r ú Tuy n h i ô n , t r o n g h o à n c ả n h t r ô n , yêu t ố k i n h

ì x ã hỏi -ua đAn tộc* c h u t h o t h ư ờ n g c hi p h ố i k h ò n g n h ò đ ố n c á c d á n t ộ c k h á r t r o n g

k h u v ự c I ) o v ậ y (l ối v đ i n h ơ n g d â n t ộ c c ỏ d á n s ô ít, t r i n h đ ộ p h á t t r i ể n t ộ c n g ư ờ i

( m r a c a o nhiV*u k h i k h ô n g n h ậ n r a t h i ò t c h i x à h ộ * c ù a h ọ , n ố u k h ô n g n g h i ô n c ứ u k ỹ

ĩ >i q u a n K* g iứa c á c d á n t ộ c t r o n g khu vực với n h a u ơ r á c d â n t ộ c n ii ô n n úi p hí a

ỉ V \ với kô t q u à t i m hií'*u hưrôr đ â u , c h ú n g tôi t h ấ y nổi l òn n h ơ n g loại h i n h t r o n g t h i ^ t

• xã hỏi eổ t r u y ề n ( lia đ ỏ n g hào gôm n h ơ n g loại n h ơ sau:

m Li Xì ỉ h ì n h T h á i :

T h á i là m ộ t d â n t ộ r co t r i n h độ p h á t t r i ò n c a n T ư l âu xã hội T h á i đ ã có bộ m á y h à n h

• i nh VỚI <‘ i r cAp t ữ dií.íi \ôn n h ư H A N M Ư Ờ N G I Xã í - C H Á r M Ư Ờ N G í h a y L I Ê N

: ị í À r M Ư « ĩ n í ; i

í \ị ỉ - Ị c a r ^,;ì đ i n h g ô m mộ t hay nhiV-u d ò n g họ t r o n g m ộ t k h u v ự c đ ấ t đai

'ì ị.: -MÍOIÌ dõi í Vi ũ c a r q u a n hệ h u y ế t t ộc , l á n g g i ô n g B a n t h ư ờ n g do tao đ ứ n g

‘i 1 hií' X I hoi i(in h ơ n va t r ự c t i o p với b ả n !a M Ư Ơ N G M ư ờ n g x u ấ t h i ệ n l à d o n h u

MU ì if* Tì hụ Ị r ã r hail í n > n £ một c ộ n g đ ồ n g s a n x u ấ t l ũa nưđo, với vai t r ò c ủ a t h ủ y lợi

mộ t í h u n g hì i ì g l ò n g ‘ h a o Ngxíời T h á i c ó c â u :

"Có n ư ớ c mới c ó m ư ơ n g

Có m ư ờ n g niổi r á o tao"

N ướ c M u t i n y M ư ờ n g Tao, (‘ó thí* nói đó ỉ'ì n h ứ n g t h à n h t ố cơ h a n t ạ o n ê n đ ơ n vị

< i h ộ i M i f r i ' i g va n ộ i h a m n i 1 n ó M ư ờ n g n h u l à m ộ t b ộ m á y " t ì h a n ư d c " v đ i c h ẻ đ ộ

■ytiia t ạo M ư ờ n g r n b a c à p c h í n h v a r o c ấ p t r u n g g i a n l à m n h i ệ m v ụ t h ừ a h à n h q u y è n

ư<’ t ư t i t r o n g k h u ô n k h ô r u a c h i n h q u y ô n p h o n g k ỉ ê i ì t r u n g ư ơ n g t ậ p q u y ê n

M ơ í i n g n l i * j A í l ! w«nh ỉ ộ » t ĩ M ì i ư ờ n g l ộ n g ) , (ỊI/CĨI I m ư ờ n g quf* n ) D i í n g d â u c á c m ư ờ n g

l o g ọ i là t<io M ní Ị t a o q i ỉ c n M ư ờ n g 1(1 n h ơ n g ọ i l à m ư ờ n g p h í a v ớ i c h ứ c đ ứ n g đ â u

' ì ì ơ í i n g n a y g o i la p ỉ ì K ỉ ( ' á r m ư ờ n g p h í a t ư ơ n g đ ư ơ n g v đ i c ấ p x ã n n V n x u ô i , n ô n t r í õ u

l i n h đ ộ t t h * ' m t ê n r h o n g ư c í i đ i í n g đ á u l a ”lv t r ư ở n g ’’ n g ư ờ i T h á i g ọ i l à p h í a / ý C h â u

lì irờng thỉ 'ìiíMng vđi Mint huy ộ n niíôn xuôi, n ôn triV*u đ i n h có đ ạ t t h ò m ('ho người

l ư n g đ â u ỉa tri i hâ ì ì n ^ ư ờ i t h á i goi ỉa án n h á tri c h á u T h ờ i t h ự c d â n P h á p t h ố n g

' Ị , c ò n t h ò m r h ớ í * c h ã n h t ù n g n g ư ờ i T h á i g ợ i l à p h í a c h á n h ; c á c c h ứ c n h ư " b ồ

h á n h \ " í u á n p h u ';ị (ít' u í Ị u y ựx) 1 ỉa c h â n m ư ờ n g h a y á n n h á M ư ờ n g l u ồ n g < m ư ờ n g

<'n> l à f’Ap t | ' ( ) i ụ ; , ’i nt i V *■ t h ư c c h ấ t c h i l à m ộ t Tiìột c h â u m ư ờ n g T r ư đ o đ â y , t r i o u đ ì n h

i h o n g k i r n ^1)! ị,ì íítii / ' : ÌH: ('.'u c h âu m ư ờ n g h à n g nAm có n g h ĩ a vụ n ộ p r ố n g đô m ư ờ n g

ỉ t òng t h u g ó p VÀ n ộ p r h n ??ì7‘ij đ ì n h t r u n g Ương vrh t ư ("Ách đ;ìi d iộn t r í ô u đ ì n h p h o n g

<i^n ở đ ị ĩ p h ư ơn g, nó đ ơí t r q uv ^ n phò c h u à n \’h bô n h i ộ m ''ác " c h ấ n n iư ờ n g " " C h ẩ n

Vi ơờng” đ ỉ i di ệ n n h a v u a đi ôu k h i ô n moi v i ộ r r ù a V h A u m ư ờ n g M vò c h í n h t r ị , k i n h t è,

cã hội q i : i n sự n g ò m gi ao, t ô n gi á o n ạ c hi ệt c â n i ơu V là g i u p v i ệ c c á c " c h â n m ư ờ n g "

*õ hê t h ô n £ c á r ch iĩr til ‘h hơp t h à n h lao t m n m ư ờ n g , n ộ m á y t h ố n g t Ĩ'Ị t o à n m ư ờ n g

ớn t ậ p t r i P £ ờ một hi\n ỉđn ri p ’ơa n i ' M n g t r u n g t à m gọi là c h i ê n g “C h i ê n g ” đ ư ợ c XVm

là tr u n g tám ch ín h trị, kinh tế, vftn hóa c ủ a m ộ t m ư ờ n g Thời th u ộc P h á p , ngoÀi việc

v ả n d u y t r ì hộ m á y h à n h c h í n h c ổ t r u ỳ ẻ n c ủ a xả hội T h á i , c h ú n g c ò n bổ s u n g t h ẽ m

t h ò n g /ại t h ư k ý b è n c ạ n h tri chtoi ờ m ộ t vài đ ị a p h ư ơ n g , t í n h t h ế tẠp c ù a d ò n g

họ, gi a đ ì n h ít n hí ồu bị xóa hò B ón , m ư ờ n g t r ỏ t h à n h m ộ t đơn vị h à n h c h í n h t h u ộ c

c ấ p t ỉ n h , " c h ú a đ ấ t " a n l ư ờ n g và t r ỏ t h à n h r ô n g c h ứ c ( \ )

b> Lo ai h ỉ n h M ư ờ n g :

M ư ờ n g là d â n t ộ c t h u ộ c n h ó m n g ô n n g ứ V i ệ t - M ư ờ n g Xả hội M ư ờ n g là x ả h ộ i c ủ a

n ê n k i n h t ế - v à n h ó a t h u n g l ữ n g T h i ế t c h ế c ủ a c ộ n g đ ồ n g k i n h t ế - x ả hội bị c h i phối hỏi đ ặ c đ i ế m đó

L À N G lã đơn vị xá hội c ấ p cd sò, là m ộ t t ế bào x ả hội có s ơ c s ố n g đ ộ c l ậ p Mỗi l à n g

M ư ờ n g cổ địa vực r i ê n g C á c l à n g lại c h u n g n h a u d ò n g suối lổn, c h u n g n h a u hỏi r ả n h

s i n h t h á i t h u n g l ữ n g Bởi v ậ y c á c l à n g t r o n g t h u n g l ủ n g cỏ m ối liên h ệ và "đíẽu h ò a

q u ý ẻn ìợi" (như cách goi của giáo sư Từ Chi) nên đả xuất hiện Tù trư ởng và vai tr ò của

ô n g t a t r o n g c ộ n g đ ô n g

Xả hội cổ t r u y ề n M ư ờ n g có hai đ ả n g cấp Đ ằ n g c ấ p t h ố n g t r ị N H A L A N G , là đ ả n g

c á p c h i ế m l ĩ nh m ộ t M Ư Ờ N G Đ ả n g c ấ p bị t r ị M OL ( n g ườ i) h a y MOL M Ư Ờ N G ( n g ườ i

i à n g ) là đ ả n g c ấ p p h â n t á n t r o n g n h i ê u m ư ờ n g T o à n bộ xả hội M ư ờ n g v ậ n h à n h t h e o 1>Ộ m á y do N H A L A N G t h i ế t i ập g ô m có:

- L a n g cun: là COIÌ t r a i c ủ a c h i n h á n h cả t r o n g t ô n g tộc N h a L a n g , caỉ q u ả n t o à n

M ư ờ n g , c h ủ y ế u là m ộ t l à n g ờ t r u n g t a m M ư ờ n g c ũ n g gọi là C h i ê n g n h ư n g ư ờ i T h á i

- L a n g tạo: là co n t r a i cả c ù a c á c chi n h á n h t h ư , rai q u ả n t ừ n g l à n g h a y c ụ m l à n g

n g o à i C h i ê n g Dưới l a n g too có m ột s ố người g i ú p việc gọi là ậu C á c ậu có n h i ê u loại:

l à m t r ậ t t ự t r ị an , q u a n lý r u ộ n g đ ấ t tai s à n t o à n m ư ờ n g , và c ủ a N h a l a n g , q u ả n l ý tô,

t ứ c c ù a cai c ố n g n ạ p bi ếu x é n Q u a n hệ l a n g t ạ o và ĩ a n g c u n là q u a n hộ đạ i d i ệ n

c h i n h á n h t h ứ và c h i n h á n h cà t r o n g p h ạ m v i t ố n g tộc N ế u t ồ n g lớp m o / m ư ơ n g ) ( n g ườ i t r o n g m ư ờ n g } t h ư ờ n g s ố n g p h à n tác ở các m ư ờ n g t h ì t ò n g tộc n h a ỉ a n g lại s ố n g

t ậ p t r u n g ở một m ư ờ n g n h ấ t đ ị n h Đỉèu đó c ồ n g cổ đ i ê u k i ệ n t ă n g t h è m t h ế l ự c c ủ a d ò n g

họ t r o n g việc d uy t r ì bộ m á y vê t h i £ t c h ê c ủ n g n h ư vẠn h à n h của nó S ự v ậ n h à n h

c ù a bộ m á y t h ố n g t r ị n h a i o n g đ ặ t lòn t ừ n g m ư ờ n g C á c l a n g t ạo g á n bó với l a n g

c u n bởi n h í ẽ u y ế u tố, s o n g t ư ơ n g đối nổi t r ộ i là y ế u tô' t h ủ y lợi Su ối lớn t r o n g môi

t r ư ờ n g s i n h t h á i t h u n g l ủ n g " k h ô n g c ủ a r i ẻ n g ai" n è n c à n có sự q u a n hệ và điêu hòa

c h u n g g i ứ a c á c l à n g và người đ ứ n g đ à u l à n g với người đ ứ n g d â u m ư ờ n g " L a n g c un"

c ò n có n h i ệ m vụ t r i ệ u t ậ p c á c " lang tạo" t h ự c h à n h n g h ĩ a vụ t h u ế m á , đi p hu , đi lính khi có t r á t c ù a q u a n c h â u Dưđi c h ê độ t h ự c d â n , p h o n g k i ế n , c h ế độ N H A L A N G bị

t r ù m l èn hỏi hộ m á y q ư « n lại Viột t ừ c ấ p c h h u l èn c ấ p t i n h T r o n g hỏi c à n h đó, Ỉũỉĩg

c un có khi là /v t r ư ờ n g có khi ^ h ò n g T r ư đ c k hi có hộ m á y c h i n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g á p

đ ặ t vào c h ế độ n h a l a n g t h ì t h i ế t c h ế c ủ a n h a l a n g v ậ n h à n h t h e o k i ể u r i è n g c ủ a nó

k h á c h ặ t c h ẽ với q u a n hè xà hội, k i nh t ế và r u ộ n g đ á t t ư ơ n g ơ n g T r ư đ c t h è kỷ XIX,

(1) Hiỏn nay cái got là m u ò n g ớ vùn g n giiu t Thài có thể xem n h ư dơn VI tirang d i io n q cắp h ijy ê n Mường so (P hong

Thổ), M trở n g L a y (h n v ê n M iỉà n g L a y M iro n g T h a n h (D iê n ô iè n/, M irờ n g Q ua i (T u â n G iáo), M ư o n g M(/o/ ( ĩh u è n C h âu )

M iỉò n g Lò ( h í iy ì n Van C h á n ) M iĩà n q M u a (M at Sơn) M i/ v n q V ảỉ (Vẻn C h â u ), M ù n g S m g (M ô c C h á u ), M i/n m g T ă c (P h ù

Y ẻ n ị M trờ n g C h iề n (Q u ỳ n h N h a i) M irờ n g L i (h u yê n M íiò n g La), M irò n g Than (T h a n Uyển)

34

t r í ẻ u I / dfl d ặ t q u a n lại r á c c ấ p xá tổ c h' ‘ rơ sở c ủ a c h k i h q u y è n t r u n g ư ơ n g

T ừ n g / o n g r u n t r ớ t h à n h xã t r ư ơ n g N H À ì a N G vĂn q u ả n dAn t h e o c h ế độ "cha t r u ỳ è n

c on nói* T r í ó u M i nh iMang (1â t i ê n h a n h r a i tỏ Vif*n c á p xỏ k h ỏ n g t ư ơ n g l í n g vổi m ư ờ n g

nứ a Ví d ụ M ườ n ự Hi oÁt t h à n h bây xã N ế u đư ợ c d â n xả h ầu thì l a n g c u n sẻ t r ỏ

í h n n h "xà t r ư ờ n g " c h ứ k h ố n g n h ấ t t h i ố t n h ư t r ư ớ c đổ Lý t r ư ở n g và c h ơ c v ièn c á c c ấ p

Sf‘ q u á n ỉ ý d á n V(Í1 c u ộ c r ả i t ổ c ù a M i n h M ạ n g , nhci l a n g M ư ờ n g bị t ư ớ c q u ỳ ẻ n h à n h

p h á p C a c vụ á n ì í > n sẽ t h u ỏ c c ấ p t r ô n gi ai q u y ế t c h ư k h ò n g t h u ộ c " n h a l a n g " n h ư t r ư ớ c 'láy n ứ a

í', L><J ■ h ì n h 7 à V X ù n g :

T r o n g xã hội cô t r u y ê n r u a người T à y - N ù n g có n h i ê u c ấ p M ư ờ n g k h á c n h a u M ư ờ n g

h ir i ng đ ư ơ n g vđi xã, t ỏ n g , h u y ộ n h a y 1(1 n hơn C á c " mường " n h ò t h ư ờ n g p hụ t h u ộ c vào

m ư ờ n g " i đ n C h Ẳ n g h ạ n t r ư ớ c đâv, c á c " mương " c ủ a t ỉ n h H à T u y è n ( cũ) đ ẽ u p h ụ t h u ộ c

vào " m ư ờ n g " Bao L ạ c t h u ộ c t i n h Cao R ằ n g D ứ n g đ á u c á c " mư ờng " người T à y là chổu

n ư ờ n g h a y Q u á n g N g ườ i T a y c ũ n g n h ư người N ù n g h âu n h ư k h ố n g c ò n giơ đ ư ợ c t ổ c h ứ c

>::'í hội c a o h ơn "tvìn” n h ư " mư ờn g" ở người T h á i hav ng ười M ư ờ n g , ơ t ả n g ạ n s ỏ n g ĩ l ồ n g (Lao Cai Y ê n Bai hay H à G i a n g , Cao B à n g ) người T à y c ò n s ô n g t r o n g c á c " mư ờn g"

Tò c h ứ c xã hội ỏ r á p n ày c á c h đ â y t r ê n dưới 5 0 n ồ m c ò n nòi t i ế n g n h ư M ư ờ n g Muôi ' Bào Lạc*), M ư ờ n g B a n g 1 phía t â y Bảo Lạc), M ư ờ n g L ỏn ( N h a I ỉ a n g ) , M ư ờ n g G i ằ n g ( C h i ẻ m

Hóa) , n g ư ơ i T à y M ư ờ n g G i à n g c òn đư ợ c gọi là T à y m ư ờ n g đẻ p h â n b i ệ t vđi T ầ y Quà ng ,

Tày soi ỏ v ù n g soi bải ven s ò n g Gâĩìì T u y n h i è n ờ an v ấn ìà đơ n vị xả hội " h ạ t

n h à n " , t r ô n đó có c á c c ấ p .xã, t ổng, h u y ệ n hay c hầu N h đ n g t h i ế t c h ế n à y h ì n h

t h à n h t r o n g n h ữ n g thời ky lịch s ử k h á c n h a u và t h ư ờ n g p h ụ t h u ộ c vào c h í n h q u ỳ ê n T r u n g

ư ơ n g m à t h a v đòi vê m ậ t đị a giđi hay t è n gọi c á c c h ứ c d ịc h

G i ú p V iệc r h o n gư ờ i đ ứ n g đ á u m ư ờ n g : Q u ă n g c ò n có c á c c h i ế n g cấn, q u ả n chúa, c h ư a

c ò n g Đó \h n h ứ n g ng ư ời n á m q u y ề n tối cao vè c h í n h t r ị , q u â n sự, t ư p h á p , cổ q u ỳ ê n

á i nh q u y é n s á t đỏi vđi iìán m ư ờ n g Dưới T h ổ t y ( Q u h n g ) có c á c tỏ c h ứ c vê H à n h

c h í n h , q u à n s ư và T ố n giiio:

- T a m gọi ỉá "Bộ m á y H à n h c h ì n h ” cỏ CÁC c h ứ c c h á n h t ỏ n g , p h ó t ỏ n g , lý t r ư ờ n g , p h ó

l ý d o " T h ổ t y " b o n h i ô m t r ô n g r o i v i ệ c h à n h d í n h , p h u p h e n , t ạ p d ị c h

- T a m gọi là "bộ m á y q u à n sự": Đổ \h CÁC " t u â n t ỏn g" g ồ m r ổ n h ơ n g n g ư ò i là "thù

l ĩ n h »juân sự" c h ị u t r í i r h n h i o m luyộn tâ p c h ì huv dAn b i n h khi c h i ố n sự x àv ra D ả n

h i n h đvíỢc t ậ p t r u n g t r o n p h«v đỏi í T iô n, H â u , Tả, H ứ u , T u n g , NTội, N g o ạ i ) C á c đội

n à y vừa l à m m ộ n g l ấy Ị ơí i np t h ự c nuAi qu An (đội T r u n g K v ừ a đ a n h g i ặ c ( đội T í £ n H ậ u ,

r ả HứuK v ừa bào vệ d i n h cùn t h ỏ ty <dội Nội), và v ừ a t u â n t r a p h ò n g giứ CÁC đ ố n ải

(đôi Ngo ại )

T ọ m g( \ là "tố c h ứ c Tór, giáo, ti n n gư ởng" : Oc> là t ổ c h ứ c c ù a n h ơ n g người l à m

n g h ỏ thờx c ú n g I mo t h o n ) H o ạ t đ ộ n g c ủ a t ỏ c h ơ c n ả y nhàrr c ù n g cố uy iực c ủ a T h ố

ty vồ m ạ t t h à n q u x r n D ứ n g (fâu tổ c h ơ c n à y là m o tò íc h uv Ên lo c ú n g bái c h o t h ổ

t v \ sau đ ó là nin n u t ờ n g ( c ú n g hái c hu t o à n m ư ờ n g ) T r ẽ n m ộ t V n g h ĩ a n h â t đ ị n h , t ổ

c h ứ c "mo th e n" lõ bộ m a y t u y ê n t r u v è n c ù a " Thô ty"

T h ô t y có đ ậ c q u y ô n , đ ậo lợi r i ^ n g l à m c h u m ộ n g đ á t , n ú i non, s ò n g ngòi K u ộ n g

c ủ a Tnỏ t y ở XÃ n à o c ũ n ^ cỏ vk là m ộ n g tốt n h ấ í Cú c đị a p h ư ơ n g có đ ặ c s â n q u ý

p h à i n ộ p c h o " Thỏ ty" n h ư C ố m , t ô m , c á, m ộ t o n g T r o n g n h à " Thỏ ty" có t ư fn) đốn

6 0 n gư ời l à m mọi r ô n g v i ệ c s a n xuAt và p h ụ c vụ s i n h h o ạ t t r o n g gia đ ì n h

Dưổi t hời t h ự c d â n P h á p , ( ' h ú n g tạ o ra t â n g i(1p T h ò ty mớ: T i è u bipu ờ ỉ «ì : Cai

n h ư họ N ỏ n g ở M ư ờ n g K h ư ơ n g ( d â n t ộ c N ù n g ) , họ H o à n g ỏ Bắc H à lí iân t ộ c Tày)

B ọ n n à y đ ư ợ c c h í n h q u y Ê n t h ự c d ả n c h o gi ứ CÁC c h ứ c quan lai, t ồ n g /v, r a i t r ị n^ ỉ t y ỏ

đ ị a p h ư ơ n g v ừ a b ó c lột n ô n g d â n t h e o k i ể u t ỏ lao d ị c h , tỏ h i ệ n vát v ừ a đ ộ c qtivôĩi

b u ô n m u ố i , t h u 111 ua t h u ố c p h i ệ n đẻ h a n c h o c h i n h q u y ẻ n t h ự r (iân bọn T h ỏ t y nì ì Ị n à y

là m ộ t d ạ n g đ ị a ( hu p h a r h â t m ạ i b a n , c á u kôt với t h ư r d á n t h ô n g t r ị v u n g T à y N Uìg,

rỉ) Lcxii h ỉ n h ỉ ỉ m ồ n g

H m ô n g là m ộ t t r o n g n h ữ n g t ộ c n g ư ờ i t h u ỏ e n h ó m n g ồ n n g ứ ỉ ỉ m ỏ n g i ) a o j Vi ệ t

N a m ơ v ù n g r nrơi ỉ ĩ n i ò n g đ â h ì n h t h a n h n h ữ n g " t hi ế t r h ì' xả hội t r u y ô n h a v

n h ữ n g k h u vựí h à n h c h í n h r ủ a b à n , c ủ a v ù n g

B A N là đítp vị xã hội cơ sờ ỉ ) ứ n g đ à u ỉa ' hứ( rtìã p h a i h a y san p h a i N h í ò u b ả n

h ợ p t h a n h cAp t ỏ r h i f e t ư ơ n g đ ư c í n g x ã do n g ư ờ i đ ơ n g đíìu gọ ỉ là t h ò n g qun>ỉ

m ộ t v u n g đAI r ó t h ô n g lý CrHip v iV( ' < ho "t h ó n g ỈY1’ vo cái ' ( a n g i ừ n g ư ờ i f'.hu m v ' h

vê p h o n g tin tổp q u a n , có Ị i n h tỉửìh n g ư ờ i t r ó n g coi ỉ rật t ự xã hoi, va mội ‘n §

<cổ n ơ i g ọ i l à ‘ 70 t ì l'àỉi n i n h ) - n h <? ĩì £ n g w i i l a m n h i ê m v u l i ô n ỉạ<\ t hò:; ’

đ ố c c ò n g VIộc n i a " t h ô n g lý" £Ì ao <‘h<) r a c t h ố n g "t hốn*: q u á n " , ’ m ã pha i " à í.ì' -v.! , tn

Dư ớ i t h ô n g ỉy r ò n có r ài ha t h ô n g q ua n Ciìì q u a n v u n g đà ĩ nhí h ơ n b r n c ạ n h n h ứ n g

t h ố n g q u á n " đ á cai q u a n c á c v ù n g đ ấ t " độc l ập" n à m t r o n g s ư Ki ê m s o a t cù.-í " t h o n g lý" D ư đ i " t h ố n g q u á n ’ cổ cái' ( h ố n g c h u a cai q u à n , cỏ nơi r ò n đột t hôr n r h ữ r chdi' ' ì h a n g

h a y c h o rihcu x ó o p h á o t i í r t ng t ự n h ư c h ơ c p h ó c ủ a xéo p h m T ừ "t h ỏ n g q u a n "đón

" xé o p h a i " f ôu f'o (i\i- "ty s u r ự " KÌiíp vi ệc c h ơ k h ò n g r i ^ n g gi ’’t h o n g ỉ y ”

T h e o t ụ r !(• ir t h ô n g /ý, t h ố n g quá n ph U d o d á n t r o n g v i i n £ h'ỗỉỉ <Vv< N h ơ ỉ ụ : t r o n g

t h ự c t£ đ ó t h ư ơ n g la n h ữ n g ng ư ời ỉ t èu b i ê u (I/O d ò n g h ọ cỏ t hè ỉ ực n h á t t r o n % ĩ-ur,tỊ các

c h ứ c vị ấ y c ũ n g đ ư ợ c d u y t r i t h*H) ki òu " c h a í r u y e n c o n nối" ( ’á c r h ứ e vị k h á c 'IfM 1 do

t h ố n g ỉ ý ( ừ r a Puv n h i ổ n ở đ Ay t h ư ờ n g t h ấ y có xu h ư ớ n g r ờ hortr l;Vy nhi T»g ĩ ì ^ r ^ i t hAn

t r o n g gii ỉ đ i n h , d o n g h o l a m n gư ơi giiip VKH' vã gnf (Mídìig VỊ q u a n t i ọ n g khát* 11 ion

n h i ^ n đô d a m h a o s ự "hài h ổ a ” "càn b à n g " t h ì t n ‘>n đại t h è < a ‘ (.iòn^r h o líỉn hay n h o (íẻu

c ó đ ạ i <li( n, thíìiìì gift ÌM' m á y q u à n ly C á c (’h ữ r d ị c h tò hay (*ũí» t ử n g t ù y

t h u ộ c vừosỏ l ư ợ n g và t h rỉ n h t h ố r ù a t ử n g d ò n g họ t r o n g v ù n g Nòu k h ỏ n g <■() SƯ p h â n

c h i a " c á n Ì i Ang” đ() t h ỉ t h ư ờ n g x à v r a s ự p h a n ứ n g ( vía (‘á c d ò n g họ VỚI U') má s q u à n lý

h à n h c h ỉ n h (V) t r ư ờ n g h ợ p đ ã x à v r a n ì â u t h u ẫ n g i ơ a {'á<' í ỉ o n g hụ t r o n g vié<' t r a n h

g i à n h c á c r h đ c vụ n h à i là c h ứ c t h ố n g ỈỸ Q u a n hộ CÚH t hô lư r á t ' d o ĩ ì g họ t m n ^ hộ m á y

h à n h c h i n h ('ó a n h hư<i ng đí*n t ì n h h ì n h t r ậ t t ự xá hội

Dư d i c h ê đ ộ t h ự r ( l àn P h a p c h ú n g lợi d ụ n g bỏ m a y h a n h r h m h x ã hó? cô t r u y ề n đó

r ù a (íô n g h à o ỉ ỉ n ì ô n ^ , đ i l n g U'Mì t f v n và đ i ê u khí* n r u n g vỡĩ ( | u a n đội n h ả t ù, h ì n h phạt,

và t h u ế k h ó a C h ú n g q u à n lý xã hội ỉ l m õ n g h À n g p h a p q n v ^ n VI t h â n qirvcn, b à n g

h à n h c h i n h và d ò n g h o c ù n g vrii viộ(' hổ'- lột cíóng hko hÀỉì^ rô lao <iị«'h 'v ì tỏ hivn vật e) L oai h ì n h M ồ n K h d m c 'các t ỉ n h p h í a ỉìrìc :

C á c d â n t ộ c n h ó m n g ô n n g ứ M ỏ n - K h d ĩì’*‘ (1 phía Hììr n h ư Kh^ ỉnu Hru VAn KÍ^U,

X i n h m u n M ả n g vô t hÌ Pt <*hố x á hội cổ t ruvV ?) ÌÌVÌ nói c n n (1 i.in ' ơi:!!ị i.1 í 1 n s ’*u -40 vđỉ

36

c á c d â n t ộ c đố t r ì n h bày t r Ê n đAy

T r ư đ c n A m 1 9 4 5 c á c d â n tộ c n h ư Khơ IÌ1U bị chi p hố i h ỏ i bộ m á y xả hội c ủ a ng ư ời

T h á i , hoAc đ ả có s ự phAn hóa tAng iổp giAu, n g í l o n h ư xả hội B r u - V A n k í ẽ u ( m í ẻ n n ú i

Kinh Trị T h i ê n cũ ), hoặc xổ hội còn rất đơn sơ như người M ả n g C ũ n g như người Khơ

m ú, hộ m á y x ả hội c ù a n gư ờ i X i n h m u n ( n h ư Y è n C h â u , S ơ n La) m ộ t s ố c h ơ c d ị c h g i ố n g

n h ư c h ơ c P h í a , tao ỏ người T h á i , và phụ t h u ộ c v ào bộ m á y x ả hội T h á i Mối b ả n c ủ a người X i n h M u n có vai ba người t r ô n g n o m gi ải q u y ế t c ổ n g v iệ c và li ện hệ vđi p h í a

t ạo T h á i :

Đó là Qucưi x i p ( q u a n h a n h ay t ạo b ả n ) C h ứ c d ị c h n à y p h â n lđn do p h í a tạo c h ỉ

i ỉ i nh, đòi n ơ i </■> d â n c ừ n h ư n g p h ả i d ư ợ c p h í a tao c ò n g n h ậ n C h ứ c d ị c h n à y có n h i ệ m

ụ đ ô n đ ố c d á n h à n đi ph u , đi lính đ ó n g g ó p n g h ĩ a vụ c h o "phía, tạo", x é t x ử g i à n hòa xích m í c h t r o n g b á m p h ạ t va xử lý ă n r á p , h ù h ó a N ế u d â n b ả n sAn đ ư ợ c t h ú t hì q uan

x i p đ ư ợ c b ỉ ế u đùi, t h u T u y có "dặc q u ý ẻ n , đ ặ c lợi" s o n g ô n g t a v á n là n g ư ờ i lao đ ộ n g

v a g â n g ũ i v đ i d á n b a n

- G i ú p v i ệ c c h o auan x i p ià c h á T h ư ờ n g ỏ n h ữ n g b ả n l ổn m đ i có c h ứ c n à y ơ b à n lđn đồ! khi c h á c ò n có c u ồn g làm g i ú p và đ ư ợ c h ư ơ n g m ộ t s ố t i ê n t r o n g c á c vụ p h ạ t vạ

T h i ế p c ũ n g là c h ứ c d o t r ư ờ n g b ả n c h ì đ ị n h r a l à m giao t h ò n g l iên lạ c g i ú p v iệ c c h o

ng tá

g) Lcxĩi h ì n h T a n g - M i ế n :

C á c dàr t ộ c n h ó m n g ò n n g ứ T ạ n g - M i ế n c ư t r ú ờ c á c t ỉ n h g i a p b i ê n giới V i ệ t - T r u n g

H ọ có n h ữ n g n é t n ô n g t r o n g t h i ế t c h ế xả hội cổ t r u y è n c ủ a m ì n h X ả hội c á c d à n t ộ c

H à Nhì, L a Mu P h ù Lá C ố n g , Xi La, có n h ứ n g đ ặ c t í n h xả hội h i ể u h i ệ n ỏ n h ứ n g n é t

n h ư sau:

- Loại coi t r ọ n g tỏ c h ứ c ( lòng họ t r o n g đời s ố n g c ộ n g đ ô n g m à t i ẻ u b iể u là n g ư ờ i Lô

Lô Xã hội cô t r u y ô n Lô Lỏ đã có s ự p h â n h ó a giai c ấ p rỏ r ệ t N g ư ờ i d ứ n g đ â u mối t ô n g

t ộ c là Thài ỉ c h ư O n g t a cỏ n h i ệ m vụ t r ô n g coi t o à n t ô n g t ộ c , g i ơ g ì n íé t h ó i t ô n g t ộ c

m i n h , g ia n x ế p x íc h mí ch t r o n g nội bộ ho ặ c vđi b è n n g o à i T ộ c t r ư ờ n g là n gư ờ i c á t g i ơ

t r ố n g d ô n g ( b â n g h ì n h t h ứ c (‘h ỏn c ấ t ) và đ a o l è n khi l à m m a c h o n g ư ờ i t r o n g họ

- N h ó m c á c d â n t ộ c chưíì có t h i ố t c h ố xá hội r a o bị c á c c h ế x ã hội c ủ a d á n t ộ c

k h á c <hi p h ố i Dó là c á c dAn t ộ c H à N h ì, C ố n g , Xi La T ò c h ứ c xá hội c ù a n g ư ờ i H à

\ Thì d ự a t r ê n đ ơ n vị hàn có tao ban đ ứ n g (ÍAu Vài, ba b ả n n à m dư ới s ự cai q u â n

r u a t h ố n g q u á n - c h ứ c vu (‘a o n h ấ t t r o n g xá hội cũ c ù a ngư ời H à N h ì , do lý t?~ưring ngư ời T há i c h ì đ ị n h Cơ sơ xã hội c u a ngư ời C ố n g h ay Xi I>a c ũ n g n h ư vậy C á c c h ơ c kỹ

m ụ c too ha n , s a qua c ũ a hộ m á y h à n h c h í n h củ c ủ a n g ư ờ i C ô n g h ay Xi La la p h ụ t h u ộ c

vào bò m a v tô c h ứ c xã hội (.'11 í ỉ người T h á i và do lý t r ư ở n g ngưrli T h á i c h ỉ đ ị n h

3 Dôi d i ề u n h ộ n x é t :

Dôi đ i ê u VP " d i ệ n mạ o " t hi f ‘t c h ẻ xã hội cỏ t r u v ô n c á c dr \ n t ó c ít ĩìịrười CÁC t ỉ n h m i ê n

núi phía BÁC t r ô n đáy t u y c h ư a (ÍAy đu s o n £ c ũ n g có t h o nói, đó là " hứ c t r a n h t o à n

c ả n h " n i a v ấ n đf N h ứ n g " m à n g m â u ” p h o n g p h ú , n h ữ n g " sá c độ" k h á c n h a u c ủ a lịch

s ừ và v ã n h ó a c á c d â n tỏ<\ I ho t a t h ấ y r õ t i n h đ a d ạ n g c ù a b ứ c t r a n h

VỚI t r ô r dưới 36 d à n tộc ít người c á c t i n h p h í a B á c đ ã c h o c h ú n g t a t h ấ y s ự p h á t t r i ể n

khổng đồng đèu vê kinh tí - xầ hộỉ Vđỉ ahttu nhóm ngồn ngứ khấc nhau, aong kbònf phải tấ t cả cổ c th à n h ph ần d&n t ộ c ir t m g từ n g tìb ó m đố có tr ìn h dộ phát tr iể n tộ c người

ngang nhau.

a) Các loại h ìn h T h ái, M ường, T ầ y -n ừ n g , H m ô n g , M ôn-K hd m e, T ạ n g -M iế n oó

th ể nổi đó là n h đ n g d ạ n g th iế t c h í xA hội tỉèu b iểu tr o n g xA hội cố tr u ỳ èn c á c d â n tộ c

ít người c á c tin h phía B ác N h ậ n d iện ra cấ c loại h ìn h đố ổ CÁC dân tộ c, c á c n h ó m dân

tộ c, cá c v ù n g ỏ phía B ắc và cả nước n ói c h u n g Bẽ đưa lại cá i n h ìn tổ n g q u á t vẻ th iết

c h ế xỗ hội cổ tru ỳ èn các dAn tộ c ít người tro n g 8ự hội n h ậ p vào hệ th ố n g c h ín h tr ị của

q u ố c gia V i ệ t N a m

T rưđc tiẻn ch ú n g ta th ấ y rằn g, d ặc đ iểm củ a th iế t ch ê xả hội c ổ tr u ỳ è n c á c iả n

tộ c ỏ nước ta là sự k h ố n g (tòng đều, n h ữ n g c u n g bẠc, cấp độ khác nhau tr o n g th iế t ch ế

bộ m áy xả hội tư ơng ứ n g vđi trìn h độ p hát triển tộ c người ờ cá c xá hội T h ối, Mường,

T à y -N ù n g , H m ô n g đả có sự phát tr iể n cao tro n g 8ự phân hóa xả hội và bộ m áy tổ chức

xả hội, đá có sự tin h vi phức tạp tro n g quan hệ và vận h àn h cùa n h đ n g bộ m áy đó

T uy n h iên , ở m ối tộ c người lại nổi lẻn n h ứ n g độc đ iểm riên g Đó là th iế t chế bộ

m á y h à n h c h í n h k h á q u y mô c ủ a ng ười T h á i ( b ả n - M ư ờ n g - C h â u m ư ờ n g vđi CÁC c h ơ c

d ị c h t ư ơ n g ứ n g T ạ o - P h í a - Á n n h a - C h ủ a đ ấ t ) S o n g d ặ c đ i ể m q u a n t r o n g c ù a bộ m á y

xả hội Thói ỉầ vai trò của HỘI DỒNG BÔ LẢO bèn cạ n h Á N N H A H ội đ ồ n g bô lão có vai trò trợ g iú p A n n h a và đ iẻ u c h in h hoạt d ộ n g củ a ồ n g ta tro n g cô n g v iệ c của châu

m ường Đó là th iế t ch ẻ của xả hội d ôn tộ c M ường vđi L ò n g - C hiêng, vđi cá c ch ứ c

L a n g Tạo - L a n g C u n N h ư n g cổ t h ể nó i đ ặ c đ i ể m t h i ế t c h ế xả hội M ư ờ n g c ổ

tru ỳ èn là vai trò củ a d ò n g họ và c h ế đ ộ T H Ế T Ậ P (cha tru ý èn con n ối) tr o n g cai quản,

th ố n g trị xá h ội Đó là tố ch ứ c, th iế t c h ế xâ hội Tày - N ù n g khá tin h vi vđi đ ộc điểm

là Bộ m áy H À N H C H ÍN H tồ n tại so n g Bong vđi bộ m áy Q U À N s ự và bộ m áy TÔN GIÁO T ÍN N G Ư Ỡ N G (m o th e n ) Ba bộ m áy đó tr o n g th iế t c h ế xả hội cổ tru ỳ ên của

n g ườ i T à y - N ù n g có s ự q u a n hệ, b ả o vệ, t á c đ ộ n g m ậ t t h i ế t l ả n n h a u , t ạ o n ê n m ộ t

ch ỉn h th ể tương dối hoàn ch in h và tin h vi Có t h ể n ói, tr o n g xả hội cổ tru ỳ ẻn các dân

tộ c ít người ở nước ta, k h ô n g n h íếu dán tộ c có bộ m áy Q uàn sự, Tôn g iá o tín ngưỡng

bẻn cạn h bộ m áy H ành c h ín h và p hục vụ đắc lự c, có hiệu quả ch o nó Bộ m áy mo th e n

tr o n g xA hội Tày có vai trò khá quan tr ọ n g tr o n g v iệ c c ủ n g c ố th ế lực, uy tin cho T h ổ

ty (Q u h n g ) Bộ m á y quàn s ự vừa sản xuất, vừa báo vệ trậ t tự tr ị an thờ i b ìn h vừa c h iế n đấu trong th ờ i c h iế n và c á c x u n g đ ộ t khác X em ra bộ m áy quân sự n ày "được việc" hơn v iệc huy đ ộn g phu phen, tạp d ịch ở n h đ n g th iế t c h ế xả hội tộc người k h ô n g có tổ

ch ứ c hộ m áy này Nốu như cá c tộ c người khác c ủ n g nổi lẽ n vai trồ d ồ n g ho trcn g bộ

m á y xả hội t hì ỏ người H m ô n g lại "gay g ắt " hơn T h i ế t c h ế xả hội H m ô n g vđi B ản -

X ả - V ù n g vđi c á c c h ứ c t ư ơ n g ứ n g n h ư M á p h ả i - T h ố n g quán, T h ố n g lỷ T r o n g

th iế t c h ế đó, d ò n g họ có t h ế lự c n h ất tr o n g v ù n g bao giờ c ủ n g cổ người đ ứ n g đầu làm

ch ứ c cao nhất: T h ố n g lý N h ữ n g d ò n g họ k h ổ n g có t h ế lự c h ằ n g thì làm cá c chơc thấp hơn Vì lẽ đó m à k h ô n g phải k h ô n g có sự "xô xát" giứa c á c d ò n g họ M ột ỉoại th iế t

c h ế xả hội yếu ởt bị p h ụ thuộc, tro tìg xá hội cổ tru ỳ èn cá c dAn tộc ít người m íỉn núi

p h í a B á c là c á c d â n t ộ c t h u ộ c n h ổ m n g ô n n g ứ T ạ n g - M i ế n n h ư H à N h ì, Cố n g, X La

Xả hội củ a họ bị bộ m áy xá hội T hái ch i phối C ác ch ứ c d ịch từ bản trỏ lèn (íèu do lý trư ở n g người T hái ch i phôi, bố n h iệm p h ục vụ ch o bộ m áy th ố n g trị người Thái

38

b) M ặc đ ủ cố n h ữ n g loại h ìn h k h ác nhau tr o n g th ỉế t c h ế X* hội c ố tr u y ề n giữ a cá c dán tộ c a o n g n ối lên vai trò như m ộ t th ò n g s ố xồ hội c h u n g m à c h ủ n g ta cổ tKể gập

ò cá c t ộ c n gư ời đố là b ả n, là n g Đâ là m ột t ế bèo xá hội đ ặ c tr ư n g ch o c á c th à n h phần t ộ c n g ư ờ i tr o n g bối cả n h p h át tr iể n kinh tế , lA hội, văn hóa thời kỳ "tíèn c ô n g nghiệp" c ò n m a n g đ ậ m tín h "cổng xả n ô n g thôn* phư ơng Đ ông Cổ th ể th ấ y c á c dân

tộ c n h ổ m n g ô n ngữ T ạ n g - M iến hay k h ô n g ít cá c dán tộ c ch ỉ có t h iế t c h ế xA hộỉ cấp

B ản ỉk d u y n h ấ t vđi vai trồ của g ià Làng hay tộc trư ờ ng lớ n Đố là m ộ t th ự c t ế lịch

sử m à tr ư ớ c nốm 1 9 4 5 c ủ n g như từ đổ đến nay trải qua bao b iến d ộ n g xA hội, bao thời kỳ x â y d ự n g và c h iế n tran h bảo vệ tổ quốc, Bản, là n g như ỉà m ộ t "hằng 8ố lịch sử"

k h ổ n g dế g i làm nó thay đối N gay cả ở n h ữ n g tộ c người có th iế t c h ế xả hội cao hơn

t ấ p b á n n h ư m ư ờ n g , ch ả u m ư ờ n g t h ì c á c c ấ p đó c ủ n g đ ư ợc t ạ o n é n t ừ c á c "tẻ' bào" bản

( ác chủ tr ư ơ n g cù a "chảu mường", "mường" hay tỉn h , h uyện, xả đẻu được tr iể n khai

x u ố n g cá p "bản" đ ến m ối d ò n g họ, gia đình Tổ ch ứ c cơ 8Ỏ xả hội B àn tr o n g cá c dân

tộ c ít n giíờ gồm từ vài nhà đến h à n g ch ụ c, có khi h àn g trâ m , quân tụ trê n m ộ t hay vài đia đ iểm g â n nhau (th u n g lũ n g, khoành đồi) Đó là tập hợp cá c gia đình với n h iêu d òn g

ì ' với n h ữ n g thó lực" k h á c n h a u t i n h c ô n g xả n ô n g t h ô n , c ộ n g đ ổ n g l à n g b ả n , t h ô n

x o m là m ộ t k ế t c â u xã hội l>ẻn v ữ n g lâu đời với s ự hợ p t h à n h c ù a c á c y ếu t ố h u y ế t t h ố n g ,

la n g g iê n g , hỏn n h ân tr o n g m ột m ôi trư ờn g sin h thái tự n h iẻn n h ấ t đ ịn h Đó ỉà th ố n g

sô c h u n g t r o n g xã hội c ổ t r u y ẻ n c á c d à n tộc - m ộ t y ế u t ố q u a n t r ọ n g k h ô n g t h ể k h ô n g

t i n h đ ế n t r o n g việc x â y d ự n g hệ t h ố n g c h í n h t r ị mđ i ở v ù n g đ ồ n g b ào c á c d â n t ộ c ít ng ười

ỏ nư óc ta

Dưới c h ế độ t h ự c đ ả n p h o n g k i ế n t r ư ớ c đây, bộ m á y x ả hội cổ t r u ỳ ê n c á c d â n t ộ c ở

n h ứ n g ìoiịi h ì n h , c ấ p độ p h á t t r i ể n k h á c n h a u s o n g <íèu đ ư ợ c s ủ d ụ n g , lợi d ụ n g p h ụ c vụ

ch o q u y ê n ỉợi c ù a c h ú n g Đ i ê u c h ú n g t a c ầ n iưu ý là c h ú n g k h ô n g "duy ý chí" xóa bỏ

h o à n t o à n b ộ m á y c ủ đẻ đ ư a vào bộ m á y xả hội "mới" m à xử lý m ộ t c á c h l i n h h o ạ t và

k h o a h ọ c T ù y t ì n h h ì n h c ụ t h ẻ ò c á c d â n tộ c m à c h ú n g cải t i ê n h a y bỏ s u n g t r ê n cái

k h u n g cơ b«in c ù a bộ m á y cũ vốn r ấ t q u e n t h u ộ c và p h ù h ợp vđi t r ì n h đ ộ p h á t t r i ể n c ủ a

họ Đfèu đờ đả g i ú p c h o giai c ấ p t h ố n g t r ị m đ i đi vào " lòng d ân " , "lòn g người" n h a n h

c h ó n g và h i ệ u q u ả , hu y đ ộ n g đư ợ c n h i ê u n h â n t à i v ậ t lực vào việc t h ự c h i ệ n c á c "quốc

sách".

T ừ khi c ó D ả n g C ộ n g s ả n Việt N a m r a đời, t ừ k hi C á c h m ạ n g t h á n g T á m t h à n h c ô n g

(1 9 4 5 ), từ khi hòa binh lập lại (1 9 5 4 ) đến nay, vốn có tru y èn th ố n g yèu nưđc mưu câu

h ạ n h phiic ấ m no, t i n t ư ỏ n g vào c h ủ t ị c h H ồ C h í M i n h và đ ả n g C ộ n g s a n V i ệt N a m ,

đ ô n g báo c á c d á n t ộ c đA h ư đ n g tđi n g ọ n cờ Độc lậ p d â n t ộ c và C h ù n g h ĩ a XÃ hội Bộ m á y

xả hội mđi, n h ứ n g đơn vị h à n h c h í n h mới, n h ơ n g c h ứ c vy q u ả n lý mđ i c ò n n h í è u v â n <íè

c ả n p h ả i t r a o đổi K hi xây d ự n g bộ m á y x ả hội t r ê n p h ạ m vị t o à n q u ố c k h ô n g t h ể "cào

b ằ n g " v ù n g cao c ũ n g n h ư v ù n g t h ấ p m à c â n n g h i ê n c ứ u k ế t h ừ a n h ứ n g đ ặ c đ i ể m xả

hội, t â m lý d â n t ộ c t ư ơ n g ứ n g vđi c á c v ù n g cao, v ù n g rẻo g i ữ a và v ù n g t h ấ p

T r o n g b ố i c ả n h mới c u a đ ấ t n ư đ c h i ệ n nay, khi t h i ế t k ế bộ m á y xả hội m đ i k h ô n g

t h ể khftng t í n h đ ế n đ í ẻ u k i ệ n t ự n h i ê n , m ôi t r ư ờ n g s i n h t h á i có ả n h h ư ỏ n g đ ế n c á c

t h i ế t c h ế XĂ hội c ũ n g n h ư s ự v ận h à n h c ủ a nó, đó là yếu t ố q u a n t r ọ n g T H Ư N G L Ủ N G

T r o n g đ i ê u k i ệ n c h ư a đ i ệ n khí hóa t o à n q uốc , t r o n g khi giao t h ô n g c h ư a p h á t t r i ể n ,

n h ấ t là ỏ m i ế n n úi , việc cAn n h ố c và xử lv đ ú n g v ấ n đê t r è n s ẽ đ ư a lại h i ệ u q u ả x á c

d á n g ch o c á c vấn đè q u ốc kế, dân sin h T ro n g điều k iện k h ô n g có th u n g lủ n g hay n h iẽu

th u n g lủ n g nhỏ h ẹp th ì cần phải tín h đến y ếu tố V Ừ N G , K H Ư v ự c liẻn quan đ ến m ột hay n h íèu c ộ n g tfông tộ c người.

M ột vấn đề quan tr ọ n g k hác n đ a khi cải tổ xây d ự n g hệ t h ố n g ch ín h trị mđi ò v ù n g

m í ẻ n n ú i là p h ả i đ á n h giá đ ú n g t r ì n h độ p h á t t r i ể n tộc n g ư ờ i, t r ì n h đ ộ d ầ n t r í và

t r i n h đ ộ c án bộ n ằ m t r o n g t h i ế t c h ế xá h ội đó T ấ t cả CÁC y ế u t ố t r ẽ n đ a n g t r o n g

quá trìn h vận hành và biến đổi ơ n h íẻu dân tộc, trìn h độ dân tr í c ò n ở trìn h độ th ấp ,

n ế u k h ô n g n â n g cao d â n t r í nói c h u n g v à t r ì n h độ c á n bộ nói r i ê n g t h ì k h ó có t h ể đ á p

ứ n g đ ư ợ c t ì n h h ì n h mới c ủ a đ ấ t nưđc

M ộ t t h i ế t c h ế xả hội mổ i có hiệu lực ỏ m ộ t q u ố c gia đ a t h à n h p h â n d â n tộc, n h ấ t lại

ờ CÁC d â n tộc ít ngư ời ò m f ẽ n núi t hì t h i ế t c h ế đ ỏ p h à i là h ệ quà c ù a n h ữ n g y ế u t ố ỉ ị c h

s ứ t k i n h t ế - x ã h ộ i, v ù n hóa, tà m lý và đ i ê u k i ệ n m ố i t r ư ờ n g s i n h t h á i , t r i n h độ p h á t

t r i ê n tộc n g ư ờ i của họ tr o n g m ố i quan h ệ vớ i quốc g ia đ ộc ỉập t h ố n g n h á t.

40