DSpace at VNU: Chế độ thanh tra, giám sát quan lại thời Minh mạng(1820-1840): cơ cấu tổ chức, hoạt động, hiệu quả và những bài học kinh nghiệm

DSpace at VNU: Chế độ thanh tra, giám sát quan lại thời Minh mạng(1820-1840): cơ cấu tổ chức, hoạt động, hiệu quả và nhữ...

CHÉ Đ ộ THANH TRA, GIÁM SÁT QUAN LẠI THỜI MINH MẠNG (1820 - 1840): c o CẤU TỞ CHỨC, HOẠT ĐỘNG, HIỆU QUẢ VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM

Lê Thị Thu Hiền

L Co' cấu tố chức các đoàn thanh tra và CO’ quan giám sát dưới thời Minh Mạng

1.1 Đoàn thanh tra

T h e o Đ à o D u y A n h t r o n g Iíán Việt từ điển, t h a n h tr a có n g h ĩa là: “quan lại

do chính p h ủ sai đi x e m xét ở nhân dân m à dấu hình, không cho người biết, chỉ đi

n g ầ m xét tra cho đ ư ợ c t h ự c t í c h quan lại và tình hình địa p h ư ơ n g T u y n h iê n ,

1825 T h a n h tra bộ Hộ 6 n ăm 1 khóa

1827 T h a n h tra N ội vụ phủ 3 n ăm 1 khóa

1827 T h a n h tra bộ Công 6 n ăm 1 k hóa

1827 T h a n h tra V ũ khố 6 n ăm 1 khóa

1832 T h a n h tra N ội các 6 năm 1 khóa

N g u ồ n : Đ ạ i N am th ự c lụ c , t ậ p 2 , 3

* T h S , K h o a L ị c h s ử , T r ư ờ n g Đ ạ i h ọ c S ư p h ạ m , Đ ạ i h ọ c Đ à N ằ n g

1 Đ à o D u y A n h , 2 0 0 5 , H á n Việt từ đ iể n , N x b G i á o d ụ c , tr 2 6 5

VIỆT NAM HỌC - KỸ YẺU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THÚ TƯ

n ă m h o ặ c 6 n ă m t h a n h tra t ừ n e tỉn h T r o n g n h ữ n g t r ư ờ n a h ợ p đ ặ c b iệt, n h ấ t là đổi

v ớ i c á c t ỉn h v ừ a trả i q u a c ơ n b i n h lử a , g iặ c dã, m ấ t m ù a , đói k é m d â n tình lao lo ạn ,

t r i ề u đ ì n h t h ư ờ n g t ổ c h ứ c m ộ t đ o à n t h a n h tr a đ ặ c b iệ t g ọ i là K i n h lư ợ c đại sứ đ ứ n g

Vê cơ c â u tô chức, đ ể n kì t h a n h tra ( th ư ờ n g 3 h o ặ c 6 n ă m ), đ ích th ân n h a v u a

c h ọ n t r o n g đội n g ũ q u a n lại v à i n g ư ờ i đ ể t h à n h lậ p n ê n m ộ t đ o à n t h a n h tra S a u khi

C H Ế Đ ộ TH AN H TRA, GIÁM S ÁT Q U AN LẠI THỜI MINH MANG

B ả n g 2: Khóa thanh tra ỏ c á c địa phương năm 1838 trỏ' đi

Nhân sư

bô theo làm viêc

N a m Đ ịnh, Sơ n Tây, Bắc

N inh, Hải D ư ơ n g

1 người

Q u à n g Trị, Q u ả n g Bình, An Giang, T r ấ n Tây

1 n e ư ờ i

N g ũ p h ẩ m viên ngoại lang hoặc

K hoa đạo mỗi hạt

1 viên

Nguồn: Đại N a m thực lục, tập 5.

Q u a v i ệ c đ i ề u đ ộ n g n h â n s ự t h a n h tra đ ị a p h ư ơ n g c ủ a M i n h M ạ n g ở t r ê n c h o

t h ấ y c á c h p h â n c h i a t ư ơ n g đ ổ i h ợ p lí c ủ a vị v u a n à y N h ữ n g t ỉn h lớ n , k h ố i l ư ợ n g C:ông việc nhiều thì M i n h M ạ n g tăng cường thêm số lượng các quan thanh tra và P'hẩm h à m c ũ n g c a o h ơ n n h ữ n g tỉn h v ừ a V i ệ c là m n à y g i ú p g i ả m b ớ t s ự c ồ n g k ề n h

v ề đội n g ũ q u a n lại t h a n h t r a n h ư n g v ẫ n đ ả m b ả o c h ấ t lư ợ n g c ủ a v i ệ c t h a n h tr a ở

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỎC TẾ LÀN THỨ TU

N ă m 1832, M i n h M ạ n g t h à n h lập c ơ q u a n Đ ô sát v iệ n đ ó n g vai trò k i ể m soát

v à g i á m s á t cả t r i ề u đ ì n h n h ằ m t h ự c h iệ n ý đ ồ t ă n g c ư ờ n g g iá m sát từ t r u n g ương

đ ê n đ ị a p h ư ơ n g , “quyền hành nặng nhẹ kiềm chế lẫn nhau, chức tước lớn nhỏ ròng buộc lân nhau " S ự x u ấ t h iệ n c ủ a Đ ô sát v iệ n k h ô n s chỉ h o à n to àn th ự c h iệ n chức

n ă n g g i á m sát m à c ò n t ạ o đ i ề u k iệ n c h o c ơ q u a n T ư p h á p d ư ớ i triề u M in h M ạ n e đi

H o à n g t h â n , h o à n g t ử ) ; q u y ề n c a n g iá n n h à v u a q u y ề n tấ u t rìn h trự c tiế p v ớ i nhà

v u a ; q u v ề n g h i c h é p lời n ó i, h à n h động, c ủ a n h à v u a v à c á c q u a n c h ứ c t r o n g ;ác

n g à y h ộ i triề u , n g h e c h í n h sự ; q u y ề n k i ể m tr a c á c B ộ , N h a trone; triề u n h ư v i ệ c tế tự,

th iế t triề u , n e o ạ i g i a o , t r ư ờ n g thi, k h o t à n g ; q u y ề n p h ú c d u y ệ t c á c b ả n án

Đ ồ n g th ờ i, q u a c ả i c á c h h à n h c h ín h , c h ứ c c ấ p s ự t r u n g đ ứ n g đ ầ u m ồ i K h o a t r ở

t h à n h c ấ p d ư ớ i c ủ a t r ư ở n g q u a n Đ ô sá t v iệ n , c h ịu s ự cai q u ả n c ủ a Đ ô sát v iệ n trong

c ô n g vụ , c ó n h i ệ m v ụ k i ế m tra, g i á m s á t c á c B ộ v à N h a ở k in h đ ô n h ư coi x é t gian phi tệ h ạ i, tra c ứ u v i ệ c c h ậ m trễ, trái p h é p T ấ t c ả c á c B ộ , N h a ở t r u n g ư ơ n s i ề u

c h ịu s ự g i á m s á t c ử s á u K h o a t h e o q u y đ ịn h : Lại K h o a k i ể m s o á t L ạ i bộ , H à n L âm

V iệ n , T h á i y v iệ n H ộ k h o a k i ể m s o á t b ộ H ộ , P h ủ nội vị T à o c h ín h , T h ư ơ n g bạc v à

N ộ i tạ n g Lỗ k h o a k i ể m s o á t L ễ b ộ , T h á i t h ư ợ n g tự, H ồ n g lô tự , Q u ố c t ử giám v à

K h â m t h iê n g i á m B i n h k h o a k i ể m s o á t B i n h b ộ , T h á i b ộ c tự, k in h t h à n h đ ề đốc v à

h ai k h o t h u ố c s ú n ẹ H ì n h k h o a k i ế m s o á t H ì n h b ộ v à Đ ạ i lí tự C ô n g k h o a k i ể m soát

C ô n e bộ, V ũ k h ố , V ũ k h ố đ ố c c ô n g v à M ộ c thưcma, N h ì n c h u n g , c ấ p s ự tx u rs ở

L ụ c k h o a c ó c h ứ c trá c h : '"nếu gặp những việc c h ậ m trễ, trái phép, lầm lẫn và nhìng

tệ quan lại clo bọn nha lại gian giảo đôi trắng thay đen đểu phải vạch rõ sự thực m à hặc tẩu"\

Đ ố i v ớ i G i á m s á t n s ự s ử c ủ a m ư ờ i s á u đ ạ o c ó n h i ệ m v ụ: “kiểm xét địa phiung đạo mình, nếu quan lại có những tệ tham ỏ ch ậ m trê trái phép thì tùy việc m à ì ạch

ra, tham hặc P h à m quan viên văn võ ở Kinh thấy ai không công bằng, không giữ

1 Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, Đại Nam thực lục, tập 3, N xb Giáo dục, trang 362

C H Ế Đ Ô TH AN H TRA, G IÁM SÁT Q U AN LAI THỜI MINH MẠNG.

phép đều được phép hặc t ấ u Đ ồ n o thời khi có đ iề u trần h o ặ c k iế n n g h ị v ề n h ừ n a

v i ệ c q u a n h ệ đ ế n c h í n h trị thì n h ữ n e v iê n g i á m s á t n à y đ ư ợ c q u y ề n n i ê m p h o n e kín

đ ệ t h ẳ n g lên n h à v u a

về c ơ c ấ u Đ ô s á t v i ệ n đ ư ợ c tổ c h ứ c t h e o s ơ đ ồ sau:

V i ệ n T r ư ở n e (T ả , h ữ u Đ ô n g ự sử )

G i á m s á t n g ự s ử m ư ờ i s á u đ ạ o ( G i á m sá t n g ự s ử )

H a i ty e i ú p v i ệ c *( L ụ c sự, t h ư lại)

s ổ s á c h , tấu s ớ n à o sai q u y c á c h h o ặ c c ó lỗi lầ m C h ứ c c ấ p s ự t r u n g c á c k h o a đ ư ợ c

q u y ề n g i á m s á t c á c b ộ ở K i n h t h à n h T h e o Hội điển nhà Nguyễn, L ụ c k h o a trự c

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUÓC TÉ LẦN THÚ TU

2 Hoạt động thanh tra, giám sát quan lại dưói thòi Minh Mạng

C ô n g v iệ c t h a n h tra , g i á m s á t q u a n lại d ư ớ i t h ờ i M i n h M ạ n e h o ạ t đ ộ n s d ự a trê n 3 nguyên tắc c h ủ đ ạ o : T h a n h tra, g iá m sát th e o h ệ th ố n g d ọ c c ủ a c á c c ấ p h à n h

c h ín h ; t h a n h tra, g i á m s á t t r o n s n ộ i b ộ c á c c ấ p h à n h c h í n h ; t h a n h tr a , g i á m s á t c h é o lẫn n h a u g i ữ a c á c c ấ p b ậ c h à n h c h ín h B ê n c ạ n h đ ó , đ ế h o ạ t đ ộ n g t h a n h tra, g i á m sát

th ự c s ự c ó h iệ u q u ả , M i n h M ạ n s d ã c h o thi h à n h một so chính sách, biện pháp ho trợ n h ư n g h iê m trị q u a n lại t h a n h tra, g i á m sát k h ô n e làm đ ú n g c h ứ c trá c h ; k h ả o

h ạ c h q u a n lại; q u y đ ị n h n e u y ê n t ắ c h ồ i tị h a y c ó n h ữ n g c h ín h s á c h đ ã i n s ộ đ ổ i với

c á c q u a n t h a n h liê m c h í n h t r ự c v à đ ộ i n g ũ q u a n lại l à m n h i ệ m v ụ t h a n h tra g i á m sát

n h ằ m k h u y ể n k h í c h h ọ l à m t ố t n h i ệ m v ụ c ủ a m ì n h

2 / Hoạt động íltanlĩ tra

* Hoạt động thanh tra các cấp hành chính ở trung ương

D ư ớ i th ờ i M i n h M ạ n g , n h à v u a đ a t h à n h lậ p c á c đ o à n t h a n h t r a n h à m k i ể m tra

h o ạ t đ ộ n g c ủ a c á c B ộ , N h a ở k i n h t h à n h , t h ô n g t h ư ờ n g t h e o kì h ạ n 6 n ă m m ộ t k h ó a

C á c đ o à n t h a n h tra n à y t h ư ờ n g c ó n h i ệ m v ụ k i ế m x é t s ố s á c h c á c B ộ , k i ế m k ê tài sản lư u g i ữ t r o n g c á c k h o t à n g c ủ a t r i ề u đ ìn h D o đ ó , t r o n g s ố c á c đ o à n t h a n h tra

C H Ể Đ ộ T H A N H TR A, G IÁM S Á T Q U A N LAI TH Ờ I MINH MẠNG

thì k i ể m kê: ‘7ắw, vó', văn thư, bản đồ, sô sách, ấn tín từ n ă m Minh M ạ n g thứ nhát ăến hiện to /” 1, h o ặ c đ ố i v ớ i n h ữ n a k h o c h ứ a thì th e o t ừ n g v ậ t d ụ n g m à k iể m kê.

x ử hơn 100 người”2, q u a đ ó c h o th ấ y c ô n g tá c t h a n h tra ở đ ịa p h ư ơ n g d o các B ộ tiến

h à n h M ỗ i B ộ t ù y t h e o p h ạ m vi q u y ề n h ạ n , t r á c h n h i ệ m c ủ a m ì n h lập ra c á c đ o à n

t h a n h tra c á c đ ị a p h ư ơ n g t r o n g c ả n ư ớ c

1 Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i Nam th ự c lụ c, t ậ p 4 , N x b G i á o d ụ c , t r a n g 3 1 4

2 Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i Nam th ự c lụ c, t ậ p 3, N x b G i á o d ụ c , t r a n g 3 6 8

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỦ TU

N ă m 1833, v u a M i n h M ạ n g : “định lệ thanh tra khóa lệ ở sáu tinh N a m Kì, lấv những n ă m Dần, Tỵ, Thân, Hợi làm khỏa thanh t r a Đ i ề u n à y ch o th ấy M in h

c h ặ t c h ẽ h ơ n c á c đ ị a p h ư ơ n g b ằ n g c á c k h ó a t h a n h tra đ ư ợ c tiế n h à n h t h ư ờ n g x u y ê n ,

có tố c h ứ c

B ê n c ạ n h c á c k ỳ t h a n h tr a v ớ i th ờ i g ia n q u y đ ịn h , t r o n a n h ữ n g t r ư ờ n g h ợ p đ ặ c biệt, n h ấ t là đối v ớ i c á c đ ị a p h ư ơ n g v ừ a trải q u a c ơ n b i n h lử a , g i ặ c dã, m ấ t m ù a , đói

k é m , d â n tìn h la o l o ạ n , t r i ề u đ ì n h t h ư ờ n g t ổ c h ứ c m ộ t p h á i đ o à n t h a n h tra đ ặ c h iệ t gọi là K i n h lư ợ c đ ạ i s ứ , d o m ộ t h o ặ c h a i v i ê n đại t h ầ n c ó u y tín đ ứ n a đ ầ u , di k in h lý

c á c tỉnh

D ư ớ i tr i ề u v u a G i a L o n e , c h ế đ ộ k i n h lư ợ c đại s ứ c ũ n g đ ã b ắ t đ ầ u d ư ợ c t h ự c hiện T u y n h i ê n , v ẫ n c ò n n h i ề u h ạ n c h ế n h ư c h ư a đ ư ợ c tô c h ứ c t h ư ờ n g x u y ê n v à

v iê n K i n h lư ợ c m ặ c d ù đ ã đ ư ợ c M i n h M ạ n g c h ấ p c h u ẩ n y lời x i n n h ư n g n h à v u a

v ẫ n t ỏ r a k h ô n g h à i I o n s : “ F ổ biền hèn mạt là H o à n g Văn Lý đành rằng tội không thể tha thứ nhưng Lãnh binh cũng lù quan to một tỉnh, nếu p h ạ m tội thu ẩn, giữ lại tham ìĩặc đợi chỉ mới phải, chứ nếu vội cách chức, bắt giam chưa tâu đa xét x ử trước thì không phải đâu Các Kinh lược sử là bầy tôi thân tín của ta, phen này cho

đi kinh lý n h a m nh ữn g việc quản dân trọnỌ' đại đểu ủy thác cho cả, duy đến việc thưởng phạt quan to há nên chuyên quyền nh ư thế Sau này nên cân thận dể tránh

lời công nghị của đình thần ”2.

1 Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i Nam thự c lụ c, t ậ p 3 N x b G i á o d ụ c t r a n g 8 5 2

2 Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i Nam thự c lụ c, t ậ p 4 , N x b G i á o d ụ c t r a n g 9 6 7

C H Ế Đ ộ TH A N H TRA, GIÁM S ÁT Q U AN LAI TH Ờ I MINH MẠNG.

M ặ c d ù v ậ y t r o n e t h ự c tế, h o ạ t đ ộ n g c ủ a c á c đ o à n K i n h lư ợ c s ứ đ ã t h u đ ư ợ c

n h iề u k ế t q u ả đ á n g k ể n h ư t h ẳ n g ta y t r ừ n e trị m ộ t số q u a n lại t h a m n h ũ n g , c ở i bỏ nỗi o a n ứ c c ủ a d â n c h ú n g , g ó p p h ầ n đ ư a c ô n g v i ệ c h à n h c h ín h c ủ a c á c đ ịa p h ư ơ n g

H a y c ũ n g v à o n ă m 1 8 2 7 , M i n h M ạ n g lệ n h c h o : “Tổng tran Bắc thành xét hạch quan lại các tào”2 N h ư v ậ y , c h o đ ế n trư ớ c n ă m 1832, h o ạ t đ ộ n g g i á m sát c ủ a c á c tổ

1 Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, Đ ại Nam thực lục, tập 2, Nxb Giáo dục, trang 570.

2 Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, Đ ại N am thực lục, tập 2, Nxb Giáo dục, trang 703.

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỦ TƯ

L ờ i c a n g i á n c ủ a N g ô K i m L â n đ ư a r a v à o đ ú n g th ờ i đ i ể m M i n h M ạ n g đ a n g c ò n rất

t ứ c g iậ n L ê V ă n K h ô i , d o đ ó k h ô n g đ ư ợ c n h à v u a c h ấ p t h u ậ n M i n h M ạ n g c h o r ằ n g :

N g ô K i m L â n n ó i đ i ề u d u n e t ú n g k ẻ gian đ ể c ầ u c á i t i ế n g k h o a n d u n g , liề n c á c h

c h ứ c v à g i a o c h o b ộ H ì n h trị tội S a u n à y , k h i b ì n h t ĩ n h n g h ĩ lại, M i n h M ạ n g đ ã n g h ĩ lại lời t â u đ ó c h ỉ là ý n g h ĩ sai lầ m , v ả là n g ô n q u a n c h a n g n ỡ p h ạ t n ặ n g n ê n c h o

1 Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, Đ ại Nam thực lục, tập 5, Nxb Giáo dục, trang 126.

2 Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, Đ ại Nam thực lụ c , tập 4, Nxb Giáo dục trang 729-730.

CHẾ Đ Ô T H A N H TR A, GIÁM S ÁT Q U AN LẠI THỜ I MINH MẠNG.

T h e o K h â m định Đại N a m hội điên sự lệ: “G ặ p ngày vua ở điện nghe chính sự thì hai người thuộc viên của Viện đô sát đứng ở hai bên Tả - hữu trên điện xung làm chỗ cư trú, p h à m vua có nói năng, đi đ ứ ng gì đều kính câu ghi chép N e u vua có đi chơi thì theo hầu ghi chép cũng n h ư thế N h ữ n g viên nào ghi chép thì phải kí tên vào cuổi giấv, cứ đến hết thảng, đ e m nộp các bản ghi chép suốt tháng để đường quan ỏ• Viện sửa chữa, viết lại cân thận, đóng thành tập rỗi cùng kí tên đóng ân của Viện, g ia o cho Q u ốc T ử G i á m thu giữ"

K h i v u a n g ự x e đi c h ơ i, v i ê n K h o a đ ạ o t h u ộ c V i ệ n đ ô s á t c ũ n g p h ả i t h e o h ầ u uhi c h é p c ấ n t h ậ n , rõ r à n ? lời c ủ a v u a n ó i, v i ệ c v u a là m S a u đó , đ e m b ả n c h é p đ ể

q u a n V i ệ n đ ô sá t s ử a c h ữ a , q u a n t r ự c b a n đ ó n g ấ n q u a n p h ò n g ở g i ữ a h a i t ờ k h á c

n h a u V i ê n đ ư ơ n g q u a n t r ự c t h ấ y c ó c h ồ t r o n g b ả n g h i c h é p c h ư a r õ r à n g c ầ n p h ả i tríc h r a t h a m h ặ c n g a y N g ư ợ c lại, v i ê n K h o a đ ạ o g h i c h é p n g à y đ ó đ ư ợ c q u y ề n g iữ

ý k i ế n c ủ a m ì n h n ế u t h ấ y b ả n g h i c h é p t h ỏ a đ á n g h ợ p lý

- G h i c h é p lời n ó i, h à n h đ ộ n g c ủ a q u a n lại:

N ă m 1 832, v u a M i n h M ạ n g c ó d ụ r ằ n g : “p h à m các nha m ô n ở Lục bộ và Nội các có tàu việc gì thì một người K h o a đạo được phép theo ban thứ d ự thính, n ă m từng việc m à ghi chủ để phòng khi có cần kiểm điểm tham hặc” 2, d o đó ph ải ghi

c h é p lại N g o à i ra, c á c c h ư ơ n g s ớ c ủ a c á c đ ị a p h ư ơ n g t ấ u t r ì n h v ề t r i ề u đ ìn h , s a u k h i

n h à v u a x e m x o n g , N ộ i c á c c ó t r á c h n h i ệ m là m m ộ t p h ó b ả n v à c h u y ể n g i a o c h o

V i ệ n đ ô s á t x e m x é t v i ệ c gì c ầ n l à m th ì t r í c h r a l à m lấ y , c ò n lại th ì k i ể m tra, đối

chiếu hạn trong mười ngày phải đem bản phụ đó trả lại để Nội các lưu giữ Các bản

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN THỨ TU

CHỂ Đ Ô T H A N H TR A, GIÁM S ÁT Q U AN LẠI TH Ờ I M INH MẠNG.

n h ư không có án và chỉ có 1,2 án thì không ở nghị khen, xin sắc xuống nghị định,

p h à m ’ trong khoa ẩy m à không có án, và không có án kêu lên tỉnh, kêu về Kinh thì là

1 Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i N am th ự c lụ c , t ậ p 3, N x b G i á o đ ụ c , t r a n g 3 6 1

2 Q u ổ c s ử q u á n triều N g u y ễ n , 2 0 0 7 , Đ ạ i N am th ự c lụ c , t ậ p 4 , N x b G i á o d ụ c , t r a n g 3 6 1