MỨC LƯƠNG TỐI THIẾU VÀ VẤN ĐỀ VIỆC LÀM CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 19912016

1.4 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU Vũ Thị Là 2009 đã có bài “Chế độ tiền lương tối thiểu Việt Nam” nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc nhận thức một cách hệ thống, đầy đủ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA KINH TẾ

NGUYỄN THỊ KIM THOA

MỨC LƯƠNG TỐI THIỂU VÀ VẤN ĐỀ VIỆC

LÀM CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN

1991 - 2016

CHUYÊN ĐỀ ĐẠI HỌC Ngành Kinh tế

Mã số ngành: 52310101

Tháng 05 - 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA KINH TẾ

NGUYỄN THỊ KIM THOA MSSV: B1401784

MỨC LƯƠNG TỐI THIỂU VÀ VẤN ĐỀ VIỆC

LÀM CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN

1991 - 2016

CHUYÊN ĐỀ ĐẠI HỌC NGÀNH KINH TẾ

Mã số ngành: 52310101

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN NGUYỄN TUẤN KIỆT

Tháng 05 - 2017

i

MỤC LỤC

Trang

CHƯƠNG 1 1

GIỚI THIỆU 1

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2

1.2.1 Mục tiêu chung 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

1.3.1 Không gian 2

1.3.2 Thời gian 2

1.3.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 2

CHƯƠNG 2 4

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 4

2.1.1 Khái quát chung về tiền lương 4

2.1.1.1 Khái niệm tiền lương 4

2.1.1.2 Chức năng của tiền lương 4

2.1.1.3 Nhân tố ảnh hưởng đến tiền lương 4

2.1.2 Khái quát chung về tiền lương tối thiểu 5

2.1.2.1 Khái niệm tiền lương tối thiểu 5

2.1.2.2 Vai trò của tiền lương tối thiểu 5

2.1.2.3 Đặc trưng cơ bản của tiền lương tối thiểu 6

2.1.2.4 Phân loại tiền lương tối thiểu 6

2.1.2.5 Phương pháp xác định tiền lương tối thiểu 7

2.1.3 Phân biệt mức lương tối thiểu và mức lương cơ bản 7

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7

2.2.1 Phương pháp thu thập số liệu 7

2.2.2 Phương pháp phân tích số liệu 8

CHƯƠNG 3 9

MỨC LƯƠNG TỐI THIỂU VÀ VẤN ĐỀ VIỆC LÀM CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1991 - 2016 9

ii

3.1 THỰC TRẠNG TIỀN LƯƠNG TỐI THIỂU TRÊN THỊ TRƯỜNG LAO

ĐỘNG VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006 - 2015 9

3.1.1 Mức lương tối thiểu chung 9

3.1.2 Mức lương tối thiểu vùng 10

3.2 HIỆN THỰC TIỀN LƯƠNG TỐI THIỂU ĐỐI VỚI CHI PHÍ ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM 11

3.3 TÁC ĐỘNG CỦA TIỀN LƯƠNG TỐI THIỂU ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ VIỆC LÀM CỦA VIỆT NAM 12

3.3.1 Cơ cấu lao động của nước ta từ 2009-2016 12

3.3.2 Tiền lương tối thiểu với giá cả (CPI) và tăng trưởng kinh tế (GDP) 15

3.3.3 Tiền lương tối thiểu, năng suất lao động và thất nghiệp 16

3.4 TÍNH HAI MẶT CỦA MỨC LƯƠNG TỐI THIỂU 18

3.4.1 Tích cực 18

3.4.2 Tiêu cực 18

CHƯƠNG 4 20

GIẢI PHÁP VÀ KẾT LUẬN 20

4.1 GIẢI PHÁP 20

4.1.1 Đối với nhà nước 20

4.1.2 Đối với doanh nghiệp 20

4.1.3 Đối với người lao động 21

4.2 KẾT LUẬN 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHỤ LỤC 23

iii

DANH SÁCH BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Phân biệt mức lương cơ bản và mức lương tối thiểu 7

Bảng 3.1 Mức lương tối thiểu chung qua các năm 9

Bảng 3.2 Kết quả kiểm định tính dừng 16

Bảng 3.3 Kết quả kiểm định Granger 16

Bảng số liệu phân tích mối quan hệ tiền lương tối thiểu, năng suất lao động và thất nghiệp 23

iv

DANH SÁCH HÌNH

Trang

Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện mức lương tối thiểu vùng 2009 - 2017 11

Hình 3.2 Cơ cấu lao động đang làm việc phân theo TPKT (2009-2016) 12

Hình 3.3 Cơ cấu lao động đang làm việc phân theo KVKT (2009-2016) 13

Hình 3.4 Tiền lương cứng nhắc và hạn chế việc làm 14

Hình 3.5 Mức lương tối thiểu trong TTLĐ 14

Hình 3.6 Biểu đồ thể hiện mức lương tối thiểu, lạm phát và tăng trưởng kinh tế 2000-2016 15

Hình 3.7 Mức tăng NSLĐ so với mức lương tối thiểu (2006-2018) 17

Hình thể hiện kết quả kiểm định Granger 23

v

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Qua 30 năm đổi mới, cơ cấu kinh tế đất nước đã có sự chuyển biến tích cực theo hướng công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) đất nước Việt Nam đã tận dụng việc tham gia vào thị trường quốc tế để hỗ trợ cho tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người bền vững và giảm nghèo nhanh chóng Như vậy, hội nhập kinh tế quốc tế không chỉ mang lại những lợi ích về mặt kinh tế mà còn mang lại nhiều lợi ích về mặt an sinh xã hội Theo ông ông Uông Chu Lưu - Phó chủ tịch quốc hội cho biết về những cơ hội của Việt Nam khi hội nhập quốc tế: “Chúng ta có thêm vốn để đầu tư, chúng ta có thêm công nghệ mới, chúng ta có thêm nhiều kinh nghiệm quản trị tiên tiến và có thể nói hội nhập đã giúp chúng ta trong vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế, trong vấn

đề tăng trưởng, trong vấn đề xóa đói giảm nghèo, trong vấn đề an sinh xã hội

và vấn đề môi trường” Tuy nhiên cùng với sự phát triển của kinh tế-xã hội thì mức lương tối thiểu của người lao động vẫn còn thấp so với nhu cầu sống Bên cạnh đó, tỉ lệ lạm phát vẫn đang ở mức cao, chính sách tiền lương cũng đang thể hiện nhiều bất cập, đời sống của người lao động ngày càng khó khăn Đó

là nguyên nhân chính dẫn đến hàng loạt cuộc đình công trong khu vực doanh nghiệp và hiện tượng chảy máu chất xám trong khu vực các cơ quan hành chính, sự nghiệp nhà nước Thêm vào đó, các công ty nước ngoài đầu tư vào Việt Nam ngày càng nhiều và để thu hút lao động có trình độ, họ không ngại đưa ra các chính sách tiền lương hấp dẫn, gây ra những khó khăn không nhỏ cho các doanh nghiệp trong nước Như vậy, việc điều chỉnh chính sách tiền lương sao cho hợp lý và hiệu quả là điều hết sức cần thiết

Như mọi người đã biết, tiền lương tối thiểu là một bộ phận cấu thành của tiền lương, có vị trí hết sức quan trọng trong hệ thống lương và có tác động không nhỏ đến chính sách tiền lương của một quốc gia Tiền lương tối thiểu không những có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bảo vệ người lao động

mà nó còn có ý nghĩa vô cùng lớn trong sự phát triển kinh tế, an sinh xã hội và

ổn định các mối quan hệ lao động trên thị trường lao động Do đó, nó trở thành một trong những vấn đề cấp thiết nhất hiện nay, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt của các ngành, các cấp và đoàn thể Tuy nhiên, trước những biến động bất thường của nền kinh tế trong và ngoài nước thì mức lương tối thiếu quy định vẫn còn quá thấp Mặc dù nhà nước đã nhiều lần điều chỉnh và cải cách, nhưng

nó vẫn chưa thật sự phù hợp với tình hình thực tế của người lao động Vì

những lý do trên mà tôi quyết định lựa chọn đề tài “Mức lương tối thiểu và

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

Để thực hiện được mục tiêu chung trên, đề tài đưa ra các mục tiêu cụ thể sau:

- Mục tiêu 1: Phân tích thực trạng mức lương tối thiểu trên thị trường

lao động Việt Nam

- Mục tiêu 2: Đánh giá hiện thực mức lương tối thiểu đối với chi phí đời

sống của người lao động Việt Nam

- Mục tiêu 3: Xem xét tác động của mức lương tối thiếu đối với vấn đề

việc làm của Việt Nam hiện nay Đồng thời thấy được tính hai mặt của mức lương tối thiểu đối với người lao động và người sử dụng lao động

- Mục tiêu 4: Đề xuất một số giải pháp phù hợp về mức lương tối thiểu

nhằm cải thiện nhu cầu đời sống cho người lao động

1.3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của nghiên cứu là những chủ thể trên thị trường lao động VN đang chịu tác động của mức lương tối thiểu

1.4 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

Vũ Thị Là (2009) đã có bài “Chế độ tiền lương tối thiểu Việt Nam” nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc nhận thức một cách hệ thống, đầy đủ hơn về pháp luật, các bất cập của pháp luật cũng như

3

giải pháp hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam về tiền lương tối thiểu Bài viết nghiên cứu, đánh giá các quy định về chế độ tiền lương tối thiểu qua từng thời kỳ của Việt Nam và một số nước trên thế giới Nêu lên những quan điểm,

lý luận khách quan trên nhiều phương diện để cho chúng ta có cái nhìn tổng quát hơn về thực tiễn thực hiện của chế độ tiền lương VN, kết quả đạt được như thế nào và vấn đề nào được đặt ra cần phải giải quyết? Từ đó rút ra được những nhận xét xác đáng với thực tiễn và đề xuất nên những kiến nghị phù hợp nhằm hoàn thiện chích sách lương trong nước

Nguyễn Đức Thành, Phạm Thị Tuyết Trinh, Nguyễn Thanh Tùng (2017) với bài thảo luận chính sách CS-13 “Tiền lương tối thiểu ở Việt Nam: Một số quan sát và nhận xét ban đầu” cùng sự hỗ trợ của chính phủ Australia Báo cáo

đã tóm tắt sơ lược lịch sử tiền lương tối thiểu ở VN, tổng quan về thực trạng của mức lương tối thiểu và điều cốt lõi là báo cáo có những đánh giá rất khách quan về chính sách và hệ thống lương tối thiểu tại VN hiên nay Nói cụ thể hơn là nhóm tác giả đã nghiên cứu và thấy được rằng: tốc độ tăng lương tối thiểu thực tế cao hơn so với tốc độ tăng của NSLĐ và mức lương này vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu sống tối thiểu cho người lao động Mặt khác, lương tối thiểu là công cụ để sữa chữa những khuyết tật của thị trường, là công

cụ đảm bảo tính pháp lý của nhà nước, là lưới an toàn bảo vệ cho quyền lợi của người lao động Tuy nhiên khi mức lương tối thiểu được xác định không chính xác thì hệ lụy mà nó gây ra là không hề nhỏ đòi hỏi nhà nước cần phải

có những chính sách điều chỉnh thật sự phù hợp

4

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2.1.1 Khái quát chung về tiền lương

2.1.1.1 Khái niệm tiền lương

Theo Điều 1 Công ước 95 năm 1949 về bảo vệ tiền lương của Tổ chức

Lao động Quốc tế (ILO), “Tiền lương là sự trả công hoặc thu nhập, bất luận

tên gọi hay cách tính thế nào, mà có thể biểu hiện bằng tiền và được ấn định bằng thoả thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, hoặc bằng pháp luật, pháp quy quốc gia, do người sử dụng lao động phải trả cho một công việc đã thực hiện hay sẽ phải thực hiện, hoặc cho những dịch vụ đã làm hay sẽ phải làm”

Theo Điều 55 Bộ luật lao động sửa đổi bổ sung 2006, “Tiền lương của người lao động do hai bên thoả thuận trong hợp đồng lao động và được trả theo năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả công việc Mức lương của người lao động không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định.” Ngoài ra “Các chế độ phụ cấp, tiền thưởng, nâng bậc lương, các chế

độ khuyến khích khác có thể được thoả thuận trong hợp đồng lao động thoả ước tập thể hay quy định trong quy chế của doanh nghiệp”

Tóm lại, bản chất của tiền lương là giá cả sức lao động, được hình thành trên cơ sở giá trị sức lao động, thông qua sự thỏa thuận giữa người có sức lao động và người thuê mướn Tuy nhiên thực tế ở nước ta hiện nay, sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng sức lao động về tiền lương chỉ là tương đối

2.1.1.2 Chức năng của tiền lương

 Chức năng là thước đo giá trị sức lao động

 Chức năng tái sản xuất sức lao động

 Chức năng tích lũy

 Chức năng kích thích người lao động làm việc hiệu quả, tăng năng xuất lao động

2.1.1.3 Nhân tố ảnh hưởng đến tiền lương

 Môi trường doanh nghiệp: Chính sách, văn hóa ứng xử, cơ cấu tổ chức

và khả năng chi trả của doanh nghiệp

 Bản thân công việc: mức độ phức tạp và hấp dẫn của công việc

2.1.2 Khái quát chung về tiền lương tối thiểu

2.1.2.1 Khái niệm tiền lương tối thiểu

Theo Điều 56 Bộ luật lao động sửa đổi bổ sung 2006, “Mức lương tối thiểu được ấn định theo giá sinh hoạt, bảo đảm cho người lao động làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động bình thường bù đắp sức lao động giản đơn và một phần tích luỹ tái sản xuất sức lao động mở rộng và được dùng làm căn cứ để tính các mức lương cho các loại lao động khác.” Chính

phủ quyết định và công bố mức lương tối thiểu chung, mức lương tối thiểu vùng, mức lương tối thiểu ngành cho từng thời kỳ sau khi lấy ý kiến Tổng liên đoàn lao động Việt Nam và đại diện của người sử dụng lao động Khi chỉ số giá sinh hoạt tăng lên làm cho tiền lương thực tế của người lao động bị giảm sút, thì Chính phủ điều chỉnh mức lương tối thiểu để bảo đảm tiền lương thực

tế

Tiền lương tối thiểu là cơ sở là nền tảng để xác định mức lương trả cho

các loại lao động khác Nó còn là công cụ để nhà nước quản lý và kiểm tra việc trao đổi mua bán sức lao động Tiền lương tối thiểu còn nhằm điều tiết thu nhập giữa các thành phần kinh tế Như vậy, lương tối thiểu là mức lương thấp nhất trả cho người lao động làm các công việc giản đơn nhất trong điều kiện bình thường, đảm bảo nhu cầu đủ sống cho người lao động Lương tối thiểu được dùng làm cơ sở để tính các mức lương trong hệ thống thang lương, bảng lương, mức phụ cấp và thực hiện một số chế độ khác theo quy định của pháp luật Dựa vào trình độ học vấn và tay nghề mà người lao động được hưởng những mức lương khác nhau

2.1.2.2 Vai trò của tiền lương tối thiểu

 Đối với người lao động

Đảm bảo tính pháp lý Mục tiêu của chính sách tiền lương tối thiểu là nhằm bảo vệ người lao động, bảo đảm cho người lao động tái sản xuất sức lao động Chính sách tiền lương tối thiểu còn có ý nghĩa trong việc loại trừ khả năng bóc lột có thể xảy ra đối với người lao động trước sức ép của thị trường

 Đối với nền kinh tế

6

Lương tối thiểu là công cụ điều tiết của nhà nước trên phạm vi toàn xã hội và trong từng cơ sở kinh tế nhằm: bảo vệ sức mua, loại bỏ sự cạnh tranh, phòng ngừa xung đột trong các ngành, thiết lập mối quan hệ ràng buộc trong việc sử dụng lao động

 Đối với nhà nước

Đảm bảo tính pháp lý của nhà nước, là cơ sở để xây dựng hệ thống thang, bảng lương, là căn cứ để bên thỏa thuận tiền lương phù hợp với điều kiện, khả năng, lợi ích của các bên trong quan hệ lao động

2.1.2.3 Đặc trưng cơ bản của tiền lương tối thiểu

Tiền lương tối thiểu được pháp luật bảo vệ Tiền lương tối thiểu có những đặc trưng cơ bản sau đây:

 Được xác định ứng với trình độ lao động giản đơn nhất

 Đảm bảo nhu cầu tiêu dùng ở mức độ tối thiểu cần thiết

 Tương ứng với cường độ lao động nhẹ nhàng nhất trong điều kiện lao động bình thường

 Tương ứng với giá tư liệu sinh hoạt chủ yếu ở vùng có mức giá trung bình

2.1.2.4 Phân loại tiền lương tối thiểu

Việc phân loại tiền lương tối thiểu có ý nghĩa pháp lý quan trọng Thứ nhất, giúp chúng ta phân biệt được loại tiền lương tối thiểu này với loại tiền lương tối thiểu khác, từ đó đưa ra được các cơ chế điều chỉnh hợp lý tuỳ thuộc vào đặc trưng của mỗi loại Thứ hai, đảm bảo được sự công bằng trong việc trả lương cho người lao động khi điều kiện lao động có những yếu tố khác nhau nhất định Hiện nay, có nhiều cách phân loại tiền lương tối thiểu khác nhau với những tiêu chí khác nhau cho thấy sự phong phú, đa dạng của tiền lương tối thiểu

Căn cứ vào tính chất và phạm vi áp dụng của tiền lương tối thiểu

 Tiền lương tối thiểu chung

 Tiền lương tối thiểu vùng

 Tiền lương tối thiểu ngành

 Tiền lương tối thiểu trong khu vực có vốn đầu tư nước ngoài

Căn cứ vào thẩm quyền quyết định và công bố mức lương tối thiểu

 Tiền lương tối thiểu do chính phủ quyết định và công bố

7

 Tiền lương tối thiểu do doanh nghiệp tự xác định và áp dụng trong phạm vi doanh nghiệp

2.1.2.5 Phương pháp xác định tiền lương tối thiểu

 Xác định trên cơ sở hệ thống các nhu cầu tối thiểu của người lao động và gia đình họ

 Xác định trên cơ sở mức tiền lương chung của cả nước

 Xác định trên cơ sở mối tương quan về điều kiện sống của các tầng lớp dân cư trong xã hội

 Xác đinh trên cơ sở các nhân tố kinh tế như tốc độ tăng trưởng kinh

tế và mức năng suất lao động

 Xác định trên cơ sở khả năng chi trả của doanh nghiệp

 Xác định trên cơ sở chi phí và sự biến động của giá cả sinh hoạt

 Xác định trên cơ sở sự đạt được và giữ vững về mức độ có việc làm trên phạm vi vùng và quốc gia

2.1.3 Phân biệt mức lương tối thiểu và mức lương cơ bản

Bảng 2.1 Phân biệt mức lương cơ bản và mức lương tối thiểu

- Là tiền lương do nhà nước quy

định Người SDLĐ không được phép

trả lương cho người lao động thấp hơn

mức lương tối thiểu quy định

- Chỉ có nhà nước mới có quyền thay

đổi

- Là căn cứ pháp lý để đánh giá việc

thực hiện đúng pháp luật của các đơn

vị, doanh nghiệp

- Có phạm vi áp dụng trên toàn quốc

- Là lương do người SDLĐ thỏa thuận với người lao động được ghi cụ thể trên HĐLĐ

- Có thể thay đổi theo ý của người SDLĐ

- Là cơ sở để tính tiền công, tiền lương thực lĩnh của người lao động trong 1 đơn

vị, doanh nghiệp

- Có phạm vi áp dụng trong 1 đơn vị, doanh nghiệp đó

Lương tối thiểu chung = lương cơ bản trong cơ quan HCSN (tức là áp dụng cho

khu vực hưởng lương từ ngân sách Nhà nước)

Lương tối thiểu chung < Lương tối thiểu =< Lương cơ bản trong đơn vị hoạt động

(theo Luật Doanh nghiệp)

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2.1 Phương pháp thu thập số liệu

Số liệu thứ cấp của đề tài được thu thập, xử lý và tổng hợp từ kết quả tổng kết của các Ban, Ngành, Bộ có liên quan Ngoài ra, đề tài có tham khảo thêm các sách báo, truyền hình, tạp chí khoa học và công trình nghiên cứu có

liên quan nhằm phục vụ cho quá trình phân tích

8

2.2.2 Phương pháp phân tích số liệu

- Đề tài sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh để phân tích thực trạng mức lương tối thiểu trên thị trường lao động Việt Nam, đánh giá hiện thực thực mức lương tối thiểu đối với chi phí đời sống của người

lao động

- Đề tài sử dụng kiểm định Granger để xem xét tác động của mức lương tối thiểu đối với vấn đề việc làm của VN Từ đó khái quát nên tính hai mặt của

mức lương tối thiểu đối với người lao động và người sử dụng lao động

- Kết hợp kết quả đã phân tích, làm tiền đề cho việc đề xuất một số giải pháp phù hợp về mức lương tối thiểu nhằm cải thiện nhu cầu đời sống cho

người lao động