DSpace at VNU: Giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài tại Việt Nam - những vấn đề lý luận và thực tiễn

Từ đó đề xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về trọng tài, góp phần nâng cao vị thế của trọng tài trong giai đoạn hiện nay đối với việc giải quyết các tranh chấp thương mại, đ

Giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài tại Việt Nam - những

vấn đề lý luận và thực tiễn

Vũ Thị Ngân Hà

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật Kinh tế; Mã số: 60 38 50

Người hướng dẫn: TS Phan Chí Hiếu

Năm bảo vệ: 2006

Abstract: Phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc giải quyết tranh chấp

thương mại có yếu tố nước ngoài (TCTMCYTNN) bằng phương thức trọng tài nhằm chỉ

ra những ưu điểm, nhược điểm của phương thức giải quyết tranh chấp này Phân tích những quy định pháp luật về giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài để chỉ ra những điểm chưa phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế Từ đó đề xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về trọng tài, góp phần nâng cao vị thế của trọng tài trong giai đoạn hiện nay đối với việc giải quyết các tranh chấp thương mại, đặc biệt là TCTMCYTNN

Keywords: Luật kinh tế; Tranh chấp thương mại; Trọng tài kinh tế; Việt Nam

Content

I Lý do chọn đề tài

Ngày nay, cùng với sự giao lưu và hợp tác quốc tế ngày càng gia tăng thì hoạt động thương mại giữa nước ta và các nước diễn ra ngày càng nhiều, đặc biệt là khi chúng ta đang tiến gần đến việc gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) Có nhiều quan hệ thương mại với các quốc gia khác cũng đồng nghĩa với việc có nhiều tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài (sau đây gọi tắt là TCTMCYTNN) phát sinh Do các tranh chấp này chứa đựng nhân tố nước ngoài nên có những đặc thù riêng so với các tranh chấp thương mại khác, đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu riêng đối với việc giải quyết chúng

Trên thế giới, phương thức trọng tài thường được các bên tranh chấp lựa chọn để giải quyết TCTMCYTNN So với thương lượng, hoà giải, Toà án thì trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp có nhiều điểm thích hợp với các TCTMCYTNN vì nó cho phép các bên được thoả thuận chọn Trọng tài viên, chọn luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm và thủ tục tố tụng trọng tài để

giải quyết tranh chấp Ngoài ra thủ tục giải quyết thông qua trọng tài khá đơn giản, nhanh gọn, phán quyết của trọng tài là chung thẩm

Tại Việt Nam, xuất phát từ những đòi hỏi của thực tiễn, yêu cầu đổi mới pháp luật về giải quyết tranh chấp, đặc biệt là giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài đã được Đảng và Nhà nước ta coi là một biện pháp bảo đảm quan trọng cho các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư nước ngoài Ngày 25/02/2003, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh trọng tài thương mại số 08/2003/PL-UBTVQH (gọi tắt là PLTTTM) và ngày 15/01/2004, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 25/2004/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của PLTTTM Những quy định mới, tiến bộ của PLTTTM được ban hành với mục đích tạo cơ sở pháp lý cho

sự phát triển của trọng tài thương mại ở nước ta, giúp giải quyết nhanh chóng các tranh chấp thương mại, giảm bớt gánh nặng của Tòa án Tuy nhiên, sau hơn ba năm triển khai trên thực tế PLTTTM để giải quyết các tranh chấp thương mại (trong đó gồm cả các tranh chấp có yếu tố nước ngoài) đã bộc lộ nhiều vướng mắc làm giảm niềm tin của các nhà đầu tư, các doanh nghiệp trong và ngoài nước vào phương thức giải quyết tranh chấp này Do đó, nghiên cứu về giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam nhằm đưa ra những kiến nghị, giải pháp để hoàn thiện pháp luật trọng tài, nâng cao hiệu quả của việc giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam trong điều kiện hiện nay là vấn đề có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

Tính đến nay đã có khá nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các quy định pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài tại Việt nam Tuy nhiên, hầu hết các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung nghiên cứu về trọng tài phi chính phủ tại Việt Nam, giải quyết tranh chấp thương mại (chủ yếu là các tranh chấp trong nước) bằng trọng tài Việt Nam từ trước khi PLTTTM được ban hành nên chưa tiếp cận trực tiếp đến các quy định trong PLTTTM Tính đến thời điểm hiện tại chưa có công trình nghiên cứu tổng thể, phân tích chi tiết về giải quyết tranh chấp thương mại nói chung, TCTMCYTNN bằng trọng tài Việt Nam nói riêng trên

cơ sở các quy định của PLTTTM Kế thừa những kết quả nghiên cứu của các tác giả trước đây về trọng tài Việt Nam và giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam, luận văn tập trung vào nghiên cứu những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn áp dụng của việc giải quyết các TCTMCYTNN tại các Trung tâm trọng tài của Việt Nam, phân tích những quy định của PLTTTM về vấn đề này và việc thi hành chúng trên thực tiễn

II Mục đích nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam, chỉ ra những điểm hợp lý, tiến bộ cũng như những vấn đề còn tồn tại trong pháp luật hiện hành về vấn đề này để từ đó đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật trọng tài thương mại theo hướng phù hợp với thực tiễn

áp dụng và thông lệ quốc tế

III Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc giải quyết những TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam Luận văn tập trung nghiên cứu việc giải quyết các TCTMCYTNN bằng trọng tài từ khi hình thành trọng tài phi chính phủ tại Việt Nam đặc biệt là từ giai đoạn ban hành PLTTTM năm 2003 đến nay

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn giới hạn trong việc tìm hiểu phân tích các đặc trưng của TCTMCYTNN, các yêu cầu đặt ra đối với việc giải quyết các tranh chấp dạng này; sự phù hợp, vai trò của phương thức trọng tài đối với các TCTMCYTNN; phân tích các quy định của PLTTTM đối với việc giải quyết các TCTMCYTNN tại Việt Nam; tìm hiểu thực tiễn giải quyết TCTMCYTNN tại các Trung tâm trọng tài Việt Nam từ đó nêu lên những điểm bất cập của pháp luật về trọng tài đồng thời đưa ra những giải pháp khắc phục

IV Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận Mác - Lê Nin về chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử Bên cạnh đó, để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề tài đặt ra, luận văn cũng sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, đối chiếu và khảo sát thực tiễn

V Kết quả của luận văn

Luận văn góp phần làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận về vai trò cũng như những đặc điểm riêng của việc giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài bằng phương thức trọng tài so với các phương thức giải quyết tranh chấp khác, đánh giá về thực trạng việc giải quyết TCTMCYTNN bằng con đường trọng tài kể từ khi Pháp lệnh trọng tài ban hành ngày 25/02/2003 đến nay và đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về trọng tài nhằm nâng cao vai trò chủ động của trọng tài trong việc giải quyết các tranh chấp có yếu tố nước ngoài

VI Kết cấu của luận văn

Ngoài lời mở đầu, kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo luận văn được kết cấu thành

ba chương:

Chương 1: Khái quát về TCTMCYTNN và giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài tại Việt Nam

Chương 2: Thực trạng giải quyết các TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm phát huy hiệu quả của trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài

Chương 1:

KHÁI QUÁT VỀ TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI

CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI CÓ YẾU

TỐ NƯỚC NGOÀI BẰNG TRỌNG TÀI TẠI VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và các đặc trưng pháp lý của TCTMCYTNN

1.1.1 Khái niệm TCTMCYTNN

Dưới góc độ pháp lý, tranh chấp là những những xung đột, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật TCTMCYTNN là những mâu thuẫn, bất đồng xảy ra trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại có yếu tố nước ngoài (một số

tài liệu còn gọi là hoạt động thương mại quốc tế) Trên thế giới, tính chất quốc tế của các quan hệ thương mại được hiểu không giống nhau và căn cứ trên nhiều tiêu chí khác nhau nhưng nhìn chung đều căn cứ vào ba dấu hiệu là: chủ thể trong quan hệ tranh chấp là các bên có quốc tịch khác nhau hoặc có trụ sở thương mại ở các nước khác nhau; đối tượng của quan hệ tranh chấp như hàng hoá, dịch vụ ở nước ngoài; sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan

hệ tranh chấp xảy ra ở nước ngoài Trên cơ sở tham khảo, phân tích các quan niệm khác nhau ở trong nước và trên thế giới về tranh chấp thương mại, tính chất quốc tế của các tranh chấp thương mại, luận

văn đã đưa ra một khái niệm riêng về TCTMCYTNN Theo đó, TCTMCYTNN được hiểu là những

mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế giữa các bên tranh chấp khi tham gia vào các quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài

1.1.2 Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của TCTMCYTNN

Các TCTMCYTNN là những tranh chấp vượt ra khỏi biên giới lãnh thổ của một quốc gia

và có những dấu hiệu đặc trưng so với các tranh chấp thương mại ở trong nước Luận văn đã nghiên cứu và chỉ ra các đặc điểm pháp lý nổi bật của TCTMCYTNN là:

Thứ nhất, một trong những dấu hiệu đặc thù của quan hệ TCTMCYTNN là một hoặc các

bên chủ thể có quốc tịch nước ngoài

Thứ hai, căn cứ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ tranh chấp ở nước ngoài Thứ ba, tài sản tranh chấp ở nước ngoài

Thứ tư, luật áp dụng để giải quyết TCTMCYTNN bao gồm: điều ước quốc tế, pháp luật

các quốc gia, án lệ, tập quán thương mại

1.2 Giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài

1.2.1 Các yêu cầu đặt ra đối với việc giải quyết các TCTMCYTNN

Xuất phát từ những đặc trưng của hoạt động thương mại có yếu tố nước ngoài, việc giải quyết TCTMCYTNN phải đáp ứng những yêu cầu cơ bản sau:

Thứ nhất, việc giải quyết các TCTMCYTNN phải phù hợp với thông lệ quốc tế

Thứ hai, việc giải quyết TCTMCYTNN phải tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên Thứ ba, việc giải quyết TCTMCYTNN phải nhanh chóng, chính xác và công bằng

Thứ tư, việc giải quyết TCTMCYTNN phải bảo đảm bí mật kinh doanh của các bên đồng

thời duy trì quan hệ hợp tác vốn có giữa các bên

1.2.2 Các phương thức giải quyết TCTMCYTNN

Mỗi nước, tuỳ vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, có thể có nhiều phương thức giải quyết tranh chấp thương mại Các thương nhân lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp theo thói quen, tập quán thương mại, tính hiệu quả và sự thuận lợi của phương pháp giải quyết tranh chấp thương mại Sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại cũng như mặt bằng trình độ dân trí, văn hoá kinh doanh cũng là yếu tố quan trong tác động đến việc lựa

chọn phương thức giải quyết TCTMCYTNN Tại Việt Nam, các bên tranh chấp có thể lựa chọn

những phương thức sau để giải quyết TCTMCYTNN: thương lượng, hòa giải, tòa án, trọng tài

Luận văn đã phân tích nhằm chỉ ra rằng trong các phương thức trên, phương thức trọng tài có nhiều điểm phù hợp với việc giải quyết TCTMCYTNN, đáp ứng được yêu cầu của các bên tranh chấp vì các lý do sau:

Thứ nhất, giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tạo điều kiện tối đa để phát huy khả

năng tự định đoạt của các bên tranh chấp

Thứ hai, Trọng tài giải quyết tranh chấp theo nguyên tắc xét xử không công khai

Thứ ba, phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài cũng tạo ra cho các bên đương sự cơ

hội để tự chọn Trọng tài viên là những chuyên gia trong lĩnh vực đang có tranh chấp, có khả năng nắm bắt và giải quyết nhanh nhất những vấn đề mà các bên đương sự yêu cầu

Thứ tư, thủ tục trọng tài thường linh hoạt, thông thoáng, các bên còn có thể tự thoả thuận

xây dựng quy tắc tố tụng riêng để giải quyết vụ tranh chấp

1.2.3 Vai trò của trọng tài trong việc giải quyết TCTMCYTNN

Trọng tài có vai trò quan trọng đối với việc giải quyết các tranh chấp thương mại nói chung, các TCTMCYTNN nói riêng, cụ thể:

- Trọng tài hỗ trợ đắc lực cho Toà án trong việc giải quyết tranh chấp

- Trọng tài bảo đảm tối đa quyền tự do thoả thuận của các bên tranh chấp

- Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài cũng sẽ rút ngắn thời gian kiện tụng, làm giảm thiểu những chi phí, tổn thất do việc theo kiện và đảm bí mật kinh doanh cho các bên tranh chấp

- Đặc biệt, đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài Việt Nam sẽ giúp họ được tham gia vụ kiện ngay tại “sân nhà”

1.3 Pháp luật về giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài

Pháp luật về giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài được cấu thành bởi hai bộ phận có mối quan hệ khăng khít là pháp luật hình thức và pháp luật nội dung

1.3.1 Pháp luật nội dung:

Pháp luật nội dung là tất cả những điều khoản có liên quan trong các điều ước quốc tế, tập quán quốc tế, pháp luật quốc gia được áp dụng để điều chỉnh quan hệ TCTMCYTNN Liên quan đến việc xác định pháp luật nội dung của việc giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài, luận văn cũng trình bày về các hiện tượng xung đột pháp luật của các bên tranh chấp và xung đột giữa thoả thuận các bên và pháp luật

1.3.2 Pháp luật hình thức

Pháp luật hình thức liên quan đến việc giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam bao gồm hai bộ phận: PLTTTM và các văn bản hướng dẫn thi hành; Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài hoặc quy tắc tố tụng theo sự thỏa thuận của các bên tranh chấp Trong phạm

vi nghiên cứu của đề tài, luận văn sẽ tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật hình thức về giải quyết TCTMCYTNN tại Việt Nam mà trọng tâm là quy định pháp luật của PLTTTM

1.3.3 Quan hệ giữa pháp luật – quy tắc tố tụng và sự thoả thuận của các bên trong việc giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài

Việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tạo cho các bên quyền tự định đoạt tối đa trong việc lựa chọn pháp luật áp dụng Ngược lại, các quy định của pháp luật cũng chính là những căn

cứ để đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp của thỏa thuận giữa các bên tranh chấp

THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI BẰNG

TRỌNG TÀI TẠI VIỆT NAM

2.1 Về thẩm quyền giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam

Theo khoản 1 Điều 2 PLTTTM, trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại được các bên thỏa thuận Như vậy, một vụ TCTMCYTNN thuộc

thẩm quyền giải quyết của trọng tài khi đáp ứng đủ hai điều kiện sau: thứ nhất, tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại có yếu tố nước ngoài; thứ hai, các bên có thỏa thuận chọn trọng tài

để giải quyết vụ tranh chấp đó

2.1.1 Các TCTMCYTNN được giải quyết bằng trọng tài Việt Nam

Luận văn tập trung phân tích các quy định tại khoản 2 Điều 4, khoản 3 Điều 2 PLTTTM nhằm làm rõ thẩm quyền giải quyết các vụ tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại có yếu tố nước ngoài của các Trung tâm trọng tài Việt Nam Về cơ bản, PLTTTM đã mở rộng thẩm quyền trọng tài theo hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, tạo cơ sở pháp lý để trọng tài thương mại Việt Nam tiến gần với các Trung tâm trọng tài quốc tế trên thế giới về mặt thẩm quyền trong việc giải quyết TCTMCYTNN Tuy nhiên, các quy định của PLTTTM vẫn bộc lộ những hạn chế sau:

Thứ nhất, việc định nghĩa theo cách liệt kê cụ thể các hành vi được coi là hoạt động thương

mại như quy định tại khoản 3 Điều 2 của PLTTTM có nhược điểm là thiếu tính khái quát, không bao quát hết những hoạt động thương mại trên thực tế cũng như không dự liệu được những hoạt động thương mại có thể được thực hiện trong tương lai

Thứ hai, các quy định liên quan đến chủ thể của quan hệ TCTMCYTNN vẫn chưa được cụ

thể, đầy đủ, cách sử dụng thuật ngữ chưa chuẩn xác, thể hiện:

- PLTTTM quy định chủ thể của các hoạt động thương mại là các “cá nhân, tổ chức kinh doanh” nhưng không giải thích rõ về các thuật ngữ này và chưa xác định các tiêu chuẩn để trở thành chủ thể của quan hệ thương mại nói chung, quan hệ tranh chấp thương mại nói riêng -Việc quy định một hoặc các bên chủ thể của quan hệ TCTMCYTNN là người nước ngoài, pháp nhân nước ngoài là chưa đầy đủ bởi lẽ còn thiếu các trường hợp liên quan đến yếu tố “cư trú” của chủ thể

- Thứ ba, PLTTTM chưa đề cập đến những tranh chấp có tính chất kinh doanh, thương mại

nhưng không được giải quyết theo thủ tục trọng tài

2.1.2 Hiệu lực của thoả thuận trọng tài

Luận văn đã tiến hành nghiên cứu toàn diện các quy định của pháp luật về thoả thuận trọng tài, khảo sát thực tiễn áp dụng các quy định này để làm rõ nội dung và ý nghĩa của chúng trong việc điều chỉnh các quan hệ tranh chấp Nhìn chung, những quy định của PLTTTM về thoả thuận

trọng tài khá chi tiết, toàn diện, phù hợp với các quy định trong Luật mẫu và pháp luật trọng tài của các quốc gia trên thế giới, tạo cơ sở pháp lý để mở rộng thẩm quyền giải quyết TCTMCYTNN tại các Trung tâm trọng tài Việt Nam So với các văn bản pháp luật trước kia, PLTTTM đã có những quy định mới, tiến bộ liên quan đến việc xác định hiệu lực của thoả thuận trọng tài như hình thức của thoả thuận trọng tài, sự độc lập của thoả thuận trọng tài trong mối quan hệ với hợp đồng đã được ký kết giữa các bên, nguyên tắc Toà án phải từ chối thụ lý vụ tranh chấp đã có thoả thuận trọng tài hợp pháp

Tuy nhiên, trên cơ sở phân tích thực tiễn xét xử các TCTMCYTNN nói riêng trong thời gian qua luận văn đã chỉ ra một số căn cứ pháp lý để tuyên thoả thuận trọng tài vô hiệu tại Điều 10 PLTTTM chưa thật sự rõ ràng nên đã dẫn đến những cách hiểu không thống nhất khi xem xét tính hiệu lực của thoả thuận trọng tài, cụ thể:

Thứ nhất, khoản 2 Điều 10 PLTTTM chưa điều chỉnh bao quát hết các tình huống thực tế

phát sinh liên quan đến việc ký kết thỏa thuận trọng tài sai thẩm quyền

Thứ hai, quy định tại khoản 4 Điều 10 PLTTTM rất chung chung, không rõ ràng dẫn đến

tình trạng khó áp dụng hoặc hiểu sai trên thực tế

2.2 Vấn đề xác định luật nội dung và quy tắc tố tụng

2.2.1 Xác định luật nội dung

2.2.1.1 Áp dụng luật do các bên lựa chọn

Do TCTMCYTNN có thể được điều chỉnh bởi nhiều nguồn luật khác nhau nên đồng thời với việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài các bên cũng cần lựa chọn pháp luật áp dụng để giải quyết tranh chấp Hội đồng trọng tài sẽ xét xử tranh chấp dựa trên pháp luật do chính các bên đã lựa chọn Đối với vụ TCTMCYTNN tại Việt Nam các bên có thể áp dụng một trong các nguồn luật sau:

- Điều ước quốc tế;

- Pháp luật Việt Nam;

- Pháp luật nước ngoài;

- Tập quán thương mại;

2.2.1.2 Áp dụng luật theo quyết định của Hội đồng trọng tài

Trong trường hợp các bên tranh chấp không có thỏa thuận về luật áp dụng (do các bên không thỏa thuận được với nhau hoặc do họ hy vọng rằng sẽ không có tranh chấp xảy ra) hoặc điều khoản thỏa thuận quá chung chung, không rõ ràng thì Hội đồng trọng tài sẽ phải dựa vào các quy phạm xung đột trong tư pháp quốc tế của nước mình để xác định luật áp dụng cho tranh chấp

2.2.2 Xác định quy tắc tố tụng

Đối với những tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên được toàn quyền thoả thuận về việc áp dụng những quy tắc tố tụng của các Trung tâm trọng tài trong nước, nước ngoài cũng như những quy tắc tố tụng của trọng tài quốc tế Đây là một quy định tương đối thoáng, thể hiện sự

tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên tranh chấp Tuy nhiên luận văn cũng phân tích tình huống thực tiễn nhằm đánh giá về những cách hiểu chưa chính xác, chưa phù hợp với quy định pháp luật của một số Trung tâm trọng tài trong nước Ví dụ, việc VIAC từ chối thụ lý vụ tranh

chấp giữa Centrimex và Liven Agrichem do các bên tranh chấp lựa chọn VIAC nhưng không

chọn Quy tắc tố tụng trọng tài của VIAC mà lại chọn Quy tắc tố tụng của Tòa án Trọng tài quốc

tế ICC để giải quyết tranh chấp

2.3 Các biện pháp hỗ trợ của Toà án đối với các bên trong TCTMCYTNN

Một trong những điểm mới của PLTTTM là đã xây dựng được cơ chế hỗ trợ và giám sát của cơ quan tư pháp đối với tố tụng trọng tài Những quy định về vấn đề này của PLTTTM mang đến cho trọng tài những đảm bảo hiệu quả trong việc giải quyết các TCTMCYTNN Theo quy định của PLTTTM, khi vụ tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài, Toà án phải có sự hỗ trợ cho các bên tranh chấp trong một số trường hợp nhất định Các biện pháp hỗ trợ của Toà án với trọng tài bao gồm:

2.3.1 Xem xét hiệu lực của thoả thuận trọng tài

Toà án có thẩm quyền xem xét hiệu lực của thỏa thuận trọng tài để đảm bảo thực thi những thỏa thuận có giá trị pháp lý cũng như kịp thời đình chỉ những thỏa thuận vô hiệu nhằm giúp các

bên không tốn kém về thời gian, tiền bạc trong quá trình giải quyết tranh chấp

2.3.2 Chỉ định, thay đổi Trọng tài viên

Toà án sẽ tiến hành chỉ định, thay đổi Trọng tài viên đối với hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài do các bên thành lập nếu bị đơn từ chối việc chỉ định Trọng tài viên hoặc hai Trọng tài viên do các bên lựa chọn không chọn được Trọng tài viên thứ ba để thành lập Hội đồng trọng tài (Điều 26 PLTTTM) Đối với vụ tranh chấp có yếu tố nước ngoài, Toà án có thể chỉ định Trọng tài viên có tên trong danh sách hoặc ngoài danh sách Trọng tài viên của các Trung tâm trọng tài của Việt Nam hoặc là Trọng tài viên nước ngoài theo quy định của pháp luật về trọng tài nước đó (Khoản 3 Điều 49 PLTTTM)

2.3.3 Áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời

Sự hỗ trợ của Tòa án đối với các bên tranh chấp trong việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định của PLTTTM là rất cần thiết nhằm đảm bảo cho quá trình xét xử vụ tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam được tiến hành thuận lợi và hiệu quả Tuy nhiên, luận văn cũng chỉ ra những thiếu sót của pháp luật về vấn đề này nhằm khắc phục tình trạng bên bị kiện trong

vụ tranh chấp thường dựa vào “kẽ hở” này của pháp luật để tranh thủ tẩu tán tài sản, chứng cứ vi phạm

2.3.4 Huỷ quyết định trọng tài

Trên cơ sở phân tích các căn cứ pháp luật để huỷ quyết định trọng tài, Luận văn chỉ ra những điểm cần làm rõ hơn, tránh tình trạng huỷ quyết định trọng tài một cách tuỳ tiện:

- Thứ nhất, pháp luật về trọng tài không đưa ra những dấu hiệu cụ thể để xác định khi nào

Trọng tài viên bị xem là đã không “vô tư”, “khách quan” khi giải quyết tranh chấp

- Thứ hai, pháp luật chưa làm rõ khi nào thì một quyết định trọng tài bị xem là trái với lợi

ích công cộng của Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam

2.4 Thủ tục giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam

Luận văn đã khái quát các bước tiến hành giải quyết TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam bao gồm:

- Một là, thủ tục nộp đơn kiện;

- Hai là, tiến hành phiên họp xét xử vụ tranh chấp;

- Ba là, thủ tục ra quyết định trọng tài;

- Bốn là, thi hành quyết định trọng tài Đây là thủ tục có ý nghĩa quan trọng và được luận

văn tập trung phân tích Việc thi hành các quyết định trọng tài trong các vụ TCTMCYTNN vô cùng phức tạp, bởi lẽ các quyết định đó có thể được thi hành tại Việt Nam hoặc thi hành tại một quốc gia khác

Đối với việc thi hành quyết định trọng tài tại Việt Nam: So với các quy định pháp luật

trước đây, điểm mới của PLTTTM là cho phép bên được thi hành quyết định trọng tài có quyền làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án cấp tỉnh nơi có trụ sở, nơi cư trú hoặc nơi có tài sản của bên phải thi hành, thi hành quyết định trọng tài Tuy nhiên, thực tế thi hành các phán quyết của các Trung tâm trọng tài tại Việt Nam trong hơn ba năm vừa cho thấy không đạt những kết quả khả quan như mong đợi, các quyết định của các Trung tâm trọng tài vẫn chưa được các cơ quan chức năng hỗ trợ thi hành, thiếu tính cưỡng chế do thiếu các quy định pháp luật cũng như những khó khăn từ phía các cơ quan chức năng

Việc thi hành quyết định trọng tài ở nước ngoài cũng chưa thực sự khả thi do những khó

khăn về thi hành các quyết định của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam có thể gây ảnh hưởng đến việc thực thi các quyết định của trọng tài Việt Nam tại các quốc gia khác theo nguyên tắc có đi

có lại

Ch-¬ng 3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY HIỆU QUẢ CỦA TRỌNG TÀI TRONG VIỆC

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI

Tại các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển, việc lựa chọn trọng tài để giải quyết các tranh chấp thương mại, đặc biệt là các TCTMCYTNN đã trở thành một “thói quen” của các thương nhân Tại Việt Nam, Đảng và nhà nước ta cũng đã có nhiều biện pháp, chính sách tích cực nhằm phát huy vị trí, vai trò của trọng tài trong việc giải quyết các loại tranh chấp thương