OẠI HỌC TỔNG HỢP HÀ NỘI TẠP CHÍ KHOA HỌC s ó 6 - 1 9 9 3
P G S T S Vũ M i n h Giaá
T r o n g kill 1'^ĩnión c ứ u đỏ t i m r a n h ứ n g đ ặ c t r ư n g cơ b â n , n h ữ n g q u a n đ i ế m , n g u y
tÁc x â y d ự n g va h o ạ t đ ộ n g c ủ a hệ t h ố n g c h í n h t r ị ở n ư đ c t a t r o n g t h ờ i ky q u á độ l ê n c
n g h ĩ n xã hội c h ' i i u r t a k h ô n g t h ể bo q u a n h ữ n g đ ặ c đ i ế m c ủ a d â n tộ c, t r ư ớ c h ế t ỉà n h ữ
đ ạ c đ i ế m đ ư ợ c t h ư ờ n g x u y ê n p h à n c h i ế u lê n các hệ t h ố n g c h í n h t r ị q u a c á c t hời
l ị c h s ứ T r o n g h o à n c ả n h t h ế giới hiộn n a y c h ú n g t a k h ô n g t h ể và k h ô n g h y v ọ n g t Ị
đ ư ợ c m ộ t m ô h ì n h s ắ n có n à o t ừ nư đc ng oài đê á p d ụ n g ò n ư ớ c ta, t ó i vì mỗi mồ h m
hộ t h ố n g c h í n h t r ị đc 1 c h ứ a đ ự n g t r o n g đó n h ứ n g đ ặ c t r ư n g d â n t ộ c đ ậ m n ó t D ) (ị
xtíất p h á t t ừ d ặ c d i ê m d â n tộc đ ẽ d ồ i m ớ i và hoàn t h i ệ n h ệ t h ố n g c h í n h t rị p h á i đ ù
COI In vê li câu t ỉ ẽ n qu vẻt
T h ố n h ư n g , m ụ c đ í c h c ủ a c h ú n g t a k h ô n g p h ả i c h ỉ n h ằ m tới vi ệc x â y d ự n g m ộ t
t h ố n g c h í n h t r ị sao cho đ ậ m m á u s á c d à n t ộ c m à là xây d ự n g m ộ t hệ t h ố n g c h í n h I
v ữ n g m ạ n h , có k h ả n ă n g p h á t h uy đ ế n m ứ c cao n h ấ t t r í t u ệ và t f è m n à n g c ủ a d â n t
p h ụ c vụ s ự n g h i ệ p x â y d ự n g đ ấ t n ư đ c V i ệt N a m t r ỏ t h à n h m ộ t q u ố c gia h ù n g m ạ i
n h â n d â n đ ư ợ c s ố n g t r o n g h ạ n h p h ú c và v ă n n i i n h ‘
Với V n g h ĩ a đó, t ì m hi ếu n h ữ n g độ c t r ư n g d â n t ộc , m ộ t m ặ t , đ á p ứ n g y è u câtẳ nhị Ị
t h ứ c qu i l u ậ t k h á c h q u a n đ ể mô h ì n h hệ t h ố n g c h í n h t r ị đ ư ợ c t h i ế t k ế p h ù h ợ p vđi nhxllị
qui h ĩ ậ í đó một k h á c , nó c ò n đ á p ứ n g y è u c â u t ì m h i ể u n h ứ n g di s ả n t r u ý ẻ n t h ố n g ;
đ rợ< d i í r k ờt, g ạ n lọc q u a n h í è u t h ế hệ, c h ọ n r a n h đ n g k i n h n g h i ệ m h a y, k h ắ c p h
n h ' ì n ỉ ' h n c h ố r ố h ữ u , p h ụ c vụ n h ứ n g n h i ệ m vụ do t h ự c t i ế n đ a nr r đột ra
N h u vạy ỉa h h u a g nội d u n g t r u ỳ è n t h ố n g nói đ ế n ỏ đAy k h ô n g p h ả i là k h á i ni<
t r u y ôn t h ố n g I h u n g c h u n g m à là n h ơ n g y ế u t ố có li ên q u a n t r ự c t i ế p đ ế n đ ặ c đ i ể m 0
h( t h ố n g c h i n h t r ị 111.1 c h ú n g t a đ a n g t i ế n h à n h n g h i è n c ứ u đ ể đối m đ i và h o à n t h i ẫ
Víỉ, n g ầv t ả đối với n h ữ n g nội d u n g n ày , n h ữ n g đ í è u đ ư ợ c t r ì n h h à v ở rìây c h ù y!
('únf! í r<i hỉ ' l ừ n g từ góc độ lịch s ử D ể c h ú n g có thỏ t h ự c s ự t r ở t h à n h n h ứ n g cờ
k h o a h ọ c ('ho việc đối niđi hô t h ố n g c h í n h t r ị , c ầ n đ ư ợc k ế t h ợ p x e m x é t t o à n d i ệ n cừị
với c á c yếu tô đ ư ợ c c h ì r a t ừ c á c n g à n h k h o a họ c k h á c ( T r i ế t học, k h o a h ọ c chí*
t r ị , k h o a h ọ c p h á p li r Vì lẽ đó, t ấ t cả n h ữ n g v ấ n dề đ ư ợ c t r i j i h b à y dưới d â y €
n ẽ n x e m là n h ư n g c hỉ báo c ầ n t h i ế t , n h ữ n g gợi ý đ ơ n t u y ế n m ồ t h ổ i
I N h ữ n g đ ặ c t r u n g n ổ i t r ò i c ủ a l ị c h s ử h ệ t h ố n g c h í n h t r ị V i ệ t N a m t r ư
k h i c ó s ự l ả n h đ ạ o c ủ a Đ ả n g
Ị Ị Tập quyên lù khuynh hưĩhìịỉ chú đạo.
Trang 2ị Đ ạ c t r ư n g nay đ ư ợ c r ú t r a t ừ k ế t q u ả n £h » ẻ r c ứu lịch s ử hộ t h ố n g c h í n h t r ị V i ệ t Ịim t ừ t h ^ kỳ 10 đ ô n t h £ kỷ 19 Dây là thời !;ỳ đ ư ợ c c á c n h à n g h i ê n c ứ u q u a n n i ệ m là
iòi đại r ù a r á c c h í n h q u y è n p h o n g k iế n độc láp T r o n g s uố t t hời g ia n hơn 9 t h ế kỷ n à y
íc t h ố hộ cAm q u y ê n Việt N a m đã á p d ụ n g n h i ê u h ì n h t h ơ c cai t r ị k h á c n h a u và
ế n t h ự c t ế đã t ừ n g cổ n h i ê u mồ h ì n h hộ t h ố n g c h í n h t r ị t ồ n tại Khi t i ế n h à n h n g h i ê n
ìu m ộ t c ú c h hộ t h ố n g c h ú n g ta có t h ể t ỉ m r a n h ứ n g đ ặ c t r ư n g x u y è n s u ố t c ù a q u á
ì n h đó
S ự kiộn vao nftm 9 0 6 người V iệ t g i à n h lại được c h í n h q u y ê n t ừ t a y c á c q u a n đô hộ
ia n h à D ư ờ n g ^ T r u n g Q u ố c ) đ á đ á n h d ấ u m ộ t cái m ố c q u a n t r ọ n g t r o n g l ị c h s ử d â n
c Nổ c h á m d ứ t thời kỳ Bốc t h u ộ c đ on tối kéo dài hơn 1 00 0 n ă m , m ò r a m ộ t kỷ n g u y è n 'ơi s á n g cho đ ất n ư ớ c S on g , đ ấ t n ước phải t ổ c h ứ c lại n h ư t h ế nà o là m ộ t c ô n g việc
>àn t o à n k h ô n g đơn g i ả n Vđi n ẻ n t i n g k i n h t ế là s ả n x u ấ t n ô n g n g h i ệ p t ự c ấ p , t ự
c đất n ư đ c luôn c h ứ a đ ự n g k h u y n h h ư đ n g p h â n t á n , c á t c ư Và t r ẻ n t h ự c t ế n g a y t ừ
òi Bắ c t h u ộ c , ỏ G i ao C h â u đ á t ừ n g h ì n h t h à n h n h ử n g v ù n g đ ấ t n ằ m ngoài v ò n g c ư ơ n g
a c ủ a c h í n h q u y ê n đô hộ N gư ờ i c h ủ t h ự c s ự c ủ a c á c v ù n g đó là n h ữ n g h à o t r ư ở n g
• t h ế lực lớn Đíẻu đó d â n đ â n đâ l à m s u y y ếu q u ý ẻ n lực c ủ a c h í n h q u ỳ ê n cai t r ị n g oạ i tng
S au k h i g i à n h đ ược đ ộ c lập s ứ c m ạ n h c ủ a c á c t h ế l ực c á t cxì đ ị a p h ư ơ n g c h ẳ n g
Ì ơ n g k h ổ n g t h u y ê n g i ả m m à có p h â n đ ược t ô n g t h è m N h ư n g khi đó, do có d ư ợ c m ộ t
? n h ấ t t r í t r o n g việc h ợ p l ực đê bảo vệ q u y è n đ ộ c lập c ò n n o n t r ẻ n ê n g i ữ a CÁC t h ế
c đ ị a p h ư ơ n g có đ ư ợ c s ự l i è n k ết , hộ t r ợ n h a u N*ền d ộc l ệ p c ò n r ấ t m ò n g m a n h đó
ộ t Tân n ơ a bị g i ậ t lại vào n ă m 9 3 0 Và dưới s ự ì ả n h đ ạo c ủ a c á c h à o t r ư ở n g , m ộ t
l o n g t r à o đ âu t r a n h n h ằ m k hỏi p h ụ c lại q u v è n t ự c h ủ đ ả d i ễ n r a và g i à n h đ ư ợ c t h á n g
i s a u 7 n ă m k h á n g c h i ế n Đó là n ă m 937 C h ỉ m ộ t n à m sau, c h í n h q u v è n đ ộ c l ậ p n o n
è lại p h ả i đ ư ơ n g đ â u với m ộ t c u ộ c c h i ế n t r a n h x â m lược mới c ủ a người H á n Và m ộ t
n n ứ a n gư ờ i V iệ t lại c h i ế n t h ắ n g C h i ế n t h ố n g o a n h ì i ị t t r ẻ n s ô n g B ạ c h Đ ằ n g n á m
18 c ủ a q u â n và d á n t a d ưđi s ự l ả n h đ ạ o c ủ a người a n h h ù n g d â n t ộ c Ngồ Q u ỳ ê n đ ô c ủ n g
• v ứ n g c h ắ c t ư thò đ ộ c l ậ p c ù a n ước Việt N g u y cơ c ủ a m ộ t â m m ư u k hôi p h ụ c lội
'h đô hộ c ủ a người H á n b ướ c (íâu bị đ â y xa N h ư n g , c ủ n g đ ồ n g thời với s ự v ữ n g v ồ n g
la n ê n đ ộ c lộp, 3ự đ e dọa t ừ b ê n n go ài có p h à n t h u y ê n g i ả m , đ ộc t í nh c ố h ữ u c ủ a
ột xả hội t iểu n ô n g lại m ộ t p h e n t r ỗ i d ậ y C á c t h ế lực h à o t r ư ờ n g ở c á c đ ị a p h ư ơ n g
ư ớ c đ â y đỗ t ừ n g cố kỏ't với n h a u dưới n g ọ n cờ t ậ p hợp c ủ a N g ô Q u ý è n đ ể c h ố n g ng oại tng t h ì n a y lại lo t ậ p t r u n g c ủ n g c ố t h ế lực, c h á m lo lợi ích r i ẻ n g c ủ a m ì n h Vì vậy
à n g a y s au khi Ngô Q u ỳ ẽ n q u a đời Í944), c h í n h q u ỳ ê n t r u n g ư ơ n g k h ô n g đí^èu h à n h
ỉi đ ấ t nưrlc n ứ a C á c n h à s ử h ọc gọi đó là thời kỳ l oạ n 12 s ứ q u â n H i ệ n t ư ợ n g 3ii lản là h iể u hiện vè m ặ t c h í n h t rị c ù a b à n c h ấ t vốn có t r o n g n'ẽn k i n h t ế n ỏ n g n g h i ộ p
c ấ p t ự t ú c Do đổ sự p h á t t r i ế n t ự p h á t t r £ n ìíẽn t à n g k i n h t ế đó t ổ t sỏ d ả n tói
l u y n h h ư đ n g cục' bộ, c h i a e á t vè q u ý ẻ n lực
T h ế n h ư n g , lịch s ử p h á t t r i ể n c ù a d â n t ộ c ta c ủ n g đã chỉ r a r ố n g c òn có n h ữ n g t á o
• n g k h á c h q u a n k h á c c h ê n g ự k h u y n h h ư đ n g t ự p h á t nói t r ẽ n
T h ứ n h â t , do yẽu c à u đ ắ p đA t r ị t h ủ v và x â y c ấ t CÁC c ô n g t r ì n h t h ủ y lợi p h ụ c vụ c ho
,ính n ẽ n s ả n x u ấ t n ô n g n g h i ệ p , sự ch i a c á t q u ỳ ẻ n lực giữa c ác v u n g t r o n g n ư đ c t r ỏ
ồ n h nhAn t ố c ản t rỏ c ỏ n g việc n à y luỏn đòi hỏi s ự liên k ế t , h ợp lực và c â n có m ộ t
Trang 3to c hl i e đi êu h a n h t h ố n g n h ấ t ị
T h ứ hai dè t ô n t ạ i đ ộ c l ậ p b è n c ạ n h đè c h ế T r u n g H o a h ù n g m ạ n h l u ô n có t h a i
v ọ n g h à n h t r ư ớ n g , đ ấ t n ư ớ c t a k h ỏ n g có c á c h n à o k h á c là p h ả i x â y d ự n g t h à n h mộ khối đ o à n kết v ứ n g m ạ n h , t h ố n g nhâ't vê ý c h í và tô c h ứ c Đó c ũ n g là m ộ t h o à n c ả n
lị ch s ứ m a n g t í n h k h á c h q u a n và có t á c đ ộ n g t h ư ờ n g x u y è n đ ế n q u á t r ì n h p h a t triểị
c ủ a d â n t ộ c ta
Dưới t á c đ ộ n g m ạ n h mõ c ủ a h ai n h á n tô nàv, t ì n h t r ạ n g p h â n t á n c á t cứ kiể u 12 9
q u â n đã k h ô n g co đ á t p h á t t r i ể n Sự k i ệ n D i n h Bộ L ỉ n h l â n l ượ t đ á n h bại 1 1 ỒƠ q u â |
k h á c , t h ố n g n h ấ t lại đ ấ t nư ớc vào nAm 9 6 7, m ộ t m ặ t t h è hiộn t à i n a n g q u á n s ự c ủ a ô n |
n h ư n g m ạ t k h á c , đo c ò n là biểu h i ệ n s ự t h á n g t h e c ủ a k h u y n h h ư ớ n g t h ố n g nhi Ị
q u ỳ ê n lực Đ ấ t n ưí i r c ầ n m ộ t c h í n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g v ứ n g m ạ n h
C á c n h à s ử h ọ c c h o r à n g n ă m 9 6 7 là cá i m ố c đ á n h đ á u s ự m ò đ â u m ộ t t h ờ i kỳ nr I
k ế t c ấ u q u ý ê n lực t ậ p t n i n g hay cò n q u e n gọi là t h i ế t c h ế t r u n g ư ơ n g t ậ p q u y ề n luỗ Ị
g iữ vai t r ò c h u đ ạ o t r o n g đời s ố n g c h i n h t r ị ơ r á c giai đ o ạ n t i ế p s a u , s ự t h a y đổi Cl]
hệ t h ố n g c h í n h t r ị c h u y ế u đ ư ợ c t ho h i ệ n t r o n g h ì n h t h ứ c d u y t r ì q u y ê n l ự c Có t h ể phâ
c h i a c á c h ì n h t h ứ c đo c á c thời kỳ s a u đ Av
1 T h ờ i k ỳ t ừ n ồ m 9 8 7 - 1 0 0 9
D ây là thời kỳ t r ị vi c ù a hai t r í ẻ u đại D i n h và T i ê n Ijè Hai t r í è u đ ạ i n à y đ ả c ù n g c
q u y ê n lực n i a c h i n h quyí-n M u n g ư ơ n g và duy t r ì đ ư ợ c s ự t h ô n g n h ấ t c ủ a đ ả t n ư ớ c Vi
s ứ c m ạ n h đó q u â n và d â n n ư ớ c Đại Cò Việt ( t è n n ư đ c t a khi đ ó) đ ả v ư ợ t q u a t h ừ t h á c
c h i ê n t h ắ n g đ ạ o q u â n x â m lược V(U qui mồ lớn c ủ a n h à T ỏ n g v à o n ã m 981- N h ư n g
đ u v t r ì đ ư ợ c q u y ê n lực t ạ p t r u n g , n h ơ n g người c ầ m q u ỳ ê n t hờ i Đ i n h - Lẻ c h ủ y ế u d\ vào lực l ư ợ n g q u â n s ự và n h ứ n g h ì n h p h ạ t k h á c n g h i ệ t đ ê r a n đe n h ữ n g n g ư ời c h ô n g 1
c h í n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g T h e o p h ư ơ n g t h ứ c đó, n h à n ư đ c p h ả i t h ù h i ể m K i n h đô H<jị
Lư khi đo thực* s ự là một ('An c ơ q u â n s ự lợi h ạ i n ằ m t r o n g m ộ t t h u n g l ũ n g có n ú i (
v á c h d ự n g bọc kin bíì bõ D ấ t n ư đ c t hời Đ i n h - Lê đ ư ợ c t ô c h ứ c t h e o lối q u â n sự, c h
t h à n h mư ời đ ạ o q u ả n N g ư ờ i t h ứ hai s au h o à n g đ ế là vị T h ậ p đ ạ o t ư đ n g q u â n , t h ố n g lĩĩi
t o à n hộ lực l ư ợ n g vũ t r a n g t r o n g n ư đ c T ổ c h ứ c t h e o h ì n h t h ứ c đó đ òi hỏi p h ả i d u y t
m ộ t đội q u â n t h ư ờ n g t r ự c đ ỏ n g và m ạ n h Có t h ờ i kỳ, t h e o t í n h t o á n c ủ a c á c n h à n
học, q u â n dội t h ờ i Đ i n h lẻn tới 1 t r i ộ u người
S ự d uy t r ì q u y ê n lực t ậ p t r u n g thoo p h ư ơ n g t h ứ c đó rổ r à n g là k h ô n g t h u ậ n lợi cạ
s ự p h á t t r i ể n t o a n d i ệ n c ủ a đ ấ t Ĩ1ƯỔC Nó c h ỉ đ ạ t đ ư ợ c m ộ t m ụ c đ í c h là đ ẽ cao q u ỳ ê n hỉ
c ủ a c h i n h q u y ê n t r u n g ư ờ n g N h ư n g cả vô m ộ t n à v t í n h c h ấ t t ậ p q u y ê n c ũ n g k h ô n g tìỈỊ viTng Nó có t h ê c h ỉ có t á c d ụ n g n h ấ t thời t r o n g h o à n c ả n h c h i ế n t r a n h h o ặ c troiỊ
t i n h t r ạ n g đấ t n ư đ c bị đe d ọ a n g h i ê m t r ọ n £ t r ư ớ c n g u y cơ bị x â m lược M â u t h u â
và n h ư ợ c đ i ế m c u a k ế t CÂU q u v è n lực d ự a vào s ứ c m ạ n h q u â n s ự đ ã b ộ c lộ r a bằu
c ù a đ ấ t n ư ớc đòi hòi m ộ t p h ư ơ n g t h ứ c t ổ c h ứ c q u ỳ è n l ực k h á c , p h ù h ợ p hơn
2 T h ờ i k ỳ t ừ 1009* 1 4 0 0
Ngườ i đ ứ n g r a giai q u y ế t t ì n h t r ạ n g rối loạn cuố i t h ờ i T i ê n Lê là Lý c ỏ n g u ẩ n - 1
thẠp đ ạ o t ư ớ n g q u â n c ủ a t r í ẻ u T f à n Lê D ượ c q u â n t h ầ n t ô n l è n l à m h o à n g đế, Lý Côn
Ư ẩ n ( t r o n g sứ s á c h c ò n gọi là Lý T h á i Tô * n g ư òi s á n g lập r a t r í ê u Lý) đ ả lĩ nh n h ệ
s ự rối loạn c u n g đ i n h ở cuối thời T i ẽ n I>ô sau
6
Trang 4U m ệ n h <'àì c á c h lớn lao K h á c với n h u m r người r â m q u ỳ ê n trư<k\ Lý T h á i Tò í :
b ỏ n g COI q u â n đội là c h ồ d ự a d u y n h â t c h o c h í n h q u v ò n t r u n g ư d n g m a t i m mọi cavil
Ịhíũ t h á c n h ứ n g yếu tỏ" t h u ậ n nftm n g a y t r o n g nôn t ả n g k i n h t ế - xã hộ 1 c u a Việt N a m
Ịhi đó đ ể c ủ n g c ố t h i ế t chồ t ậ p q u ỳ ô n Dơn VỊ k i n h tô xã hội cơ b a n c ủ a n ư ớ c t a khi
ịó là c á c l à n g L à n g Việt N a m ng oài t í n h c h ấ t n ô n g n g h i ệ p t ự c ấ p t ự t ú c , t i ê m c h ứ a
; h u y n h h ư ớ n g c ụ c bộ đ ó n g kín, c ò n c h ứ a đ ự n g n h ư n g n h â n tô’ m à n ế u b iế t k h ai t h á r thì
«* có n h i ĩ n g t á c đ ộ n g t h u ậ n ch í ôu c h o s ự t h ố n g n h ấ t T r ư ớ c h ế t dó là t i n h t ư ơ n ^ đối
h u â n n h á t ve k i nh t ế và xã hộ 1 Dựa t r ô n c h ố độ c ô n g h ữ u vè t ư liệu s ả n x u ấ t - chõ độ
n ò n g đ ấ t c ô n g l à n g xá, t i n h h ì n h p h â n hóa t r o n g nội bộ c á c l à n g V i ệ t k h ô n g s â u sác,
lo vạy g i ứ a c á c t h a n h viê n c ù a l à n g xã luô n giơ đ ư ợc b â u k h ố n g khí hòa đ ỏ n g , t h ô n g
T r i ê u Lý đ ã biêt d ự a vào c á c l à n g xã với t ư c á c h là n h ữ n g khôi k ết c ấ u k i n h tè - xã
lội t ư ơ n g đối t h ô n g n h ấ t va d ự a vào mối liên k ế t L i ê n l à n g v ô n có t ừ n g à n xưa đè
h iế t k ế n ê n m ộ t hệ t h ò n g c h í n h t r ị m à t r o n g dó c h í n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g là
Igười (íại d i ệ n n h ơ n g q u y ê n lợi cơ h á n c ủ a t ấ t cà c á c l a n g xã Và t r ê n t h ự c té, c á c t r i ê u
rua Lý đá l à m được n h ư vậy N h à Lý đ ã tô c h ứ c việc đ ắ p đẽ t r ê n q u y m ỏ lởn, k h á c
>hục đ ư ợ t ’ t i n h t r a n g l ụ t lội vào m ù a m ư a lú t ạo diê u k i ệ n t h u ậ n lợi cho s ự p h á t t n è n
:ua n ô n g n g h i ệ p N h a Lý c ũ n g đ ã l ã n h đạo t h à n h c ô n g n h ữ n g c u ộ c c h i ế n t r a n h VI iợi
ch c ủ a dAn t ộ c Việt T ừ đó uy t í n c ủ a t r i ó u Lý t r o n g n h â n d â n n g à y c à n g t â n g lẻn
vlột c h i n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g t ậ p q u y ê n d ự a t r ê n s ự u n g hộ c u a d â n đ ư ợ c h ì n h t h à n h
yẳc n h à s ử h ọ c gọi là h ì n h t h ứ c tập qti ỵcn t h ố n d ân.
Đ ê d u y t r ì q u y ê n lực c ù a c h í n h q u y ê n nàv, n h à n ư ớ c k h ổ n g p h a i x â y d ự n g m ộ t lực
ư ợ n g q u á n đội t h ư ờ n g t r ự c đ ỏ n g m à c h u y ế u p h ải c h ă m io đ ố n m ối li ên h ệ g i ữ a n h à
1 ước và n h à n d â n đ ố n lợi ích c ủ a n h â n d â n Do vậy m à ơ thời Lý p h á p l u ậ t r ấ t k h o a n
lòa, và t ư t ư ờ n g cai t r ị c h u y ế u d ự a vào g iá o lý c ù a đ ạ o P h ạ t và t i n h t h ầ n n h ả n ái
à n g xã L A N G VỚI N Ư Ớ C CO đ ư ợ c sự hòa h ợp và n h à n ư ớ c lấy s ứ c m ạ n h c ủ a l à n g xã
à n i sức* m ạ n h q uố c gia L ầ n đ â u t i ê n t r o n g lịch sứ, n h à Lý ííp d ạ n g c h è độ " ng ụ b i nh
í n ô n g ” (gữi l i nh ơ n h à n ò n g 5 T h ự c c h ấ t c u a c h í n h s á c h nay, nói t h e o n g ô n t ừ n g ày
l ay là c h í n h s á c h q u ố c p h o n g t o à n d ã n , t hí‘<) dó mọi t h a n h n i ẽ n đ ế n t uổ i đi lính (lêu
l ư ợ c t ậ p t r u n g h u ấ n lu v ệ n q u â n s ự m ộ t t h ời g i a n n g a n , s a u đ ó lọi 11X1 vè l à n g quf* lao
l ộ n g ồíin x u ất n h u mọi người d â n Khi cổ ch ion t r a n h , n h à n ư ớ c có t h ê h uy đ ộ n g t o à n
l â n l à m lính"
Có t h ế nói m ô h ì n h tô c h ứ c n h à nơrỉc thiii ĩ Á’ r ấ t p h ủ h ợ p với h o à n c à n h n ư đ e t a
<hi dó, cho n ê n đã p h á t huy đốn cao độ s ứ c m ạ n h c u a d â n t ộ c và q u ố c gi a T hờ i Lý là
lì ột thời c ư ờ n g t h ị n h c ù a nư ớc Dai Việt C ũ n g c h í n h t r o n g t hời kỳ này, lân đ â u t i ê n
/à c ù n g là là n duv n h ấ t t r o n g lịch SƯ m r đ c ta n h à Lý đã t ư n g có k h a n â n g tỏ c h ứ c m ộ t
Jạo q u à n lđn (b ao g ô m CH quâi i c h u lực va nhif*u CỈÍÍIÌ VỊ d â n b i n h ) t á n c ò n g vào K h á m
Thâu và Ư n g C h â u c u a T r u n g Q u ố c í vào nflni Ì07.r>) dó p h á t a n ả m m ư u t ậ p t r u n g lực
ượng xây d ự n g c ả n c ứ c h u ấ n bị t i ê n r ò n g x â m lược n ư ớ c t a c ủ a n h à T ố n g , thực' hi ện
h à n h c ô n g m ộ t t ư t ư ớ n g q u â n s ự đ ộ c d á o c u a Lý T h ư ờ n g Kiệt : " Ti ên p h á t c h ế n h â n "
D e m q u à n di đ á n h t r ư ớ c (lí* ngAn c h ộ n việc dic'h sẽ t i ê n c ô n g m ì n h r
N h à T r â n t h à n h l ậ p vào r.Am 1225 v ẫ n ti ôp t ụ c mò h ì n h tỏ c h ứ c c h í n h t r ị đ ã dư ợc
<ây d ự n g t\r t h ờ i 1tý và c ủ n g t h u đ ư ợ c n h ữ n g t h à n h c ô n £ r ự c rỡ t r o n g giai đ o ạ n đ â u
Trang 5(ít r a là c h o đ ế n k hi k ế t t h ú c t h ắ n g lợi c u ộ c k h á n g c h i ế n c h ố n g q u â n x á m lược N g u y ê n
M ô n g í â n t h ứ 3 vào n a m 1288)
N h ư n g t ừ cuối t h ời Lý s a n g đ ế n t hời T r â n , n h ấ t là vào c u ố i t h ời T r A n dA d i ễ n r a
r ấ t n h i ê u t h a y đổi t r o n g kết c ấ u k i n h t ế - xả hội, t ạ o r a n h ữ n g m â u t h u Ă n mới m à m d
h ì n h c h í n h t r ị t ậ p q u ỳ è n t h â n d â n k h ô n g t h ể đí ẻ u hòa nôi Dó là s ự p h á t t r i ể n c ù a c h «
độ t ư h ữ u r u ộ n g đ ấ t và s ự p h â n hóa n g à y c à n g s â u s ắ c t r o n g n ộ i bộ c á c l à n g xả
Q u á t r i n h t ư h ữ u h óa r u ộ n g đ ấ t d i ễ n r a ỏ n ư ớ c t a t h e o m ộ t qui l u ậ t k h á c h q u a n , giốngl
n h ư b ấ t c ứ m ộ t q u ố c gia n ào k h á c t r ẽ n t h ế giới N h ư n g c á i k h a c với c á c n ư ớ c k h á c 19
ỏ n ư ớ c ta , vđi s ự h ì n h t h à n h m ộ t kiôu loại " t ậ p q u ỳ ẻ n t h â n d à n " n h à n ư đ c đả đ ò n ầ
n h ố t r u ộ n g đ ấ t t r o n g c á c l à n g xả với tài s ả n c ủ a n h à n ư đ c Đ i ê u đó có t hô t r ỏ t h à n n
m ặ c n h i ẻ n khi m à h âu hết r u ộ n g đ ấ t t r o n g n ư ớ c t h u ộ c vẻ sỏ h ứ u c ô n g l à n g xả K h
l à n g với n ư ớ c ỉà m ộ t t hì r u ộ n g r ồ n g l à n g xá là r u ộ n g c ủ a n h à n ư ớ c là đíèu d ế d à n Ị I
đ ư ợ c c h ấ p n h ậ n N h ư n g đó là s ự t h ừ a n h â n m ặ c n h i è n , k h ỏ n g có m ộ t đ ị n h c h ế p h á ị
lv h o ặ c q u i đ ị n h c h i n h t h ứ c n ào bát b u ộ c Khi c h ê độ t ư h ữ u p h á t t r i ể n , (1 t ừ n g làĩìỊ I
xã x u ấ t h i ệ n t ả n g lđp đ ị a c hủ h ứ u s a n , t í n h c h ấ t t h u ầ n n h ấ t vê kết c ấ u k i n h t ế - xi
hội ỏ n ô n g t h ô n bị p h á vỡ T â n g lđp h ữ u s ả n t ì m m ọ i c á c h t h a o t ú n g c ô n g việ c làn{
xã C ù n g với sự t ả n g lèn c ủ a d i ệ n t í c h r u ộ n g t ư là s ự g i ả m đi c ủ a d i ệ n t í c h c ò n g đ i ê n I
Q u y ê n l ực k i n h t ế c u a c h í n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g s u y y êu d ầ n Đó là c h ư a kò tới s ự Ị»há ị
t r i ố n m ạ n h m ê c u a loại h ì n h sỏ h ơ u p h o n g k i ế n lđn: c á c đ i ê n t r a n g t ư n h â n c ù a cá<
q u ý t ộ c S ự lớn m ạ n h vè t h e lực k i n h t ế c u a c á c qu ý t ộ c đả l à m t â n g vị t r í c h í n h t r ị CỎI
họ C h i n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g c uối thời T r á n h á u n h ư đ ã k h ô n g đ íè u h à n h đ ư ợ c t ầ n | Idp n av
Mâu t h u ẫ n lỏn n h ấ t c ù a h ì n h t h ơ c *Tập q u y ê n t h â n d â n " t h è h i ệ n t r è n hai m ặ t sai
I
- N h à n ư ớ c t r u n g ư ơ n g c ầ n có bệ đờ k i n h t ế là c h ế đ ộ c ô n g h ứ u r u ộ n g đ ấ t , n h ư n g 3t
p h á t t r i è n c ủ a c h ê độ t ư h ử u là m ộ t t ấ t y ế u k h á c h q u a n H ì n h t h ứ c t ổ c h ứ c q u ý è i
l ực n ó i t r è n k h ô n g đ ù s ứ c d u n g hòa hai y è u c â u đó
II
N h à n ư ớ c m ộ t m ậ t p h ài d ự a vào s ự ủ n g hộ, t h ố n g n h ấ t c ù a c á c l à n g xả, m ộ t m ặ |
p h a i n â n g đở giai c ấ p p h o n g ki ế n q u ý tộc , nì à s ự p h á t t r i ể n c ủ a t â n g lớp x& hội n à j lại l à m p h ư ơ n g hại đ ế n lợi ích c ủ a l à n g xá
N h ơ n g m â u t h u ả n n ày đả đ ư a xã hội Dại V i ệ t đ ế n c h ỗ k h ủ n g h o ả n g t r ầ m t r ọ n g t i
n ư a s a u t h ê ky 14 T i n h t h ố đó đòi hỏi m ộ t c u ộ c cải c á c h k i n h t ế - x ã hội sAu s ắ c vệ! đòi hòi m ộ t mô h ì n h tô c h ứ c q u y ô n lực mđi Ifồ Quý Ly là n g ư ờ i đả đ ứ n g r a l ĩ n h n h ậ t
s ứ m ệ n h cái c á c h đó N h ứ n g s ự t h a y đổi t i ế p t h e o t ừ t h ế kỷ 15, t h ự c c h ấ t c ủ n g c h ỉ lị
s ự t i ế p nôi ý t ư ở n g cải các h t ừ thời Ifô Q u ý Ly
3 T h ờ i k ỳ t ừ 1 4 0 0 - 1 5 2 7
|ỉ
Cải c á c h c ủ a Ho Q u ý Ly đ ư ợ c t i ố n h à n h t ừ t r ư ớ c khi t r í ẻ u H ồ t h à n h l ậ p ( 1 4 0 0 - 1 4 0 6 ) ] khi H ồ Q u ý Ly c òn là m ộ t đại t h ả n c ủ a t r í ẻ u T r ầ n C ải c á c h đó b ắ t đ ầ u t ử m ộ t c h í n l
s á c h t ổ n g đ iêu c h ì n h r u ộ n g đ ấ t b an h à n h vào n ă m 1397, t h e o đó, n h ứ n g c h ủ sở h đ t
có q u y m ô r u ộ n g đ ấ t lớn hơn 10 m ẫ u p h à i n ộ p lại c ho n h à n ư đ c t o à n bộ s ố r u ộ n g di
r a đ ể s u n g vào c ô n g q u ĩ ' h o c h i đ ược t h ừ a n h ậ n 10 m ấ u là r u ộ n g tư) Vđi việ c t hự i
h i ệ n c h í n h s á c h này, n h à n ư đ c lấy lại đ ư ợ c t h ế c à n b ă n g gi ứ a sò h ơ u m ộ n g đ ấ t cônj
8
Trang 6ì r u ộ n g đ ấ t t ư
Ị Việc lòrn t i ế p t h e o t r o n g s u ố t t hờ i kỳ cai t r ị c ủ a t r í ê u Lê Sơ ( 1 4 2 7 - 1 5 2 7 ) là t h ẻ
Ịè h óa c h ậ t c h ẻ q u y ê n k i ê m s o á t c ù a n h à n ư đ c với t o à n bộ đ ấ t đai t r o n g nước N g h i è m [lìì vi ệ c b i ế n r u ộ n g c ồ n g t h à n h n i ộ n g t ư N h à n ước c ũ n g đè r a l u ậ t p h á p c a n t h i ệ p
iu s ắ c v&o q u á t r ì n h p h á n p hối và s ử d ụ n g r u ộ n g đ ấ t c ô n g - c ổ n g việc t r ư ớ c đ â y do
n g xá t ự giải q u y ế t
T r Ê n cơ Bỏ t h i ế t lập đ ược q u y è n 8Ỏ hvĩu tôi cao vè r u ộ n g đ ấ t , q u ỳ è n lực k i n h t ế c ù a
là n ư đ c t â n g lên đ á n g kể Một h ì n h t h ứ c t ậ p q u y ê n mới đ ược t h i ế t lập Đ ặ c đ i ể m c ù a
c h ứ c q u ý ẻ n l ực t h e o h ì n h t h ứ c n ày là n h à n ư đ c t ậ p t r u n g vào t a y mọi q u y ê n ỉ ự c và
ự c h i ệ n n ó n h ờ h ệ t h ô n g l u ậ t p h á p h o àn bị và m ộ t đội n g ũ q u a n lại đ ược c h u y è n ' h i ệ p hó a t ừ t r u n g ư ơ n g đ ế n t ậ n l ả n g xá ( c h ơ c xố q u a n do n h à n ước c á t đ ạ t b á t đ â u
đ ây ) C ơ sở c ủ a hệ t h ố n g c h í n h t r ị n à v là q u y ẻ n q u à n lý c á c t ư iiệu s ả n x u ấ t cơ b ả n
mì t r o n g t a v n h à n ư đ c N g o à i q u y ê n sở h ơ u tối cao vê r u ộ n g đ ất , n h à Lẻ c ò n t r ự c
íp cai q u ả n n h ơ n g đ ồ n đ í è n , n h ữ n g q u a n x ư ỏ n g ( x ư ở n g t h ủ c ô n g n g h i ệ p lớn) H ì n h
ứ c r\r> í »; 1 h u v ậy c ầ n tới m ộ t h ệ t ư t ư ỏ n g d u y lý hơn, do đó ỏ t hời Lê, K h ổ n g giáo,
h ọ c t.huyốt cai t r ị đè cao ngôi vua, đé cao t r ậ t t ự đ ả n g c ấ p và kv ỉ u ậ t xá hội đ ả c h i ế m
a vị độp t ô r t h a v ch o P h ậ t giáo
C á c n h à Su n ọ c gợi h ì n h t h ứ c t ổ c h ứ c q u y ê n lực n à y là T ậ p q u y ê n quan liêu.
S ứ c m ạ n h c ủ a t h i ế t c h ê t ậ p q u y é n q u a n ỉiẽu ò t h ế kỷ 15 đ ả đ ược t h è h i ệ n rỏ t r o n g
h sứ N ư ớ c Đ ạ i V i ệ t t h ờ i ky n à y là m ộ t q u ố c gia c ư ờ n g t h ị n h vào bộc n h ấ t ò k h u
c D ô n g N a m Á Bờ cỏi l ả n h t h ô mở r ộ n g g â n g ấ p rưởi E)ời s ố n g c ủ a n h â n d á n d ư ợ c rtg lèn, d ự t r ứ q u ố c g ia k h á đồi dào
Đời vu a T h á i Tô, T h á i T ô n g
L u a c h í n đ â v đ ô n g , t h ó c c h ấ t đ â y kho
C á c s ử g i a p h o n g k i ế n coi t h ò i Lẻ Sơ là t hời đại H o à n g kinì, c ò n c á c t r í ẽ u đ ại s a u coi
c h ứ c n h à n ư ớ c n h ư t hời Lẻ Sơ ỉà '’k h u ô n v à n g , t h ư ớ c ngọc" và l uô n t ì m c á c h noi t he o
T h à n h c ô n g c u a mổ h ì n h nà y, n h ì n t ử góc độ n g h i ê n c ứ u s ử học, là ỏ c h ố n h ơ n g ười c á m q u v ê n đố t ì m đ ược mộ t p h ư ơ n g t h ứ c xử lý tối ưu mối q u a n hộ g i ữa y è u c â u
) t r u n g q u y ê n l ực vói y ẽ u c ầ u p h á t t r i ể n k i n h t ế N h à Lẽ c ủ n g c ố q u y ê n lực k i n h t ố
a n h à n ư ớ c n h ư n g v á n để c h o k i n h t è t ư n h â n n h ứ n g m ả n h đ á t r ộ n g r ãi đê p h á t t r i ẻ n
it k h á c l u ậ t p h á p n g h i ẻ m m i n h và t í n h chất, t i ế n bộ c ủ a n h ữ n g bộ l u ậ t đó đ ã l à m lĩiì t h i ể u d á n g k ể sự t h a o t ú n g , l ộ n g h à n h c ủ a c á c t h à n h p h â n k i n h t ế t ư n h â n , I ì h ấ t
h ạ n c h ế dược, n ạ n c ư ờ n g h ả o ở n ổ n g t h ỏ n
T u y n h i ê n , t í n h c h ấ t p h u h ợp và t ích c ự c c ù a h ì n h t h ứ c t ậ p q u ý ẽ n n à y c ũ n g có giới
n và có t í n h iịch s ử Nó đoi hòi s ự t r o n g s ạ c h và t h ạ o việc c ủ a bộ n iá v q u a n lại, s ự
ih m ạ n h c ủ a c á c cơ q u a n h a n h p h á p Và đ iê u đó, dưđi t hời p h o n g k i ê n ph ụ t h u ộ c g â n
ư h o à n t o à n vào s ự tà i giỏi và a n h m i n h c ù a ô n g vua Lê T h á n h T ô n g đã t ừ n g là
t ổ n g v u a n h ư vậy S a u khi ỏ n g q u a đời vào n ă m 1492, n h ơ n g người kế t ụ c k h ô n g có
Jc t à i đ i í r n h ư ô ng
M ộ t k h á c , d u y t r ì s ự c â n b à n g giứn sơ h ữ u n h à n ư ớ c và sở h ứ u t ư n h à n t h e o m ô
ih t h ờ i L£ S ơ c h ỉ có t h ể t h ự c h iê n đ ược t r o n g h o à n c à n h c ủ a t h ê kỳ 15, khi m à t ư
9
Trang 7h ơ u h ó a c h ư a p h ải là m ộ t xu t h ế m ạ n h m ẻ và sò h ơ u r u ộ n g đ ấ t c ổ n g l à n g xá c ò n có m
t r ò t í ch c ự c đối vđi s a n x u ấ t t i ể u n ỏ n g
N g a y s a u khi Lè T h á n h T ô n g q u a đời, t r o n g n h ữ n g n ă m c u ối thẻ' kỷ 15 và n h ứ i
n ô m đ ầ u t h ế kỳ 16, s ự h ấ t c ậ p c ủ a m ô h ì n h c h í n h t r ị t ậ p q u y ề n q u a n liẻu đ á b ộ c ỉ
rỗ Bộ m á y q u a n lại n g à y c à n g t r ò n ẽ n c ồ n g k ê n h , t í n h c h ấ t q u a n li ẽu n g à y c à n g t r ề
t r ọ n g L u ậ t p h á p c ủ a n h à n ư đ c k h ô n g đ ư ợ c t u ô n t h ủ n g h i ê m t ứ c ở c á c l à n g xA Qi
t r ì n h t ư h ứ u h ổ a t ự p h á t có cơ hội đ ế p h á t t r i ể n m ạ n h m ẽ
Mô h ì n h tô c h ứ c q u y è n lực t ậ p t r u n g t h e o k i ể u Lẻ Sơ c h í n h t h ứ c s ụ p đ ổ vào n ẩ
1 527, s au c u ộ c c h í n h b i ế n c ủ a họ Mạc
4 T h ờ i k ỳ t ừ 1 5 2 7 - 1 6 2 7
Đối vđi giai đ o ạ n l ị ch s ử kéo dài c h ừ n g 100 n ă m này , t r ư ớ c đ â y c á o n h à s ừ h
t h ư ờ n g m ồ t ả n h ư m ộ t t hời kỳ h ổ n loạ n, c h i ế n t r a n h p h e p h ái g i ứ a c á c t ộ p đ o à n p h o
k i ế n d i ể n r a l i ên m i ê n H ế t c h i ế n t r a n h Lè - M ạ c lại đ ế n c h i ế n t r a n h T r ị n h - N g u y ẻ n
có s ự t r ì n h bày n h ư v ậ y n ê n giai đ o ạ n l ị c h s ử n à y có l ú c bị h i ể u n h â m là t hời
p h o n g k i ế n c á t cứ, p h â n q u ý ê n T h ự c r a k h ô n g p h ả i n h ư vậy T r o n g s u ố t t h ờ i kỳ n
c h í n h q u ỳ ê n n h à Lê c h ư a k h i n à o c h ị u c h i a sẻ h o ặ c t ừ bỏ q u ỳ è n l ực c ù a c h í n h q u ỳ :
t r u n g ư ơ n g vđi h ấ t kỳ t h ế l ự c nào N h ả Lẻ v ẳ n l u ô n l u ổ n là đại d i ệ n c h o k h u y n h } ơđ I
t ậ p q uyÊn K h u y n h h ư ổ ĩ i g n à y đố t ì m đ ư ợ c l ự c l ư ợ n g hỗ t r ợ và đ á n h t h ắ n g họ M ạ c V
n ô m 1592, g i à n h ỉại q u y ê n k i ể m s o á t t r ê n q u y mô cả n ưđc
N h đ n g c u ộ c c h i ế n t r a n h Lê - Mạc, T r ị n h - N g u y ễ n d i ể n r a t r o n g giai đ o ạ n l ị c h ;
n à y t h ự c c h ấ t c h ỉ là v i ệ c n h à Lẻ m u ố n kh ôi p h ụ c lại q u ỳ è n l ự c c ủ a c h í n h q u ỳ ẻ n t r u
ư ơ n g b ằ n g b i ệ n p h á p q u â n sự Và cu ối c ù n g t h ì k h u y n h h ư đ n g t ậ p q u ý è n đ ả t h á n j
N h ư n g có m ộ t v ấ n đè k h á c c ũ n g k h ô n g k é m p h á n q u a n t r ọ n g khi nói đ ế n giai đo
l ị c h s ừ n à y ỉà s ự p h ụ c hôi q u y ê n lực c h í n h t r ị t r u n g ư đ n g c ủ a t r í ẻ u Lé k h ỏ n g đi klị
vđi s ự p h ụ c hồi q u ỳ è n lực k i n h t ế n h ư dưđi t hời Lê Sơ S ự p h á t t r i ể n m ạ n h m ẻ c |
k i n h t ế t ư n h à n t r o n g t hời kỳ c h í n h q u y ê n t r u n g ư ơ n g k h ô n g k i ể m s o á t đ ư ợ c t o à n
đ ấ t nước, m ộ t m ặ t , l à m t h a v đổi bộ m ặ t k i n h t ế - xá hội c ủ a Đ ạ i Việt , n h ư n g m ậ t k h
c ũ n g đÂn tđi đòi hỏi ph ải có s ự t h a v đổi sAu s á c kốt cấu c ù a hộ m á y q u ỳ ^ n l ự c dị
v u a thời T r u n g H ư n g ( T r t e u đ ư ợ c p h ụ c hòi lại) đ ả k h ố n g đ á p ơ n g đư ợc yÊu cj
đó Vì vậy, s a u khi đ á p h ụ c hồi lại đ ư ợ c q u ỳ ẽ n lực c h í n h t r ị , t r í è u Lẻ k h ô n g đù 9
t ổ c h ứ c m ộ t c h í n h q u v ẽ n dAn 8ự dưđi h ì n h t h ơ c t ậ p q u y ê n Kẽt CẨU " L ư ỡ n g dfầu c |
x u ấ t hiộ n Bẽn c ạ n h m ộ t c h í n h q u ỳ ê n d á n s ự ( t r í ê u đ ì n h v u a Lẻ) vốn đ ư ợ c t h ừ a hưã
u y t í n c ủ a c á c t r í ẽ u v u a t r ư đ c , m ộ t c h í n h q u y ề n q u á n 8ự đ ư ợ c t ạ o r a ( P h ủ c h ú a T r ị n ! Với kế t cấu n à v vè d a n h n g h ĩ a , đ ấ t n ư đ c đ ư ợ c d u y t r ì t r o n g 8ự t h ố n g n h ấ t vè c h ậ
t r ị : c h ỉ oó m ộ t t r í ê u đ i n h N h ư n g t h ự c t ế mọi q u y ế t đ ị n h <íèu n ằ m t r o n g t a y chẾ
q u ỳ ề n q u â n s ự ( p h ù c h ú a ) K ế t c ấ u v u a d a n h n g h ĩ a , c hi i a t h ự c q u y ề n ỏ Việt N a m t |
kỳ n à y k h á g i ố n g vổi k ế t c ấ u c h í n h t r ị t h ờ i kỳ M ạ c p h ủ ồ N h ậ t B ả n c ù n g thời kỳ đổ,
Nh Ạt l ủ c n à y N h ậ t H o à n g c ứ n g d ó n g vai t r ò q u y ẽ n l ực t ư ợ n g t r ư n g , c ò n Cd q u a n
t h ự c q u y ề n là c h í n h q u ỳ è n q u â n sự t r o n g t a y CÁC S h o g u n ( T ư đ n g q u â n ) S o n g có đil
k h á c r ấ t cơ b ả n g i ử a c h í n h q u y ế n M ạ c P h ủ c ủ a N h ậ t vđi t h ể c h ế l ư đ n g đÀu ở Việt ni
ỉà ở n ư ớ c N h ậ t CÁC T ư ớ n g quAn d ự a vào c á c D a i m i o ( các đ ạ i c hi í a đ ấ t ) , tạo đ i ê u ki
ch o c h ế độ t ư h ứ u p h á t t r i ể n m ộ t c á c h "có t ố ch ức " và k h u y ế n khíc h q u á t r ì n h tí ch
Trang 8h\ s à n v à o t a y c á c d a i d a n h , đ ô n g t hời XÌM Í'V*■* t ky l uật xã hộ i, c h u ẩ n bị c á c t í ỏ n đô c h o
ự p h á t t r i ề n t i ẽ p s a u c ù a thời c ậ n đại t í ' > r g khi đó, đ ư ợ c s ự hỗ t r ợ c ủ a c h í n h q u y ê n
Ịiián sự, t r i ò u I/* à V i ệt N a m lại t i m moi <• i< h p h ụ c hôi lại t ấ t c ả n h ứ n g gì đ ả có ỏ hời Lô Sơ T ấ t n h i ê n đó la clíôu k h ố n g thí- ỉ.un được
5 T h ờ i k ỳ 1 6 2 7 - 1 8 0 2
Có t h ẻ gọi t h ò i kỳ n à y la thời kỳ cua r á c c h i n h q u y ò n t ậ p q u ỳ ò n bộ p h ậ n
Xviât p h á t t u n h ữ n g m á u t h u ẫ n nội bộ ĩronịx l ậ p đ o à n t h ố n g t r ị và k h ô n g đ ô n g
ì nh với c h í n h s á c h hoài cô c u a c h í n h quyòn Lô T r ị n h , bộ p h ậ n t r ấ n t h ù p h í a N a m dưới
u y ò n cai q u a n c u a họ N g u vỏn dã c h ố n £ lại c h i n h q u ỳ ô n t r u n g ư ơ n g S a u n h ữ n g c u ộc
'W o t r a n h , s ô n g G i a n h đ ã t r ở t h à n h giới tuy ôn p h â n c h i a D à n g T r o n g và D à n g Ngoài
ào nAni 1G27 X h i n vào h ì n h t h ứ c co thô cho đây ià t hời kỳ c á t c ứ p h â n q u y ê n , n h ư n g :hi n g h i ê n ('ứu s á u lệch s ử giai đ o ạ n này, víYr đô k h ô n g h o à n t o à n d ờn g i à n n h ư vậy
BÁt d â u t ừ t h è kv 15, l ả n h t hỏ đất nước dược mỡ r ộ n g n h a n h vè p hí a N a m M ộ t t r o n g
i h ứ n g b i ệ n p h á p c h ù y ê u t h ú c đâv quá t r i n h p h a t t r i ể n đ ó là c a r c h i n h q u v è n t r ấ n
hu k h u y ê n k h í c h c á c t â n g lđp d â n c h ú n g p h á t t r i ê n sỏ h ứ u t ư n h â n N h i ê u người d â n ỈÁc đ ả I*ời q u ê h ư ơ n g x ứ sờ đé vào X a m góp p h a n khai p h á và p h á t t r i ể n k i n h t ế c ù a
ứ sở n à y T r ẽ n t h ự c t ế c h í n h s á c h cùa họ N g u y ê n ờ p h í a N a m cò ý n g h ĩ a tí ch c ự c và
ó h i ệ u q u ả , n h ư n g k h ô n g phù hợp với đ ư ờ n g lối c ù a t ậ p đ o à n Lf* T r ị n h N h ư n g c h í n h [uyên t r u n g ư ơ n g đ ã k h ô n g đù s ứ c k h ố n g chỏ v ù n g đ ấ t x a xói Ì1ÌỔ1 đ ư ợ c m ỏ m a n g m ặ c [ù đ á á p d ụ n g n h ứ n g b i ệ n p h á p q u â n sự c ứ n g r ắ n Cuối c ù n g đ ã d á n t(íi áự h ì n h
h à n h hai c h í n h q u y ê n với n h ứ n g c h í n h s ách k h á c h n h a u Và cả hai c h i n h q u y e n đó fẻu l à n h ứ n g c h i n h q u y ê n có h ì n h t h ứ c t ậ p q u y ê n cao ơ D à n g Ngoài, đỏ là kôí c â u t r u n g
t ơn g "lưrtng đ â u chế" ; ờ D à n g T r o n g , la một c h í n h q u y ê n q u â n s ự với s ự t ậ p t r u n g
Ịuyốn lực cao độ
T u y có n h ơ n g c h í n h s á c h cai trị khac* nhau n h ư n g CÀ h?i c h í n h q u y ê n đ ê u m u ô n h ư đ n g
ới s ự x á p n h ậ p q u y ê n lực với s ự t h á n g thô c u a m ì n h
K h u y n h h ư ớ n g t h ô n g n h ấ t đó đã đưrtr h u n thr'm VĨO p h o n g t r à o T â y Sơn và bu<v đ ầ u lược t h ự c h i ệ n v à o n ã n i 178G vđi c u ộc tiốn c ô n £ ra B á c do N g u y ề n H u ệ c h ỉ h uy r a n h jiởi s ỏ n g G i a n h bị x ỏ a bổ K h u y n h hưíi ng (ỊtiyV-n lực ỉộp t r u n g VC m ộ t mòi nìột lAn n ứ a
ại t h ắ n g t hế
6 T h ờ i k ỳ t ừ 1 8 0 2 - 1 8 8 5
Với s ự t h à n h l ậ p t r i ề u N g u y ế n VÀO nAm 1 8 0‘2, f an cÍAu t i ^ n m ộ t lì ước Vi ệ t N a m có
ả n h t h ố r ộ n g lớn n h ư n g à y nny được qui vô một mỏi, dưới s ự t r ị vì c ù a m ộ t t r í è u đại
Đẻ cai q u ả n m ộ t đ ấ t n ư ớ c r ộ n g 1 rin n h ư vậy n h à N g i iv ễ n đă xây d ự n g m ộ t hộ m á y cai
rị r ó t i n h chAt t ậ p q u v e n crìo độ Đn ]■} Pìột thiốr chứ1 t ậ p q u y ê n c h u y ê n c h ế với m ứ c
lộ c ự c q u y è n t h ư a t ừ n g có t r o n g lịch sữ và thu-t i hÁ đõ dã t ồ n tại c h o đ ế n kh i c h ủ q u y é n
!ât n ư ớ c h o à n t o à n bị hỉ m ấ t vào tay t h ự c d â n P h á p
Ỷ
N h ì n vào lịch s ứ h ệ t h ố n g c h í n h trị từ thê ky 10 đ ôn cuối t h ế kỳ 19 có t h ế t h â y k h u y n h
iướng tập t m n g q u y ê n lực c h o c h i n h qi/rân t r u n g ư ơ n g lu ôn lu ôn d ỏ n g vai t rò c h ủ dao,
Trang 9c h i p h ố i d ò n g c h a y cùa l ị c h sứ.
T ù y n h i ê n k ế t c ấ u q u ỳ è n lực c ù a c á c t h i ế t c h ế t ậ p q u ý ê n mỗ i t h ờ i m ộ t k h á c và I
đ ộ n g c ủ a nó đ ế n s ự p h á t t i r ể n c ủ a đ ấ t n ư ớ c c ũ n g k h ô n g g i ố n g n h a u q u a t ừ n g t h ờ i I
S ự ỉ u ô n t h á n g t h ế c ù a k h u y n h h ư ớ n g t ậ p q u ỳ è n c h o t h ấ y s ự t ồ n t ạ i c ủ a nó có cơ
n h ữ n g đ ò i h òi m a n g t í n h k h á c h quan c ủ a n h ữ n g qu i l uậ t p h á t t r i ể n n ộ i tại t r o n g l ị
s ứ V i ệ t N a m N ó t r ờ t h à n h m ộ t t r u ỳ t n t h ố n g c h í n h trị q u a n t r ọ n g của V i ệ t N a m I
1.2 T ín h d á n tộ c íhitxmị* n o i t r ộ i h(m t í n h ỊỊÌai cup.
N h à n ư ớ c m a n g b ả n c h ấ t giai c ấ p là m ộ t v ấ n cfê có t í n h c h ấ t n g u y ê n lý N h ư n g
là sai Tâm n ế u lấy n g u y ê n lý c h ư n g t h a y c h o n h ữ n g n g h i ê n c ứ u cụ t h ể Đỏi với 1
s ử V i ệt N a m - l ị ch s ử c ủ a m ộ t đ ấ t n ư đ c , m ộ t d á n t ộ c k h á đ ặ c b iệ t, v i ệ c n g h i ê n c ứ u
t h ể có vai t r ò đ ã c biệt q u a n t r ọ n g
V i ệ t N a m là m ộ t q u ố c gia m à s ự x u ấ t h i ệ n c ủ a n h à n ư ớ c đ ầ u t i ê n d i ẻ n r a k h á SC
Có t h ể nói là s ớ m n h ấ t ơ k h u v ự c Đ ô n g N a m A và so s á n h r ộ n g r a với c á c n ư đ c B ắ c
Đ ô n g BÁC Á t h ì n h à n ư ớ c đ â u t i è n x u ấ t h i ệ n t r ê n đ ấ t V i ệ t N a m c hỉ s a u có T r u n g Q u
Đó là đí ẻu đả đ ư ợ c c á c n h à s ử họ c n ư ớ c n g oà i t h ừ a n h ậ n S ự x u ấ t h i ệ n n h à ni
t h ư ờ n g đ ư ợ c coi là cái m ố c đ á n h d ấ u s ự Ĩ11Ở đ ầ u t h ờ i đ ạ i v à n m i n h c ủ a mỗi d â n t
n ê n t ừ t r ư đ c đ ế n n a y c h ú n g t a mới t h ư ờ n g c h ỉ k h a i t h á c n h ữ n g k h í a c ạ n h n h ằ m cao l ò n g t ự h à o d â n t ộ c c h ứ c h ư a n g h i ê n c ứ u n h i ê u ve n h ữ n g ả n h h ư ở n g và t á c đ ộ n g (
s ự k i ệ n n à v đối với t i ế n t r ì n h p h á t t r i ể n t i ế p t h e o c ủ a lị ch sử
T h ô n g t h ư ờ n g s ự x u ấ t h i ệ n c ủ a n h à n ư ớ c là k ế t q u ả c ủ a s ự p h á t t r i ể n đ ế n độ c ủ a k
t ế - x á hội c ủ a m ỗi c ộ n g đ ồ n g cư d â n K h i đó x ã h ội đ ả p h â n c h i a t h à n h giai c ấ p
k h á n g v à n h à n ư đ c x u ấ t h i ệ n n h ư m ộ t c ô n g cụ t h ố n g t r ị c ủ a m ộ t giai c ấ p đối vđi giai c ấ p k h á c t r o n g xả hội X é t t h u ầ n t ú y với ý n g h ĩ a đó, s ự p h á t t r i ể n vè t r ì n h
k i n h t ế và m ứ c độ p h â n h ó a xả hội ờ n ư đ c t a t h ờ i H ù n g Vương, n h ư n h ậ n đ ị n h I
n h i ê u n h à n g h i ê n c ứ u , c ò n k h á t h ấ p , k h ô n g t h ể so s á n h với c á c n ư ớ c k h á c ò t h ờ i đi
lậ p q u ố c c ủ a họ T h ê n h ư n g n h à n ư ớ c V ă n L a n g đ ả r a đời S ự t ồ n t ạ i c ủ a nó đ ả đi
c h ứ n g m i n h là có t h ậ t t r o n g lị ch s ử Rỏ r à n g là đ ả có n h ữ n g á p lực k h á c h q u a n n à o
đ à b u ộ c n h à n ư đ c đ â u t i ê n c ủ a ng ười V i ệ t x u ấ t h i ệ n s ớ m , t r ư ớ c khi k i n h t ế p h á t t r tới m ứ c c á n t h i ế t và x ã hội đả đ ạ t tới s ự p h â n h ó a s â u s ắ c Ap l ực k h á c h q u a n đó ch
là y ẻ u c â u c ầ n có m ộ t tỏ c h ứ c t h ô n g n h ấ t đ ơ n g t r è n c á c l à n g xá, đ ạ i d i ệ n c h o li
x á vi q u ý ê n lợi c ù a cả c ộ n g đ ồ n g ng ười Việt Do v ậ y n g a y t ừ t h ủ a b a n đ â u n h à nưdị
V i ệt N a m đ ả biể u h i ệ n t i n h đợi d i ệ n q u y ê n lợi c ộ n g đ ố n g trội h ơ n , rô n é t h ơ n tị
bóỡ v ệ q u y ê n lợi g i a i cổp.
L ị ch s ử Việt N a m c ủ n g đã t r ả i q u a m ộ t t h ờ i kỳ đ ậ c b i ệ t đ ế n m ứ c có m ộ t k h ô n g Ị
t r o n g l ị c h s ử t h ê giới Ngườ i V i ệt bị m ấ t đ ộ c l ậ p c h ủ q u y ê n và p h ả i s ố n g dưới á c h caiỊ
c ù a c h í n h q u ý è n n g o ại b a n g hơn 10 t h ế kỷ, s a u đó lại g i à n h đ ư ợ c đ ộ c l ậ p Nói có ^
k h ô n g hai t r o n g lịch s ử t h ế giới là m ộ t n h ậ n đ ị n h k h o a học n g h i ê m t ú c vì t ĩ Ị
t h ự c t ế k h ô n g có m ộ t d á n t ộ c nào n h ư vậy T h ư ờ n g là, h o ặ c g i à n h lại đ ư ợ c độ c
s ớ m h ơ n , h o ậ c h o à n t o à n bị đ ồ n g hóa K h ô n g có m ộ t d à n t ộ c n à o có l ị c h s ử đ ấ u t r i
g i à n h đ ộ c lậ p lâu dài và b e n hỉ đ ố n n h ư vậy T r o n g s u ố t h ơn m ộ t n g h ì n n ă m lị ch
đ ư ợ c gọi là t h ờ i kỳ B á c t h u ộ c này , t h e o c á c h n h ì n c ủ a n g ư ời Việt , c h í n h q u ỳ ê n đi
x e m là v ấ n <íê c h ủ q u ý ê n q u ố c gia Khi ờ t r o n g t a y n g o ạ i b a n g nó là c ô n g cụ nô dị
12
Trang 10h ứ c dÃn t ộ c C h o n è n m ụ c t i ê u c ủ a t ấ t c ả c á c p h o n g t r à o đ ấ u t r a n h giải p h ó n g dAn
ĩ t r o n g thời ky nảy đ£u h ư ớ n g tới v iệ c g i à n h lại c h i n h q u y ê n vè tay n gư ời Việt,
làn c ả n h l ịch s ử đ ậ c biệt và lâu d à i đá k h i ố n ch o người Việt k h ô n g có t h ói q u e n n h ì n
ậ n (‘h ì n h q u y ê n n h a n ư ớ c chỉ ỉà c ổ n g cụ c ù a r i è n g một giai c ấ p n ào Đi êu đó, t h e o
th n h ì n có t í n h c h ấ t n g u y è n lý c ù a c h ú n g ta n g à y nay, có t h ể c h o là "mờ hô", n h ư n g
ỉa t h ự c t ế lịch s ử
T ừ t h ẻ kỳ 10 đ ấ t n ư ớ c bước v ào kỷ n g u y ê n độc lập C á c t r í ê u đại p h o n g k i ế n k h á c
BU đá kè t i ế p fihau t r ị vì đ ấ t n ư đ c Mỗi t r í ẽ u đại d ẻ u có n h ữ n g c h í n h s á c h c h ô m lo đ ế n
) đ o à n giai c ấ p c u a m ì n h Đó lá đ i ê u k h ố n g t r á n h khỏi N h ư n g n h ữ n g q u y ê n lợi đó
I g sẽ c h ẳ n g t ồ n tại được bao lâu n ê u n h ư n h ữ n g người c â m q u y ề n k h ô n g d ự a đ ư ợ c
) s ơ c m ạ n h c ủ a cà d á n t ộ c I>à m ộ t q u ố c g i a n hỏ t ồ n tại b ẽ n c ạ n h đê c h ế T r u n g H o a
lổn với n h ữ n g t r í ê u đ ại p h o n g k i ế n đ â y t h a m v ọ n g b à n h t r ư ớ n g , n ư đ c V i ệ t N a m
5 l o n g m à t ô n tại đ ược nốu k h ố n g có s ự c ố k ế t nội bộ c h ạ t ché M u ố n v ậ y n h ữ n g
jrơi c ầ m q u y ê n p h á i VI lợi ích d â n tộc, p hả i đè cao d â n t ộ c lèn t r ê n h ế t Và t r è n
r t ố r ; ; - « b i • q u y ê n p h o n g k i ế n Việt N a m ( t r ừ n h ữ n g t r ư ờ n g hợp cá b i ệ t ) đ ả t ừ n g
p Jsfu•'H ' l u CÌM/Ỉi x ứ n g đ á n g c ho d á n t ộ c
N ợny ■ h.> đ ô n c h i n h q u y ê n r á c h m ạ n g c ủ a c h ú n g t a h i ệ n n a y - m ộ t c h í n h q u y ê n
ỉ xAy i ơ n g írÂn n ôn t a n g lý l u ậ n c ù a c h ủ n g h ĩ a M á c - L ê n i n , coi đ â u t r a n h giai c ấ p
í ọ n g lực p h á t t r i ể n c u a xã hội, coi t i n h c h ấ t giai c ấ p c ủ a n h à n ư ớ c là lộp t r ư ờ n g
t í n h n g u y ê n tắc, t r ô n t h ự c t ế c ũ n g đ ư ợ c s i n h r a n h ò k ế t q u ả t h á n g lợi c ù a m ộ t s ự
ù ệ p đ â u t r a n h giai p h ó n g d â n t ộc, c h ố n g lại á c h đồ hộ c ủ a c h ủ n g h ĩ a t h ự c d â n n ư ớ c
MU T í n h d á n tộc nôi trội, vì vậy, có t h ẽ COI là m ộ t đ ặc đ i ể m to l â n c ủ a l ị c h s ứ h ệ
n g c h i n h t r ị V i ệ t N a m
Ị 1 Tinh í nán d à n i(K', chủ nịỉhĩu \êu nurk là n h â n tố c c ơ bả n tro n g oệ đ ỡ t ư l u v n g c ủ a c á c
hon ị* c h í nh 1/1
Mối m ộ t hệ t h ố n g c h í n h t r ị đ ề u có m ộ t bệ đở t ư t ư ở n g t h í c h ứ n g N h ì n v ào l ị c h
họ t h ô n g * h ì n h t r ị c ủ a c á c n ước t r ê n t h ế giới có t h ê t h ấ y ỏ n h i ê u ndi, t r o n g n h i ê u
i ky, lj< li s ử t ỏ a giáo !à bệ đở t ư t ư ở n g c ủ a hệ t h ô n g c h í n h t r ị C h ẳ n g h ạ n ở CÁC
íc gia l íỏi giáo, giáo lý đạo ĩ ĩ ô i là c h ỗ d ự a t ư t ư ờ n g c ủ a c h í n h q u y ê n , là c ô n g c ụ g ia
ì ứ c rtiụììh c h o hệ t h ô n g c h i n h t r ị và n h ơ n g n gười giứ c ư ơ n g vị c h ủ c h ố t t r o n g c h í n h
t n p h ả i la n h ữ n g tí n đỏ Ifỏi giáo.
í n ước ta, khi n g h i ê n c ứ u lịch s ử t ư t ư ở n g đã t ử n g có l úc m ộ t s ố h ọc g i ả n h ì n n h ộ n
t c á c h g i a n ctíín rÀng thời Lý - T r à n P h ậ t giáo là q u ố c giáo, vì vậy, l ú c n à y P h ậ t g iá o
ư t ư ở n g cai t r ị ỏ Việt N a m H o ặ c ỏ giai đ o ạ n t h ế kỷ 15 t r ò vê s a u lại c h o r ằ n g g iá o
đ ạ o N h o ìà LỌ tư t ư ớ n g t h ố n g t r ị ỏ V i ệ t N a m
5 u a n g h i ê n ri.ru, c h ú n g tỏi c ho r à n g n h ơ n g n h ậ n đ ị n h t r ê n đ â y chỉ đ ú n g vê h ì n h
c, c h ư a đi s â u vào nội d u n g t h ự c c h ấ t c ù a v ấn đê, và vì vậy, c h ư a c hỉ đ ư ợ c r a n h ữ n g
t r ư n g m a n g t i n h b ả n c h ấ t
Dúng la P h ậ t giáo và Nh o giáo đ ã cổ t hời c ự c t h ị n h ỏ Việt n a m , đ ả t ừ n g có vai t r ò
s ứ c to ỉớn t r o n g đời s ố n g c h í n h t r ị v à t ư t ư ò n g N h ư n g P h ậ t giáo và N h o giáo
>hai là bệ t ư t ư ở n g c ù a r á c hộ t h ố n g c hí ĩ ì h t rị hay k h ô n g là đíỏu c ấ n đ ư ợ c l à m rỏ.
r h e o ý k i ế n (‘lìa c á c c h u y r n gia n g h i ê n c ứ u th ỉ P h ậ t giao đ ả đ ư ợ c d u n h ậ p v ào V iệ t
13