- Thir nàm, ve dia tón gldo: Mdt nhàn djnh quan trgng ve dja tdn giào d Viét Nam hién nay qua càc so liéu trén: mot là, mièn Nam Viét Nam là trgng diém eùa vàn de tòn giào, il nhàt ve m
Trang 1MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN CIÀO
Ò VIET NAM HIÉN NAY VA NHLTNG V A N D È C Ù A N Ó
Bò Quang Hung*
1 Phài chàng co sy "thùc tinh tón giào" & Viét Nam hién nay?
Quan sài trén hi mài, dilu de nhàn thày, tu khi Viét Nam dòi mai vi dudng lói
va chinh sàch tdn giào (cuòi 1990), sinh boat tdn giào trd nén sàm uàl, sy hién dièn
xà boi nhgn nhjp va da dang, trén cài nln ddi song tin ngudng tàm linh ndi chung bùng nd that nào nhiét Cà trén iTnh vye ddi song eà nhàn din ddi song edng dòng,
sinh boat tàm linh, fin ngudng, le boi cùng nhu cài tón giào thye sy nhu ed sy quay
trd lai dùng nhu nhàn djnh nói filng eùa Malreaux: "thè ky XXI là thè ky eùa tàm
linh", "tdn giào ra khdi dàu de nhàn loai nhung tàm thùc tdn giào Ibi quay trd lai" Theo ehùng Idi, sy "thùc tinh tdn giào" d Viét Nam nhùng thap ky gàn day llié hién d nhùng ehiéu canh sau day:
1.1 Nhàn khàu hoc tòn giào (deniographie religieuse)
Ké tu khi Viét Nam bài dàu edng cude dòi mai, vide xày dyng nhà nude phàp
quyèn dà kich thich mot ITnh vye rat indi me là vàn de nhàn khàu hgc tòn giào Càc
nhà nude ó Viét Nam tu trude dén nay do nhièu ly do ehù quan va khàeh quan it co dièu kién làm còng tàc dièu tra dàn so va nhà d Trong dd, dàc biet là vàn de dàn so idn giào Cài khd khan edn bài dàu tu cau hdi co bàn: thè nào là mot fin dò? Bdi le, trù mot so tdn giào "ed thè che" (nhu Cdng giào hoàc Tin Lành, Ihàm ehi nhu Hòi giào) edn nhilu tdn giào ó Viét Nam, dàc biét là Phat giào rat khó xàe djnh liéu chi mot tin dò Trong khi nhièu nuóe ó khu vye Dòng Bàc À, chàng han nhu ó Hàn Quóc, nhùng thap ky gàn day, il nhàt dà co ha cugc long dièu tra dàn so, trong dd ed dàn sd ve tòn giào
Vói Viét Nam, nàm 1999, duge coi là nàm ed cugc tòng dièu tra dàn so va nhà
a day dù nhàt dén nay Chùng Idi se phàn ành diéu này trong càc thdng tin dudi day
Càc bang két qua dudi day eùa cugc Tóng dièu tra Dàn sé va Nhà a Viét Nam
thàng 4-1999; edng bò 4/2001, cho thày nhùng thdng fin quan trgng dàu fién:
GS TS., Dai hgc Quóc già Ha Nói
Trang 2MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÓN GIÀO
Bang 1: Ty trong dàn so co tòn giào chia theo tù-ng vùng dia ly-kinh té
Dom vi tinh: %
- Chia theo vùng:
Tòngsó
1 Dòng bang song Hong
2 Dòng Bàc
3 Tày Bàc
4 Bàc Trung Bg
5 Duyén hai Nam Trung Bò
6 Tày Nguyén
7 Dòng Nam Bg
8 Dòng bang song Cùu Long
- Chia theo tón giào:
Tong so
1 Dòng bang song Hong
2 Dòng Bàc
3 Tày Bàc
4 Bàc Trung Bg
5 Duyén bài Nam Trung Bg
6 Tày Nguyén
7 Dòng bang song Cùu Long
Dàn
so co tdn giào
100,0
10,3 3,1 0,1 6,3 5,6 5,5 33,4 35,7
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Phàt giào
100,0
8,2 2,3 0,1 4,7
7,6
3,1 30,3 43,7
48,3 38,3 36,2 23,7 36,2
65,8 27,4
43,8
59,1
C6ng giào
100,0
18,2 5,4 0,3 11,5 4,0
7,6
41,1 11,8
34,7 61,5 60,8 70,2 63,3 25,0 48,3 42,7 11,5
Tin Lành
100,0
0,5 3,3 0,3 1,1
7,6
46,1 34,2
6,9
2,8 0,1 3,0
6,0 0,5 3,8
23,4
2,9
0,5
HÒi giào
100,0
0,2 0,1 0,0 0,1 0,1 0,0 77,8 21,7
0,4
0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 1,0
3,0
Cao
Dai
100,0
0,1 0,0 0,0 0,0 5,2
0,9
54,8 38,9
5,8 0,0 0,0 0,1 0,0
5,4
1,0
9,6 6,3
Hòa Hào
100,0
0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 99,9
8,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 22,3
Ohi ehù: Viét Nam d Ihdi diém dd ed 14.718.917 ngudi ed tdn giào, chiém 19,3% tòng so dàn, trong dd 48,3% theo Phàt giào, 34,7% theo Cdng giào, 8% theo Hòa Hào, 5,8% theo Cao Dai, 2,8% theo Tin Lành, HÒi giào chi chiém 0,4%)
Trang 3VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THIJ TlT
SO ngudi ed tdn giào tàp trung ehù yéu d hai vùng Ddng Nam Bg (33.4^o) va DÒng bang sdng Cùu Long (36%) - hai vùng này chiém khoàng hai phàn ba lóig so ngudi ed tdn giào eùa cà nude Nhìn chung, ed sy khàe biét rat rd ve bue lranh.9han
bó tdn giào giùa càc vùng: Ddng bang sdng Cùu Long tàp trung bau bèi mùng ngudi theo Phàt giào (44%) va Hda Hào (99,9%), bón tdn giào edn lai tàp Irun^ ehù yéu d Ddng Nam Bg Trù DÒng bang sdng HÒng va Bàc Trung Bg ed ly Ironj dàn
sd theo Cdng giào tuong dòi cao (chiém tuong ùng ÌS% va 12%o), bón vùng e<n lai
ed ly trgng tdn giào khdng dàng ké Cugc dièu tra cùng cho la thày mot so Ihdig tin hiém boi quy bau lién quan dén ba tdn giào (Phàt giào, Cdng giào, Tin Lành) cùng nhu bàn dd tdn giào theo hành chinh (eàp xà)
Bang 2: So tin dò càc tón giào chia theo vùng dia Iy~kinh té
Dan vi tinh Pguài
Viìng
T Ò N G SO
1 Dong
bang song
Hong
2 Dòng Bàc
3 Tày Bàc
4 Bàc
Trung Bg
5 Duyén
hai N a m
Trung Bó
6 Tày
Nguyén
7 Dòng
N a m Bò
8 Dòng
bang song
Cùu Long
Tong so
14 718 971
1 512 547
454 989
21 448
928 809
825 168
808 798
4 912 523
5 254 687
Phàt giào
7 104 930
579 073
164 825
5 080
335 879
542 815
221 725
2152623
3102910
Cóng giào
5 111 119
930 574
276 470
15 059
588 338
206 202
390 291
2099596
604 589
Tin Lành
410 134
2 245
13 576
1 281
4311
31 107
188 881
140 422
28311
Hoi giào
63 147
100
48
8
34
50
27
49 154
13 726
Cao
Dai
856 745
545
69
20
217
44 736
7810
469 689
333 659
Hòì Hào
117! 896
10
1
0
30
258
64
1039
n494
Nguón: Tàp bàn dd kinh té - xà hdi Viét Nam, Nxb Bàn do Ha Nói, 2005
Trang 4MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIÀO
Nhu dà ndi d trén, vi linh phùc tap eùa vàn de nhàn khàu hgc tdn giào d Viét Nam nel ngay sau khi edng bd nhùng sd liéu ày dà ed nhùng sy thay ddi khà ddi ngdt Chàng han, sd liéu eùa Ban Tdn giào Chinh phù nàm 2003 cho thày sd tin dd Phàt già) lù 7 Iriéu dà thành 10 trieu (12,5%) dàn sd); sd tin dd Cdng giào Ibi tuong
ddi dn cjnh 5.725.250 {1% dàn sd); Tin Lành 500.000 tin dd; sd fin hùu Tin Lành
CMA là 0,7% dàn so; dàc biét so fin dò Cao Dai lén Idi 2.400.000, trong khi Phàt giào Hdi Hào ehi ed 1.600.000 Tuy vày, ehiéu hudng chung là sd lugng fin dd càc tdn giào d Viét Nam tàng lén rd rèi do bang loat càc tdn giào mdi duge edng nhàn va thay ddi lai càu hình bg màt tdn giào Viét Nam Dudi day là sd liéu eàp nhàt nhàt
Bang 3: Thòng ké so lieu càc tón giào tinh dén thàng 2 nàm 2011
STT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Tén tò chù'c tòn giào
Phàt giào
Cdng giào
"in Lành
Cao Dai
^hàl giào Hda Hào
;^di giào
Baha'i
Fu Àn Hiéu NghTa
3ÙU San Ky Huong
rjnh dò Cu sì Phàt hdi
?*hàl dudng Minh su dao
Viinh ly Tarn long miéu
3àlamdn
So tin dò
10.000.000 6.100.000 1.500.000 2.471.000 1.260.000 72.732 7.000 70.000 15.000 1.500.000 11.124 1.058 54.068
So chù'c sàc
42.000 20.000 3.000 12.722 2.579
700
409
4.800
300
72
158
So co- sd thò-
tu-15.500 6.000
500 1.331
39
77
78
19
206
54
4
37
Chi ehù
Tin Lành:
2000 diém nhóm duge dàng
ky boat dòng va 10
tò chùe duge cóng nhàn; ehùc sàc ehù yéu tu phong
N[uón: Ban Tdn giào Chinh phù, 2011
Trang 5VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU
May nhàn djnh:
- Thir nhdt, màc dù Viét Nam thye sy là mdt xà hdi da tdn giào, nhung dén nay
Viét Nam vàn là mot xà boi so ddng "khdng ed tdn giào" (khoàng 70%)) Màc dù, dàn sd tdn giào ed tàng khà nhanh lù 1999 dén nay (d Ihdi diém nàm 1999, ti le này
edn d mùc 15%)
- Thir hai, Tin Lành là tdn giào ed sy tàng Irudng dot bién
- Thù ba, phuong dien nhàn khàu hgc da cho thày mdt phuong dién eùa tal
càu hình tón giào: trén cdng luàn, lù "tdn giào" vón chi bièu thj 6 thye lai tdn giào,
nay con sd dd da là 13 (khdng ké dà ed 32 tó ehùc tdn giào dà duge cóng nhàn)
- Thù tu, diéu tra dàn so hgc tòn giào ó Viét Nam cùng chua phàn ành duge
tinh da dang eùa dòi song tdn giào trong già dình, tuong quan giùa càc tdn giào ve mal djatdn giào
Vàn de so lugng tin dò Phàt giào vàn edn là vàn de nói edm Cd nhièu thdng
tin khàe nhau Chàng han nhu website ehuyén ve du Ijch Vietnam Paradise Travel
cho ràng, 70% dàn so Viét Nam theo dao Phàt hoàc ehju ành hudng sàu dàm nhùng hành sy eùa Phàt giào (70% Buddhisl or strongly influeneed by Buddhist practiccs) Nhièu lai liéu eùa Giào hdi Phàt giào Viét Nam cho ràng, il nhàt d Viét Nam hién nay ed khoàng 20 trieu tin dò Bào chi Viét Nam mdi day dà còng bó ehù iruang
"phàt thè tin dò" cho càc Phàt lù trong eà nude
- Thir nàm, ve dia tón gldo:
Mdt nhàn djnh quan trgng ve dja tdn giào d Viét Nam hién nay qua càc so liéu
trén: mot là, mièn Nam Viét Nam là trgng diém eùa vàn de tòn giào, il nhàt ve mài nhàn khàu hgc; hai là, vdi 3 tdn giào ehù yéu là Phàt giào, Cdng giào va Tin Lành,
khu vye Nam Bò cùng vàn là trgng diém eùa càc tòn giào này
Luu y ràng, cugc di cu vào Nam, sau hiép djnh Gionevo (7-1954) là mot dàu
móc dào lòn dia tòn giào ó Viét Nam, khi ma gàn 80 van ngudi Cdng giào, nhièu ehùc sàc Phàt giào va Tin Lành da di cu vào Nam Nhùng nam gàn day, riéng Tin Lành ed sy bién dòng dja tòn giào cuc bó: Tày Nguyén va mot phàn Tày Bàc lai trd thành nhùng trung tàm eùa '"Tin Lành Viét Nam", ben canh khu vye DÒng bang Nam Bg
1.2 Su bién dòi "he thong tòn giào"
Viét Nam vdn da ed he thòng tdn giào phong phù, làu ddi vdi 3 bg phàn chinh sau day:
- Càc tdn giào, tin ngudng bàn dja (tuong ùng vói eà 3 eàp do: té ly lai già dình, làng xóm va eàp quóc già) Tuong ùng vói ba eàp dò dò là ba hình thùc: Ihd
Trang 6MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIAO
cùng tò lién (Le Culle des Aneélres), thành hoàng làng (Les Cultes de la Commune),
té ty eàp qude già (Les Cultes de l'Élat)
- Càc tdn giào nhàp noi: gòm Tarn giào (Nho - Dao - Phàt) nhàp lù Trung Quóc va Àn Do dàu Cdng nguyén Cóng giào lù khoàng nùa dàu thè ky XVI, Tin
Lành lù dàu thè ky XX Hoi gldo, Àn giào gàn vdi llch su virang quóc Champa lù
thè ky X, vàn tdn lai dén ngày nay
- Càc tdn giào bàn dja mdi này sinh vào dàu thè ky XX d Nam Ky nhu Dao Cao Dai (1926) va Phàt giào Hda Hào (1938) Ò Nam Ky edn ed rat nhièu càc
nhdm phài tdn giào khàe thude phong trào càc óng Dao lù Bù-u San Ky Huang (cuòi thè ky XIX), Tir Àn Hlèu NghTa, Tinh Dò Cu Si Phàt Hól, Dao Óng Tran
dàu thè ky XX
Tu nàm 1985 dén nay, theo nghién cùu eùa Vién Nghién cùu Tdn giào, Viét Nam, cùng nhu nhièu nude trén thè gidi, dà xuàl hién va phàt trién càc "hién lugng tdn giào mdi" (Les nouveaux mouvemenls religieux), trong dàn gian quen ggi là: Dao
la, Tà giào, giào phài ' Theo thòng ké chua day dù, dén cuòi thap ky 90 eùa thè ky
XX, con sd "dao la" ày dà lén dén 60 nhdm giào phài vdi nhièu tén ggi khàe nhau
Cd thè ndi ràng viéc xuàl hién bg phàn thù tu, "càc hién lugng tdn giào mdi" trong "he thòng tdn giào" d Viét Nam là nhùng thàeh dò dàu lién de thày nhàt eùa
xu thè plurallsme Chùng Idi cùng muòn ndi thèm ràng vdi sy nghién cùu bude dàu,
qua cugc khào sài 2 nàm d càc tinh phia Bàc (khào sài lai càc tinh Thanh Hda, Ha Ndi, Vình Phùc va mot phàn Hai Phdng) chùng Idi dà rùt ra ba nhàn xél ve "dao la"
ó Viét Nam trong boi cành mó eùa, hòi nhàp va loàn càu hóa
Vày là dà rd, nhùng thàeh dò ve bàn sàc vàn hóa cùng nhu truyén thòng tòn giào va luàt phàp luòn là nhùng thàeh dò co finh phò bién vói mgi quóc già truóe
làn song da nguyén hóa tòn giào (plurallsme)
1.3 Tòn giào trong ddi song cà nhàn va dòi song còng cpng
Theo nghién cùu eùa Kate Jellema (2007), sy phyc hòi ve tòn giào ó Viét Nam hién nay phàn ành hai xu thè: ó nhùng quóc già dang phàt trién Ibi "sy phyc hòi tòn giào" di lién vói bòi nhàp kinh té thè gioì; sy hòi sinh manh me eùa ddi sdng làm linh trong nhùng xà hdi ehuyén dòi lù "Chù nghla xà hdi"
Dàc biét vdi nghién cùu eùa Philip Taylor {Modernlty and Re-enhantment In
Post-revolutlonary Vietnam, 2007), ggi ra nhièu y tudng nghién cùu ve ehuyén bién
ddi song tdn giào d Viét Nam hién nay Trude bèi, theo tàc già, thye hành tdn giào
1 Cuòc khào sàt eùa Vién Nghién cùu Tòn giào nàm 2001-2002 ve "hién lugng tón giào mdi"
d càc tinh phia Bàc va bào cao dà dàn bòi thào eùa Do Quang Hung: ''Hién tugng tdn gldo
mai - mày vàn de ly luàn va thuc tien", Tap chi Nghién ciru Tdn giào, so 5/2001
Trang 7VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÒC TÉ LÀN THÙ TU
d Viét Nam hdm nay là de lai hàp dàn vi: thù nhàt, ed ly thuyét cho ràng, khi xà hdi
phàt fiién, tdn giào se màt di linh song edn eùa nd Taylor phàn tich, thye chat tdn giào Viét Nam dang hòi sinh, phàt trién vdi nhièu ehiéu hudng mdi, ed nhièu thay
dòi lù quan diém Nhà nude, ngudi dàn va tin dò Thù hai, trong Ihdi ky loàn càu
hda, ngudi la e ràng bàn sàc dja phuong ed thè mài dàn di, nhàt là trong cugc "firn
kiém tinh hién dai" Thù ba, ehù de nghién cùu ed tinh thòng In ve tòn giào ó Viét Nam là mòi quan he giùa tòn giào va chinh Irj "Dòi Mdi" eó dem lai dièu gì mai?
(Taylor, 2007:7-15)
Dàc biét ve mòi quan he giùa Nhà nuóe va tòn giào, óng dua ra mot so nhàn djnh dàng ehù y: sy hòi sinh eùa tòn giào nhu là sy phàn bèi lai nhùng chinh sàch eùa Nhà nuóe làm thay dòi lón lao nén kinh té khi ehuyén sang kinh té thj Irudng Tdn giào ed thè mdt phàn bòi dàp cùng nhu dàp ùng mdt so nhu càu tàm linh va làm sinh ly eùa ngudi dàn khi phài ddi dàu vdi sy bàp bénh eùa kinh té thj Irudng; Nhà nude nhu là ngudi ed quyèn quyél djnh hình thùc tdn giào nào nén loai bd, va hình thùc tdn giào nào nén nudi dudng, khuyén khich va phàt trién
2 Thj truròng tòn giào (marche religieuse)
2.1 Ly thuyét ve Thi truòng tòn giào
Nhùng nam gàn day thè hién khà rd d Viét Nam theo cà hai ehiéu canh, nhùng yéu td kinh té - xà bòi, vàn hòa, tdn giào dà tàc ddng tao nén thj ti-udng dàc biét này,
va ngugc lai, khi thi truòng tón giào dà hình thành nò lai eó ành huóng tryc liép dén
ddi sdng càc tdn giào Vàn de này duge nhàc dén ó nhièu nuóe trong khu vye Dòng Bàc À trong nhùng nani gàn day nhu "dich vu Phàt giào" Mot sy so sành ngàn ggn vói finh hình lòn giào ó Trung Quóc de dàng giùp ehùng la muòng tugng dièu này Nhùng nàm gàn day khi nghién cùu sy bién ehuyén ddi song tdn giào d lYung Qude, càc hgc già Trung Quóc va nude ngoài da dua ra khài niém "thj Irudng tdn
giào" rat dàng chù y Bài dàu lù bài viét eùa Duang Phuong Cuong ed lén là Thi
truàng ha man <>dc eùa tón giào Trung Quóc, trong dd tàc già qua viéc nghién cùu
sy dièu lièi, quan ly tdn giào eùa Nhà nude dà dàn dén sy càu thành ba thj Irudng lòn giào:
"Thi truàng dò" gòm càc lo ehùc, cà nhàn boat dòng tòn giào "bop phàp"
(khoàng 100 trieu ngudi)
"Thi truàng den " là nhùng edng dòng tdn giào, càc tò chùe boat dòng trong tu
thè "hàm trù", bi mal, bài hgp phàp Nhung còng dòng này lai dòng dào uóc Idi khoàng 200 triéu ngudi
"77?/ truàng xàm " là thj truòng tdn giào ed tinh eàeh "màp md", nùa hgp
phàp, nùa bài hgp phàp, dàc biét là nhùng cdng dòng fin ngudng dàn gian va mot so
Trang 8MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIÀO
"giào phài" thude nhièu tdn giào Idn vón duge edng nhàn Cdng ddng này cùng rat dòng dào, eó thè lói "hàng tram triéu ngudi"'
Duang Phugng Cuong nhàn manh ràng: Nhà nude trong khi ed xu hudng
muòn han che thi truàng dò, tal yéu phài khóng che, ngàn chàn thi truàng den va nhu vày tal yéu sé già tàng thi truàng xàm, ma Irudng hgp Phàp luàn cóng nàm
1999 - 2000 là fiéu bièu Mài khàe, tàc già cùng cho ràng trong thye fién, khi "thj Uudng tdn giào bj phàn mành", diém then ehót eùa chinh sàch tdn giào d Trung
Quóc là phài dliu tlét duac thi truàng xàm, trong dò càn thièt phài ehuyén dàn nò sang thi truàng dò
Rd ràng dièu này ed lién quan dén nhùng chinh sàch cy thè eùa qua trình "thièt che hóa lòn giào" ó Trung Quóc nhùng thap ky gàn day Nhàn xél ve dièu này, D.A Palmer viét: "Càc doàn thè lòn giào yéu nuóe duge làp ra duói sy bào trg eùa Dàng Còng san Trung Quóc trong nhùng nàm 1950 dà lùng, dòi vói 5 tòn giào lién quan,
là nhùng hình thài thièt che hoàn loàn chua lùng eó Chua bao già trong Ijeh su ma nhùng ngudi theo Phàt giào, Dao giào bay HÒi giào d Trung Quóc lai cùng hdi tu lai trong mdt tò ehùc quóc già duy nhàt (dà lùng ed nhièu y dò làm viéc này trong
Ihdi ky cdng hda (1911-1949) song phàn Idn dèu dà thàt bai) Vd vàn giào phài va nhdm fin dò ehóng dòi dà bj bude phài hgp nhàt lai va tàch mình ra khdi càc nhà Ihd
va hdi truyén giào ngoai quóc TÓ chùe cdng giào luàn theo càc ménh lenh lù Trung Nam Hai ehù khdng phài lù Vatican"
Tàc già cùng phàn fich thém ràng, qua trình thiét che hda Phàt giào, Còng
giào, Dao giào, HÒi giào va Tin Lành a Trung Quóc dà tao ra mot "càu Irùc hành
chinh" tuong dòi dòng nhàt giùa truyén thòng tò chùe càc don vj san xuàl xà boi
1 Xem bài eùa Duang Phugng Cuong (Feng Gang Yang), Thi truòng ba màu sàc tdn giào eùa Trung Quóc, nguyén bàn tiéng Trung duge dàng lai trén tap chi Xà hòi hoc, so 47, 2006, tr.93-122 Trong euòe bòi thào quóc té Tdn giào va phàp quyin ò Ddng Nam A - tiép tue thào luàn, eùa Vién Nghién cùu Tòn giào lo chùe tal Ha Nói thàng 11/2007; nhà nghién eùu Luu Bành trong bài Càc vàn di tdn giào cita Trung Quóc (nguyén bàn tiéng Anh) cùng dà
gàn nhu gidi Ihiéu ùnh hình "thi truàng tón giào" này Ibeo càch phàn tich eùa Duang Phugng Cuang Dong Ihdi Luu Bành cùng phàn tich rò han ve so liéu tin dò càc tón giào thuóc ba thi truòng ày, dong thdi óng nhàn manh "su luòmg phàn: su cùng ton lai hai giào bòi" trong nhièu tòn giào Idn d Trung Quóc hién nay, mot phàn do chinh viéc Chinh phù Trung Quóc dà nò lue va kién tri chinh sàch làp càc "Giào bòi yéu nude" do Chinh phù truc tiép bào trg
2 Xem David A Palmer, Les danwei religieuses L'institutionallsation de la religion en Chine populaire, (tam djeh: Càc tó ddi tdn giào Thiit chi hòa tdn giào ò nuòc Cóng hòa nhàn dàn Trung Hoa hién nay); Tap ehi Perspectives, No 4/2009, Paris, p.21-22
Trang 9VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÒC TÉ LÀN THlT TU
ehù nghìa {tó dól - danwei) vai càc hình thùc truyén thdng eùa tò ehùc tàng lù Dà}
là nhùng nhàn xél dàng ehù y nhung nd khdng thude pham vi bài viét này
Y kién dàng chù y eùa Duang Phugng Cuong ve "thj Irudng tdn giào ba mài
sàc" dà duge Benoit Vermander bình luàn va phàn tich thém trong bài viét Su thùc tinh tón giào va su thodt ra khdi tón giào à Trung Quóc hién nay' Tàc già bài vie:
khdng ehi phàn fich sy "thùc finh tdn giào" d Trung Qude, xem nd nhu mdt dàc diém eó finh khàe biét so vói finh hình càc xà bòi Àu - My, noi ma "sy Ihoàl ra klió-tòn giào" duge coi nhu chuàn myc eùa tinh hién dai (Marcel Gauchet), ma con duc
ra nhàn xél ràng, chinh sy dòi mói eùa Chinh phù Trung Quóc trong chinh sàch tòr giào, nhàt là càch thùc cóng nhàn càc tò chùe tòn giào va bào trg nò dà tra thành mot còng cu quan trgng trong viéc "thiét che lai" càc tò ehùc tòn giào ó Trung Quòe^, eó nhùng y kién chia sé vói nhàn djnh trén eùa D.A Palmer
B Vermander dàc biét nhàn manh hién tugng phàt trién manh me eùa dao Tir Lành ó Trung Quóc ma óng ggi là "mot tòn giào dang Iròi day" (une religior ehinoise en émergenee), dòng Ihdi coi day là hién tugng dàng ehù y nhàt trong su
thay ddi eùa thi truàng tón giào eùa Trung Quóc hién nay Tàc già viét: "Nhùng khàng djnh ve con so tin dò Tin Lành ó Trung Quóc dao dòng tir 20 den 130 iriéi
ngudi Càc quan chùe Trung Qude dua ra nhùng con sd cùng khóng thòng nhàt AÓ nhau LTnh vye tòn giào này bao gòm mot làp hgp phong phù càc nhdm phài va càt loai hình quy thude (modes d'appartenance), trong mot càu hình ma xél cho cùng
khòng the khòng ggi dén càu hình eùa càc "tinh vàn" Dao giào va Phàt giào Day \è
diéu khién cho Tin Lành thye sy Irò thành mot lòn giào Trung Quóc song sy udc doàn il nhièu dàng tin eay ve nò lai nàm ngoài tàm vói eùa càc nhà diéu tra va viéc tàp hgp càc so liéu cùng vày"^
1 Benoit Vermander, nguyén bàn tiéng Phàp Réveil religieux et sartie de la religion en Ch'nt contemporaine; Persperlive, No 4/2009, Paris, p.4-17
2 Tuong tu nhu nhàn xél trén, trong bài viét Les danwei religieuses: L 'institutionnalisation di
la religion en Chine populaire eùa David A Palmer, Tap chi Perspeclive, so dà dàn, p.'9
33, tàc già phàn tich sàu sàc han su "hgp phàp hóa" càc tò chuc tòn giào d Trung Quóc tlec chinh sàch eùa Chinh phù dà tró thành mot còng cu phàp ly quan trgng làm thay dòi lài hình ddi song tón giào d Trung Quóc va càc he luàn eùa nò
3 Fienoit Vermander, Réveil religieux et sartie de la religion en Chine contemporaiie
Persperlive, bài dà dàn, p.lO Chia sé nhàn dinh quan trgng này nhiéu nhà nghién cùu ve 'ir Lành Trung Quóc nhu Don Snow dà de xuàl phàn loai càc nhóm dia phuang phàn Idn thi oc
thi truòng den va xdm gòm 5 loai: a) nhùng Hòi thành dia phuang eó dàng ki vói Tin Leni
"tam tu làp", tu tri va chinh thòng; b) càc giào doàn eó dàng ki hgp phàp song khòng tàp \g\
lai trong mot Hòi thành, mot nhà Ihd cu thè ma là tòn lai trong nhCrng dja diém va càu trùc te
chùe khàe; e) Càe nhóm vàn giù nguyén tén Hòi thành nuóe ngoài (chàng han Evanis
Trang 10MAY NHÀN DjNH VE DÒI SONG TÒN GIÀO
Ve mài dja - tdn giào cùng nhu dja - chinh tri - tdn giào, theo ehùng Idi, Viét Nf?im rat gidng Trung Quóc ó chò hai quóc già này Ihuòe khu vye "Ihuàn nhàt ve vàn hda nhung da nguyén ve tdn giào", dòng Ihdi là nhùng nude ed xu hudng "thè tue" hon nhiéu so vdi càc nude Ddng Nam À "rat tdn giào" Trong sy tuong thich dèu ed hién tugng "thùc finh tdn giào" va sy bién ddi eùa "thj Irudng tdn giào",
nhmig sy tal càu hlnh tón gldo ò hai nude ed sy khàe biét Idn
2.2 "Thi tru'dng tòn giào" d Viét Nam
Theo ehùng Idi, nèu "àp dung ly thuyét" eùa Duang Phugng Cuong Ibi "thj trirdng tdn giào" ó Viét Nam eó nhùng diém tuong dòng vói Trung Quóc (nhu vai irò chù thè eùa Nhà nuóe trong vice diéu lièi, lai càu trùc "thj Irudng tdn giào")
nhung d Viét Nam thye tè cùng làm cùng chi ed hai thj Irudng tdn giào là thi truàng
dà \à thi truàng xàm (il nhàt lù trude nàm 2005) Ly do, vi Nhà nude Viét Nam
khdng qua can Ihiép sàu vào noi bd càc tdn giào, khdng tao ra sy dòi làp eùa "hai giao bòi" dòi vdi mdi mot tdn giào', dù ràng mdt thdi gian dai Nhà nude Viét Nam cùng chi edng nhàn 6 tdn giào chinh
Cùng càn ndi thém ràng, viéc "thiét che hda tdn giào" trong chinh sàch tdn giéo eùa mot so nude d Ddng Bàc À ndi trén quyél djnh khà Idn dén sy hình thành
va phàt Irìén thi truàng tón giào à khu vye này Tuy vày, day cùng khdng phài là
dièu dj biét Nghién eùu Ijch su Tin Lành My trong nùa dàu thè ky XX, ngudi la cùng thày hién tugng "càc Hdi thành bi mal" nhu thè Mot cuón sàch tra eùu ve càc
he phài Tin Lành ó My cho biét: "Mot sy sàp xép khà phò bién trong càc trang bào
ó càc thành phò Idn ed thè giùp la "phàn loai" finh hình càc giào bòi bi mal Chàng han vdi mot muc chinh ed dàu de ve Methodist hoàc Baptist, ed nhùng phu de cho thày càc tò ehùc àn dd Vi dy, vdi muc lù "Methodist" ngudi la ed thè firn thày United Methodist Church, Afì-ican Methodist Episcopal Church va Christian Methodist Episcopal Church Afi-ican Methodist Episcopal Church va Christian Methodist Episcopal Church thude ve nhùng giào doàn bi mal "^
Seventh day), hay tu nguyén mang tén gol Trung Quóc, eó dàng ki dja diém sinh boat tòn
giao vdi ca quan quàn ly dja phuang; d) Càc "Hòi thành tai già", phàn lón lai càc thành phò
mi ho khóng càn su cóng nhàn eùa Hòi thành Tin Lành yéu nude; e) Càc nhóm phài Tin Lành ó nòng thón, phàn lón khóng dàng ki, hón tap Day cùng là vàn de Xà hòi hoc tòn giào Tin Lành duge nhièu nhà nghién cùu Trung Quóc hién nay chù tàm
1 Khóng eó vi du nào sinh dong han Sàc lénh 234 (1955) ve tón giào eùa Chinh phù Ho Chi
Minh, trong dò ghi ro, dòi vói Còng giào Viét Nam, Chinh phù hoàn loàn tón trong quan he eùa ho vdi Tòa thành Vatican
2 Handbook of Denominations in the United State, Abingdon publishing House, Press, 1995,
p.28