CÁC TẬP BẢN ĐÒ VIỆT NAM ATLAS: TÁC DỤNG CỦA CHÚNG TRONG NGHIÊN c ứ u “VIỆT NAM HỌC” VÀ HỘI NHẬP QUÓC TÉ Nguyễn Trần cầu 0 Bản đồ xuất hiện trong cuộc sống của loài người từ rất sớm, từ
Trang 1CÁC TẬP BẢN ĐÒ VIỆT NAM (ATLAS):
TÁC DỤNG CỦA CHÚNG TRONG NGHIÊN c ứ u
“VIỆT NAM HỌC” VÀ HỘI NHẬP QUÓC TÉ
Nguyễn Trần cầu 0
Bản đồ xuất hiện trong cuộc sống của loài người từ rất sớm, từ trước khi loài người có chữ viết Bản đồ lúc đó rất đơn sơ, không có màu sác, không có tỷ lộ, không tuân theo một quy tắc chặt chẽ nào Đó là những hình vẽ đom sơ trên đất, khắc trên đá, hay trên thành những hang động của người xưa, nhàm ghi nhớ những nơi cư trú, nơi canh tác hay săn bắn của mình Ví dụ, “bản đồ cổ” khắc trên đá ở Van - Camonica vào khoảng năm 2500 đến năm 2000 trước Công nguyên - có kích thước 2,30m X 4,16m
Hình 1: “Bản đồ” khắc trên đá ở Van-Camonica
Nguồn: Catographie 4000 A ns d ’A ventures et de Passion - IGN - N A T H A N
Ở nước ta, để quản lý đất đai, cương vực, các vua chúa và quan lại phong kiến cũng đã tiến hành đo đạc và vẽ bản đồ Những bản đồ đầu tiên cùa các địa phưcmg được vẽ thô sơ trên giấy bản, bàng bút lông, mực đen (mục nho) Đen thế kỷ thứ
XV, triều Lê Thánh Tông, vào năm Hồng Đức thứ 21 (năm 1490), tập bàn đồ đầu
* PGS TS., Viện Địa lý - Viện Khoa học - Công nghệ Việt Nam.
Trang 2CÁC TÁP BÁN D Ô V IÊT NAM (ATLAS).
tiên cíia nuóc Dai Viçt dirgc hoàn thánh vói tên goi “Hóng Dúc bán dô” Váo nüm
1467, Vua Le Thánh Tông dâ ra lénh các thira tuyén ve bán do tírng thíra tuyén gurí
vè Bô Hô, nám 1469 viéc vë bán do các thíra tuyén hoán thánh
“Hóng Dúc bán dô” góm có bán do cá nuóc, bán dô Trung Do (kinh thánh: Hinh 3), các khu vire (Hinh 2) vá bán dô 13 thíra tuyén có 52 phú, 178 huyen, 50 cháu, 20 huong, 36 phuóng, 685 xa, 322 thón, thé hién tren 637 trang, 40 sách, 40 dóng, 30 nguyén, 30 truómg [2]
Hinh 2: Trên bân dô vë rô dja thé xú* Dàng Trong cuoi thé kÿ XVIII, tir Dong Hôi dên bien giói Cao M iên, do Doàn Quân Công Bùi Thê Dat vê dâng lên Chúa Trjnh 1774 dê>phuc vu chien dich Nam Tien nàm 1775 Trên bân do, Bâi Cát Vàng (tire Hoàng Sa) dtrç’c vê à ngoài khoi phü Quâng Ngâi [2]
2 8 5
Trang 3VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ T ư
Hình 3: Kinh thành Thăng Long - T hòi Hồng Đức (1490)
Nguồn: Hồng Đức bản đồ (1490 ), triều Lê Thánh Tông.
Tập bản đồ tuy hình thức trình bày còn thô sơ, song chứa đựng trong đó một lượng thông tin rất phong phú về hình thể, cương vực và hệ thống đơn vị hành chính của nước ta vào triều Lê Những bản đồ này cũng là những vật chứng hùng hồn khẳng định chủ quyền của đất nước ta trên đất liền cũng như trên biển và các hải đào Đây chính là một nguồn tư liệu lịch sử quý giá đổi với các nhà nghiên cứu địa lý lịch sừ và nghiên cứu sử học nói riêng, nghiên cứu Việt Nam học nói chung Năm 1909, để tổng kết một giai đoạn quan trọng trong điều tra toàn diện về tự
nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội và nhân văn, Chabert - L Gallois đã lập Tập Bản đồ
tổng quát về Đông Dương thuộc Pháp (Atlas général de l'Indochine Française)
Atlas gồm có 169 bản đồ hoặc sơ đồ, bình đồ thể hiện khá đầy đủ nhũng nét đặc trưng về tự nhiên, dân cư, kinh tế của Đông Dương thời kỳ đỏ Sau đó, người Pháp còn lập nhiều tập bản đồ khác, với quy mô và cấu trúc nội đung khác nhau,
song đang chú ý là bộ Atlas thống kê về Đông Dương thuộc Pháp (Essai d‘ Atlas
Statistique de p Indochine Française) của Henri Brenier, xuất bản năm 1914 (256 trang) Nội dung chủ yếu của Atlas là các số liệu thống kê và các bản đồ phân tích
về thiên nhiên, kinh tế, dân cư, hành chính, tài chính, nông nghiệp, thương mại và
Trang 4CÁC TẬP BẢN Đ Ồ VIỆT NAM (ATLAS).
còng nghiệp của Đông Dương, giúp cho những nhà nghiên cứu về Việt Nam có những thông tin cần thiết về Việt Nam và các nước láng giềng Đây là bộ tư liệu tổng hợp và toàn diện, một công cụ hữu hiệu để lưu trữ thông tin và để nghiên cứu, phân tích không gian lãnh thổ (Hình 4)
Hình 4: Trang bìa và một trang trong Atlas
Nguồn: Chabert L Gallois, 1909, “Atlas Général de PIndo-Chine Française” - Thư
viện Khoa học - Kỹ thuật trung ương
Sau năm 1954, để phục vụ công cuộc khôi phục và phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục, chúng ta đã tổ chức nhiều chương trình điều tra cơ bản, tổng hợp về thiên nhiên, tài nguyên dân cư và kinh tế - xã hội Trong các chương trình điều tra nghiên cửu đó, bản đồ đã có vai trò quan trọng Có thể nói, không có một chương trình điều tra nghiên cứu nào về tài nguyên thiên nhiên, điều kiện tự nhiên, dân cư và kinh tể
xă hội mà lại không thành lập các bản đồ chuyên đề Nhưng kết quả điều tra nghiên cứu đó, những bản đồ chuyên đề đó là nguồn tài liệu quý giá để thành lập các tập bàn đồ của cả nước cung như của các địa phương
Ngày nay, nhu cầu sử dụng bàn đồ trong mọi lĩnh vực nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn ngày càng lớn Các tập bản đồ (Atlas) được xây dựng, xuất bản
và sử dụng ở Việt Nam ngày càng nhiều, nhất là trong lĩnh vực giáo dục đào tạo Nhiều tinh cũng đã xây dựng cho mình tập bản đồ tổng hợp, trình bày rất đầy đủ, hệ thống và toàn diện về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, về kinh tế - xã hội cùa tình Có thể nêu một số ví dụ sau: Trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, Nhà xuất bàn Giáo dục Việt Nam đã xây dựng và xuất bản hàng chục thể loại tập bản đồ, dùng cho cho các thày giáo và học sinh từ lớp 6 đến lớp 12, cơ số in lên đến hàng
2 8 7
Trang 5VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LÀN THỨ T Ư
triệu bản Trong đó có những tập đã đoạt giải thưởng vàng của Hội xuất bản Viột Nam Nhà xuất bản Bản đồ thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường xuất bản nhiều tập
bản đồ, trong đó có Tập bản đồ Quốc gia Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam -
Kết quả của chương trình nghiên cứu khoa hoc trọng điểm của Nhà nước, mà số 4803; nhũng tập bản đồ này đã đóng góp không nhỏ vào quá trình hội nhập, giới thiệu đất nước và con người Việt Nam với bạn bè khắp thế giới Nó cũng là nguồn
tư liệu rất hệ thống và phong phú, toàn diện cho những nhà nghiên cứu Việt Ham học Gần đây nhất, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển thuộc Đại học Quốc
gia Hà Nội phổi hợp với Nhà xuất bản Hà Nội thành lập và xuất bản “Atlas Thăng
Long - Hà N ộ r (Hình 5), nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội Tập
bản đồ này đã trở thành sứ giả văn hóa - khoa học, thành quả nghiên cứu của các nhà Việt Nam học của Việt Nam gửi đến bè bạn quốc tể, giới thiệu về thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến Đóng góp này là không nhỏ vào những thành tựu nghiên cứu Việt Nam từ quy mô toàn quốc đến khu vực, tinh và thành phố
Công nghệ thông tin phát triển, tạo điều kiện cho viêc nghiên cứu xây dựng và xuất bản các tập bản đồ thuận lợi và nhanh chóng, tiết kiệm hơn rất nhiều Trong số những tập bản đồ đã xuất bản có nhiều tập đã được tin học hóa Những tập bản đồ đang và sắp được thành lập, chắc chắn sẽ được xuất bản với hai thể loại: 1- Các tập bản đồ truyền thống (in trên giấy); 2- Các bộ đĩa quang và các tập bản đồ được công
bổ trên Internet, v.v giúp người đọc, giúp các nhà Việt Nam học tiếp cận những thành quả khoa học - công nghệ này thuận lợi và nhanh chóng hơn Giá trị khoa hợc
và thực tiễn của các công trình nghiên cửu, do đó, cũng đi vào cuộc sống nhanh hơn Trong đó, Atlas Quốc gia Việt Nam là một trong những công trình nghiên cứu Việt Nam học cần được làm mới lại để ngang tầm với sự phát triển của Việt Nam ngày nay và đáp ứng nhu cầu tìm hiểu Việt Nam của bạn bè quốc tế
Công trình nghiên cứu khoa học quy mô lớn này cần được thực hiện và xây dựng thành một chương trình nghiên cứu khoa học trọng điểm của Nhà nước, như trước đây hơn 30 năm chúng ta đã từng làm, trên những quan điểm khoa học mới, công nghệ mới, tư liệu mới với sự tham gia rộng rãi của các nhà địa lý, địa chất, lịch
sử, bản đồ và các nhà nghiên cứu Việt Nam học nói chung
Trang 6CÁC TẬP BẢN ĐỒ VIỆT NAM (ATLAS).
Hình 5: Trang bìa và trang Bản đồ Hành chính trong Atlas Thăng Long Hà Nội
Nguồn: Trương Quang Hải (Tổng chủ biên) Atlas Thăng Long - Hà Nội, Nxb Hà Nội.
Tài liệu tham khảo
1 Cartographie 4000 Ans d’Aventures et de Passion - IGN - NATHAN
2 Hồng Đức Bản đồ (1490), triều Lê Thánh Tông.
3 Đại từ điển Bách khoa toàn thư - Phần lịch sử, địa chỉ: http://daitudien.net/lich-su/lich-su-ve-ban-do-hong-duc.html
4 Chabert-L Gallois, 1909 “Atlas général de l'Indo-Chine f r a n ç a i s e - Thư viện Khoa
học - Kĩ thuật Trung ương
5 Brenier, Henri, 1914 - “Essai d'atlas statistique de l'Indochine française” - Gouvernement général de l’Indochine - trang Web:
http://www.odsas.fr/scan_sets.php?set_id=405
http://www.abebooks.co.uk/Essai-dAtlas-Statistique-lIndochine-Fran%C3%A7aise-BRENIER/5546867070/bd
6 Hugues Tertrais, 2002 - “Atlas Des Guerres D'indochine (1940-1990)" - De
L’indochine Française À L'ouverture Internationale
7 Việt Nam - Atlas Quốc gia, 1986 Hà Nội
2 8 9
