Nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong các thể loại báo chí truyền hình thì phóng sự là một thể loại quan trọng với khả năng thông tin thời sự về người thật việc thật một cách sâu sắc trong qu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ KIM CHI

NGHIÊN CỨU PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN

THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Hà Nội – 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ KIM CHI

NGHIÊN CỨU PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN

THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH

Chuyên ngành: Báo chí

Mã số: 60.32.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS Dương Xuân Sơn

Hà Nội – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Dương Xuân Sơn Các số liệu và kết quả trong luận văn là sự thật và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tôi xin chịu trách nhiệm về tính xác thực của nội dung luận văn này

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Kim Chi

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập và triển khai thực hiện đề tài “Nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình”, tác giả luận văn đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ rất nhiệt tình của lãnh đạo khoa và các thầy cô giáo trong khoa Báo chí (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) Đặc biệt, tác giả luận văn luôn nhận được sự quan tâm, định hướng, chỉ bảo tận tình của PGS.TS Dương Xuân Sơn, giảng viên cao cấp bộ môn Phát thanh - truyền hình, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Cảm ơn sự quan tâm, động viên của thầy đã cho tác giả

nguồn động lực để cố gắng và hoàn thành kịp tiến độ

Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến lãnh đạo và đội ngũ phóng viên, biên tập viên của kênh VTV1, Đài Truyền hình Việt Nam đã luôn tạo điều kiện thuận lợi, cung cấp tư liệu, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn của mình

Tác giả cũng xin trân trọng cảm ơn các bạn học viên lớp Cao học Báo chí K18, những người bạn đã luôn đồng hành và giúp đỡ nhau trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, tìm nguồn tài liệu, liên hệ nhân vật

Trong điều kiện hạn chế về thời gian cũng như năng lực bản thân, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của Hội đồng chấm luận văn, của bạn bè, đồng nghiệp và các thầy

cô để luận văn có thể hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

VNESW : Kênh truyền hình thông tấn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 11

7 Cấu trúc luận văn 12

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH 13

1.1 Một số khái niệm 13

1.1.1 Khái niệm và phân loại phóng sự truyền hình 13

* Phân loại phóng sự truyền hình 17

1.1.2 Khái niệm bản tin thời sự truyền hình 21

1.1.3 Khái niệm phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 23

1.1.4 Vài nét về kênh VTV1 27

1.2 Đặc trưng của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 31

1.2.1 Thời lượng 31

1.2.2 Đặc trưng về lời dẫn và lời bình 32

1.2.3 Hình ảnh 36

1.2.4 Âm thanh 38

1.3 Vị trí và yêu cầu của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 40

1.3.1 Vị trí của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 40

1.3.2 Yêu cầu đối với phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 41

1.4 Các tiêu chí để đánh giá một phóng sự hay 42

Tiểu kết chương 1: 46

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH 47

(Khảo sát từ tháng 6/2016 - 12/2016 trên kênh VTV1) 47

2.1 Quy trình sản xuất và công việc của các thành viên trong đội ngũ sản xuất phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 47

2.1.1 Các bước cụ thể của giai đoạn tiền kỳ 48

2.1.2 Sản xuất tiền kỳ, tác nghiệp tại hiện trường (thu thập thông tin – kể chuyện bằng hình ảnh) 50

2.1.3 Sản xuất hậu kỳ - dựng phóng sự 51

2.1.3.4 Duyệt tác phẩm hoàn thiện 52

2.1.4 Phát sóng phóng sự 53

2.1.5 Theo dõi hiệu ứng, phản hồi của công chúng khán giả 53

2.2 Thực trạng sử dụng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 54

2.3 Những yếu tố tác động đến phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình trong giai đoạn hiện nay 65

2.3.1 Cạnh tranh về thông tin, tốc độ cập nhật thông tin 67

2.3.2 Bản chất công nghệ số hóa, kỹ thuật hiện đại 69

2.3.3 Yếu tố khán giả 72

2.3.4 Yếu tố bản quyền 74

Tiểu kết chương 2 77

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH 78

3.1 Những thành công và hạn chế của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 78

3.1.1 Thành công của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 78

3.1.2 Nguyên nhân và hạn chế của phóng sự trong bản tin thời sự truyền

hình 81

3.2 Những giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình 85

3.2.1 Giải pháp về nhân sự 85

3.2.2 Giải pháp về kỹ thuật và chuyên môn 87

3.2.3 Giải pháp về các vấn đề bản quyền 88

3.2.4 Giải pháp về chính sách, chế độ cho nhân sự thực hiện 89

Tiểu kết chương 3 90

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thời kỳ công nghệ số cho ra đời nhiều thiết bị công nghệ hiện đại, tiên tiến cùng những thiết bị di động thông minh kết nối internet dễ dàng đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng mọi lúc, mọi nơi Truyền hình vì thế cũng phải chuyển mình cho phù hợp với sự tiến bộ của nhân loại, với xu hướng chung của thế giới Trước những yêu cầu của thời đại, phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình đã có những phát triển vượt bậc và thay đổi đáng kể Phóng sự truyền hình với chức năng và vai trò của mình đã phản ánh nhiều

đề tài hấp dẫn , đề cập đến mọi ngóc ngách của đời sống xã hội Phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình vừa có tính kế thừa, vừa có tính hội nhập và phát triển theo xu hướng chung của thế giới

Sự phát triển của truyền thông xã hội đang trực tiếp ảnh hưởng, tác động đến đời sống con người bởi nhiều nguồn thông tin do các nhà báo công dân cung cấp rất khó kiểm soát cùng mức độ cạnh tranh thông tin ngày càng mạnh mẽ Sự cạnh tranh thông tin (cả số lượng và chất lượng), cạnh tranh tốc

độ cập nhật thông tin giữa các kênh truyền hình dẫn đến tất yếu là các đài truyền hình phải thay đổi cách làm truyền hình để đáp ứng yêu cầu của thời đại Việc khán giả tiếp nhận và lựa chọn kênh có nguồn thông tin chính xác, tin cậy, nhanh chóng luôn là mục tiêu để các đài truyền hình cải thiện, nâng cao chất lượng tác phẩm Những kênh truyền hình đã khẳng định thương hiệu,

uy tín về khả năng đưa tin nhanh chóng, chính xác, hấp dẫn điển hình như VTV1, ANTV, VNEWS, VTC1, HN1, HTV Đây đều là các kênh có đội ngũ phóng viên chuyên nghiệp và được trang bị các thiết bị kỹ thuật hiện đại bậc nhất hiện nay Không nhanh chóng và mạnh nhẽ như các đài thành phố, trung ương, các đài truyền hình địa phương cũng đang từng bước chuyển mình để thay đổi, cập nhật xu hướng tất yếu của truyền hình Tuy nhiên, chất

lượng các phóng sự trong bản tin thời sự còn nhiều hạn chế Tại sao trong bản tin thời sự của các đài tỉnh (địa phương) hiện giờ vẫn còn các phóng sự dài lê thê, rời rạc, kém hấp dẫn? Trong khi các đài trung ương, các đài thành phố lớn lại bắt kịp xu hướng thế giới nhanh và hiện đại như vậy?

Trong quá trình nghiên cứu, cùng một đối tượng, tác giả nhận thấy rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học nghiên cứu kết cấu, hiệu quả, cách sử dụng, cách gọi tên (phóng sự ngắn, phóng sự thời sự ) của dạng phóng sự này nhưng chưa có công trình nào giải đáp thắc mắc mà tác giả đang vướng phải Các công trình nghiên cứu trước đây đều có ý nghĩa khoa học riêng và với đề tài về phóng sự trong bản tin thời sự, việc lặp lại phân tích cụ thể, tỉ mỉ những tác phẩm đã phát sóng sẽ giống kết quả mà các tài liệu tác giả đã tìm hiểu Do đó, tôn trọng những tài liệu đã nghiên cứu trước đây, đồng thời sử dụng làm cơ sở nghiên cứu cho lý luận của mình, tác giả lựa chọn đề tài

“Nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình” Kết quả nghiên cứu

vừa có sự kế thừa của các công trình đi trước, vừa đóng góp thêm tư liệu quan trọng về một chủ đề mới mà không mới nhằm tạo cơ sở, tiền đề để có thể đưa

ra những lập luận trong quá trình nghiên cứu của tác giả

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong các thể loại báo chí truyền hình thì phóng sự là một thể loại quan trọng với khả năng thông tin thời sự về người thật việc thật một cách sâu sắc trong quá trình diễn biến Vừa thông tin sự kiện, phóng sự còn có khả năng thông tin lý lẽ, thông tin thẩm mỹ, thẩm định hiện thực, trả lời những câu hỏi

mà hiện thực đặt ra Phóng sự truyền hình thường gắn liền với những thời điểm

mà ở đó đời sống của xã hội đang có những chuyển biến mạnh mẽ Hoàn cảnh của sự kiện trong phóng sự truyền hình thường được giới thiệu đầu tiên, nhằm giúp cho công chúng có một bức tranh toàn cảnh, một đối tượng ban đầu về sự kiện và những vấn đề phát sinh từ sự kiện đó

Trong nước cũng như trên thế giới, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu

về nhiều khía cạnh của thể loại báo chí truyền hình, có cả các bài viết, các công

trình nghiên cứu về phóng sự trong bản tin (chương trình) thời sự như: “Nhận

diện phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình”, “Tính độc đáo của phóng sự ngắn truyền hình”, “Kết cấu của phóng sự ngắn truyền hình”, “Sử dụng phóng

sự ngắn truyền hình trong chương trình thời sự của Đài truyền hình Thành phố

Hồ Chí Minh” v.v đều là các công trình nghiên cứu công phu, tâm huyết và là

những tư liệu quý báu để tác giả tham khảo

Nói đến phóng sự truyền hình, hẳn không ai còn xa lạ bởi nó đã là một phần không thể thiếu trong các chương trình truyền hình Tài liệu nghiên cứu quan trọng không thể bỏ qua là cuốn “Phóng sự truyền hình” (Nxb ThôngTấn), tác giả người Pháp Brigitte Besse và Didier Desormeaux - những người có nhiều kinh nghiệm trong nghề làm báo, đã được ấn hành ở Pháp những năm đầu thế kỷ 21 Nội dung cuốn sách trình bày khá tỉ mỉ, khoa học các kỹ năng, phương pháp làm một phóng sự truyền hình; từ những quy tắc tiếp cận, xử lý các sự kiện đến sản xuất thông tin; cách xây dựng phóng sự; cách dàn dựng cảnh, bố trí kỹ thuật trường quay, âm thanh, hình ảnh; cách viết lời bình, biên tập, v.v

Nằm trong giáo trình nghiên cứu và giảng dạy, cuốn “Giáo trình báo chí truyền hình” của PGS.TS Dương Xuân Sơn (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011) thực sự là công trình nghiên cứu đầy tâm huyết, chi tiết về tất cả các loại hình, có ý nghĩa quan trọng đối với những đối tượng đang học tập và nghiên cứu về báo chí truyền hình, đặc biệt là thể loại phóng sự truyền hình Giáo trình giống như một cuốn cẩm nang mang thông tin bổ ích về tất cả các thể loại của báo chí truyền hình từ khái niệm, đặc điểm, vai trò, chức năng, quy trình sản xuất một tác phẩm mang đặc trưng từng thể loại đến cách phân biệt các thể loại tránh gây nhầm lẫn cho đối tượng nghiên cứu

Trong cuốn “Ngôn ngữ báo chí” của PGS.TS Vũ Quang Hào, tác giả

đã chỉ ra vấn đề cần thiết, cơ bản của ngôn ngữ báo chí nhƣ: chuẩn ngôn ngữ báo chí; phong cách chức năng ngôn ngữ báo chí; ngôn ngữ của tên riêng trên báo chí; ngôn ngữ của thuật ngữ khoa học; danh pháp khoa học; ký hiệu khoa học; chữ tắt và số liệu trên báo chí; ngôn ngữ phát thanh… cho đến ngôn ngữ quảng cáo và quảng bá báo chí

Gần đây, nhà xuất bản Thông tấn phát hành cuốn “Phóng sự nhiều kỳ

trong chương trình thời sự truyền hình” của tác giả Dƣ Hồng Quảng và hiện

đƣợc trƣng bày tại phòng Giới thiệu sách Trung tâm Thông tin khoa học - Học viện Báo chí và Tuyên truyền Nội dung cuốn sách nhƣ tên gọi của nó đã

đi sâu nghiên cứu, phân tích, nhận diện, vai trò, quy trình tổ chức sản xuất, để

tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả của phóng sự nhiều kỳ - "Một công trình

nghiên cứu thiết thực, gắn với thực tiễn nghề nghiệp, chắc chắn là tài liệu tham khảo bổ ích cho các nhà báo, các sinh viên báo chí và những ai quan tâm đến sự nghiệp truyền hình" Coi trọng công chúng không phải là quan

điểm còn mới mẻ trong đời sống báo chí hiện đại Song, coi nó là yêu cầu tiên quyết làm nên sự hấp dẫn của tác phẩm truyền hình, cụ thể là phóng sự truyền

hình dài kỳ: “Nếu không coi trọng khâu tiếp nhận và xử lý kịp thời thông tin

phản hồi thì không còn đảm bảo tính thời sự - yếu tố cốt tử của chương trình thời sự truyền hình Đảm bảo tính thời sự cũng là điều khác biệt căn bản giữa phóng sự nhiều kỳ trong chương trình thời sự truyền hình và phóng sự điều tra nhiều kỳ theo kiểu truyền thống trên báo in”

Tác giả Hoàng Thị Xuân Lý, với đề tài liên quan là “Phóng sự điều tra

kinh tế trên kênh truyền hình Công an Nhân dân”, luận văn khoa học, Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2015, đã hệ thống hóa những kỹ năng trong cách tiếp cận, khai thác vấn đề và triển khai vấn đề của các phóng viên trong mỗi tác phẩm Đánh giá đƣợc đặc thù hình thức việc sử dụng phóng sự

điều tra của truyền hình ANTV, một thể loại “Xương sống” của truyền hình ANTV

“Sử dụng phóng sự ngắn truyền hình trong chương trình thời sự của

Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh”, tác giả Phan Tư Doãn (2011) khoa

Báo chí học Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia

Hà Nội cũng là một đề tài hay về phóng sự ngắn sử dụng trong bản tin thời sự truyền hình Vận dụng lý luận Phóng sự ngắn vào thực tiễn sáng tạo và sử dụng phóng sự ngắn trong chương trình thời sự 19h50 của HTV9

Các đề tài khác liên quan đến phóng sự truyền hình như: “Hiệu quả của

phóng sự trong chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam (khảo sát từ

1/2004 – 6/2005), tác giả Thái Kim Chung, người hướng dẫn PGS.TS Đinh Thị

Thúy Hằng Tác giả Thái Kim Chung còn có bài viết: “Nhận diện phóng sự

trong chương trình thời sự truyền hình” đăng trên tạp chí truyền hình số tháng

6/2005 Trong bài viết, tác giả Thái Kim Chung đã nhận định, “tiêu chí của một

phóng sự thời sự không quyết định bởi chính thời lượng mà chính những đặc điểm riêng ở thể loại báo chí này” và tên gọi “phóng sự ngắn chỉ đúng dưới góc

độ phân biệt và đánh giá phóng sự trong chương trình thời sự truyền hình dựa theo tiêu chí thời lượng, mà không nêu bật lên được các đặc trưng cơ bản của dạng phóng sự này”

Cũng nghiên cứu về một yếu tố của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình, tac giả Nguyễn Thế Lãm với đề tài “Sử dụng chi tiết trong phóng sự của chương trình thời sự 19h Đài Truyền hình Việt Nam - Khảo sát từ tháng 3 đến tháng 6/2012”, luận văn thạc sĩ báo chí

Ngoài ra, còn có rất nhiều công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến phóng sự truyền hình, phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình và mỗi công trình đều có những giá trị riêng về mặt thực tiễn cũng như khoa học Với

đề tài của mình, tác giả khái quát sơ lược những nội dung cơ bản về phóng sự

trong bản tin thời sự trên kênh VTV1 để có cơ sở nghiên cứu những yếu tố tác động lên phóng sự chưa được đề cập đến trong các nghiên cứu trước Vì vậy,

tác giả hi vọng luận văn “Nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền

hình” sẽ là một công trình nghiên cứu bước đầu nhằm phát triển những lý luận

về sau trong các đề tài liên quan

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Bắt nguồn từ tính cấp thiết của đề tài và lịch sử nghiên cứu vấn đề, luận văn nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình nhằm tìm ra những yếu tố tác động đến phóng sự trong bản tin thời sự Từ đó chỉ ra những thành công và hạn chế còn tồn tại của phóng sự trong bản tin thời sự hiện nay để có những kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao chất lượng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình Kết quả nghiên cứu luận văn là căn cứ giúp các đài truyền hình có cái nhìn khách quan về phóng sự trong bản tin thời sự và những giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả các tác phẩm phóng sự Qua đó, giúp các nhà quản lý có những cơ chế, chính sách thỏa đáng trong việc đầu tư, nâng cấp phương tiện kỹ thuật, cách thức sản xuất và đào tạo đội ngũ thực hiện chương trình phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình ở Việt Nam

Ngoài ra, từ việc khái quát những thông tin cơ bản về phóng sự truyền hình, luận văn nhằm mục đích tìm ra những ưu thế và hạn chế còn tồn tại để kịp thời đề xuất những giải pháp phù hợp Luận văn nhằm giúp người đọc có cái nhìn đa dạng, khách quan hơn về phóng sự trong bản tin thời sự trong thời đại công nghệ số và cạnh tranh thông tin như hiện nay

Trong nội dung luận văn, tác giả sẽ khái quát nội dung, hình thức thể hiện, quy trình sản xuất phóng sự trên một đài truyền hình phát triển bậc nhất hiện nay Luận văn nhằm tìm kiếm những yếu tố tác động lên phóng sự dẫn đến những cải tiến, đổi mới và phát triển của một đài truyền hình lớn Những

yếu tố tác động đến phóng sự nói một cách bao quát không chỉ là quá trình sản xuất hay chất lƣợng phóng sự mà tác động lên phóng sự từ khâu tiếp cận, khâu sản xuất, đến khi phát sóng và tiếp nhận phản hồi của khán giả Với nhiều hạn chế về kiến thức, kinh nghiệm, thời gian, luận văn sẽ là tiền đề cho các công trình nghiên cứu khoa học sau này có thêm nhiều cơ sở phát triển sâu hơn, chi tiết và rõ ràng hơn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận báo chí truyền hình nói chung và cơ

sở lý luận về phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình nói riêng Bằng việc nghiên cứu các phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình trên kênh VTV1 trong thời gian từ tháng 6/2016 đến tháng 12/2016, luận văn khái quát quy trình sản xuất, thực trạng phóng sự trong một số bản tin thời sự kênh VTV1

và phát hiện những yếu tố tác động lên phóng sự trong xu thế hiện nay Từ đó, tìm ra những thuận lợi và khó khăn, đánh giá những thành công và hạn chế của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình; những kinh nghiệm khi thực hiện phóng sự và cách xử lý rủi ro trong quá trình thực hiện phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Từ những nhiệm vụ trên, tác giả đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lƣợng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình ở Việt Nam, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu:

Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn là phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn khảo sát phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình kênh VTV1 từ tháng 6/2016 đến tháng 12/2016

5 Phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở, phương pháp luận của nghiên cứu:

Luận văn được xây dựng trên cơ sở quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, trên cơ sở đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về vai trò và nhiện vụ của báo chí truyền hình nói chung và phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình nói riêng

Luận văn có sử dụng một số lý thuyết, phương pháp về báo chí học và

xã hội học truyền thông đại chúng làm cơ sở nghiên cứu

* Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

Luận văn sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh và nghiên cứu các sản phẩm phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình bằng hai hình thức là văn bản và video đã được phát trên các kênh truyền hình nằm trong phạm vi nghiên cứu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần bổ sung và phát triển hệ thống lý thuyết về phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình Từ việc đi sâu vào đề tài

“Nghiên cứu phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình”, luận văn sẽ có những đóng góp về mặt phát hiện những yếu tố đằng sau tác động, ảnh hưởng tới các sản phẩm phóng sự trong bản tin thời sự Các nội dung trong luận văn được thể hiện ở bước cơ bản với việc thống kê, tổng hợp, khảo sát, phân tích, đánh giá các phóng sự trong phạm vi nghiên cứu nhằm tạo cơ sở cho các nghiên cứu về sau

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn giúp người đọc có cái nhìn trực diện về thực trạng và vai trò của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình ở Việt Nam trong thời đại công nghệ số Thông qua những kết quả nghiên cứu, luận văn góp phần giúp các cơ quan báo chí, các đài truyền hình TW và địa phương, các đài khu vực và nhất là các nhà báo, những người thực hiện phóng

hiệu quả của thể loại phóng sự này Để từ đó có thể rút ra những kinh nghiệm, bài học và đề ra chiến lược phát triển, nâng cao hiệu quả xã hội và vai trò của các phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình hiện nay

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Chương 2: Thực trạng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Chương 3: Những vẫn đề đặt ra và giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ TRONG BẢN TIN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH

1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Khái niệm và phân loại phóng sự truyền hình

Vào những năm đầu của thế kỷ XXI, sự phát triển của truyền thông đa phương tiện đã mở ra nhiều hình thức thông tin mới với kỹ thuật hiện đại và tiện lợi cho người sử dụng Những thay đổi đó đã tác động mạnh mẽ đến nội dung, hình thức thể hiện của các chương trình truyền hình nói chung và phóng

sự truyền hình nói riêng Phóng sự phản ánh trực tiếp các vấn đề của đời sống hiện thực kể cả những vấn đề bức xúc, gay cấn, những ngang trái, bí ẩn, ly kỳ Số lượng các chương trình truyền hình ngày càng nhiều Hơn nữa, hàng ngày khán giả truyền hình còn tiếp nhận vô số thông tin trên nhiều phương tiện truyền thông khác nhau, nhịp sống hiện đại cũng lôi kéo người ta vào nhiều công việc khác nên các chương trình truyền hình ngày càng có xu thế ngắn gọn và chất lượng hơn Phóng sự truyền hình cũng đổi mới để phù hợp với nhu cầu và tâm lý tiếp nhận thông tin của công chúng báo chí thời hiện đại Do đó, hiện nay, các phóng sự có thời lượng ngắn chiếm đa số trên sóng truyền hình

Song song với sự phát triển của kỹ thuật sản xuất chương trình, kỹ thuật truyền dẫn sóng truyền hình cũng phát triển rất nhanh chóng Các chương trình truyền hình bây giờ không những mang tính thời sự cao mà còn tiếp cận công chúng bằng nhiều hình thức như: truyền hình cáp, truyền hình

kỹ thuật số, truyền hình qua điện thoại, truyền hình Internet, hay các ứng dụng truyền hình Trước sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại, các loại hình báo chí đang vận dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật để tự đổi mới, tăng sức cạnh tranh và chiếm lĩnh thị trường thông tin Truyền hình cũng đang từng bước chuyển mình, thay đổi mô hình quản lý, phương pháp sản

xuất chương trình và đa dạng hoá các hình thức dịch vụ, đổi mới trang thiết

bi, nâng cao chất lượng chương trình, thời lượng phát sóng, cách tiếp cận khán giả mang đến cho khán giả những chương trình đặc sắc, sống động có

ý nghĩa nhân văn sâu sắc; duy trì vị trí quan trọng hàng đầu trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng hiện nay

Phóng sự truyền hình là một thể loại tác phẩm quan trọng trên truyền hình, nó có sự phát triển, giao thoa và định hình dần theo xu hướng của báo chí hiện đại Phóng sự truyền hình hình thành dựa trên nền tảng của tin tức thời sự Nếu như thông tin giống như thông báo ngắn gọn, thì phóng sự bắt đầu kể những câu chuyện làm sáng tỏ một vấn đề nào đó Khán giả có thể nhận thấy những cách kể chuyện khác nhau, phong cách làm phóng sự truyền hình có thể phong phú bộc lộ ở kết cấu, tiết tấu và giọng điệu

Cùng với sự phát triển của truyền hình, phóng sự truyền hình cũng không ngừng thay đổi và từng bước hoàn thiện về cả nội dung và hình thức Khả năng cung cấp thông tin một cách đầy đủ, cụ thể, hấp dẫn, khách quan, sinh động trong quá trình vận động, phát sinh, phát triển của sự vật, hiện tượng Bằng hình ảnh và âm thanh, phóng sự truyền hình đã và đang có vị trí, vai trò quan trọng trong các chương trình truyền hình Sự xuất hiện của phóng sự không chỉ làm cho thông tin truyền hình thêm hấp dẫn mà còn đem đến cho chương trình “hơi thở cuộc sống”, sự mềm mại, uyển chuyển, không kém phần sinh động với những thông tin bổ ích lấy được cảm xúc khán giả,

dễ đi vào lòng người

Sự phát triển phong phú và đa dạng của Phóng sự truyền hình qua các thời kỳ đã dẫn đến có nhiều quan niệm khác nhau về thể loại này Tất nhiên mỗi quan niệm thể hiện góc nhìn riêng của một người hoặc một nhóm nhỏ những người quan tâm đến về thể loại này

Trong tác phẩm “Báo chí truyền hình” của các tác giả A.La

Iuropxki,G.V.Cudonhetxop, X.L Xvich [28, tr.59] có viết: “Phóng sự là thể

loại báo chí thông tin nhanh chóng trên báo chí, đài phát thanh, truyền hình

về một sự kiện nào đó mà phóng viên đã chứng kiến, can dự vào” Theo quan niệm này thì yếu tố đứng đầu trong phóng sự là khả năng thông tin nhanh chóng

về một sự kiện do tác giả bài phóng sự trực tiếp chứng kiến và thực hiện

Nhìn nhận phóng sự từ góc độ phương pháp phản ánh, Jean-Luc Martin-

Lagardette cho rằng: “Phóng sự là cuộn phim mà người ta truyền đi những

hình ảnh đã được xác định nhờ có các bố cục liên tiếp” Ông còn cho rằng:

“Phóng sự phải làm cho nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy, sờ thấy Phóng sự sử

dụng cách viết trực tiếp, thường ở thì hiện tại, bằng cách tăng các giai thoại cụ thể, những hình ảnh, những chi tiết và những thành ngữ độc đáo”[40, tr.98]

Từ góc độ phương pháp xây dựng tác phẩm phóng sự, Brigitte Besse DiDier Desormeaux cho rằng: “Phóng sự là kết quả của những logíc hội tụ dựa trên hình ảnh và âm thanh: sản phẩm phức hợp này phải được tổ chức xung quanh một số cảnh chủ chốt, những cảnh này làm nổi bật ý nghĩa của phóng sự

từ lúc xây dựng cho đến khi phát đi và được mọi người tiếp nhận” [30, tr.104]

Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu báo chí cũng đưa ra nhiều quan niệm

về phóng sự truyền hình Các quan niệm đó cũng xuất phát từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau

Trong bài “Nhà báo nên viết phóng sự”, đăng ngày 25/7/2006, trên

“Nghề báo.com”, tác giả Minh Phương có viết: “Phóng sự truyền hình phản

ánh sự kiện bằng hình ảnh và tiếng động là chủ yếu, lời dẫn của phóng viên như một chất keo trong suốt” khâu nối các chi tiết và tư liệu báo chí thành một kết cấu thống nhất, gợi cảm”

Nằm trong hệ thống lý luận về phóng sự truyền hình, Giáo trình Báo

chí truyền hình của PGS.TS Dương Xuân Sơn cho rằng: “Phóng sự truyền

hình là một thể loại báo truyền hình thuộc nhóm chính luận nghệ thuật, phản ánh các sự kiện, con người, tình huống, hoàn cảnh điển hình trong quá trình phát sinh, phát triển, đồng thời thẩm định hiện thực đó qua cái tôi trần thuật, vừa tỉnh táo lý trí, vừa cảm xúc bằng phương tiện kỹ thuật truyền hình”

Tác giả Trần Bảo Khánh trong cuốn “Sản xuất chương trình truyền

hình”, NXB Văn hóa - Thông tin 2003 định nghĩa: “Phóng sự truyền hình là thể loại báo chí phản ánh sự kiện, hiện tượng, vấn đề theo logic khách quan trong quá trình phát sinh, phát triển bằng ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh”

Kế thừa những quan niệm về Phóng sự truyền hình của các nhà báo, nhà nghiên cứu báo chí qua nhiều thời kỳ ở Việt Nam và trên thế giới, dựa trên những kết quả nghiên cứu trong các giáo trình, các công trình khoa học ở các trường đại học; những bài giảng về phóng sự truyền hình ở các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí của các nhà báo giàu kinh nghiệm trong nước và quốc tế, có thể nêu ra khái niệm chung về phóng sự truyền hình như sau:

“Phóng sự truyền hình là thể loại đặc trưng của truyền hình, chuyển tải nội dung thông tin nóng hổi, sinh động đến công chúng ở thời hiện tại, được thể hiện theo trình tự logíc diễn biến của sự kiện, vấn đề qua dòng hình ảnh

và âm thanh của hiện thực mà phóng viên lựa chọn, sắp xếp Trong quá trình thể hiện phóng sự, chính kiến, thái độ và cảm xúc của phóng viên bộc lộ rõ qua việc phân tích, cắt nghĩa, lý giải sự kiện, vấn đề đó”

Về cơ bản, phóng sự truyền hình là thể loại mà phóng viên bám theo dòng thời sự để phản ánh những điều nhìn thấy trong đời sống hiện thực Tính thời sự thể hiện rõ trong những đề tài làm phóng sự truyền hình Việc sản xuất các phóng sự cũng bám theo dòng sự kiện của thông tin trên báo chí nhưng với tư cách là một thể loại, phóng sự truyền hình cũng được sử dụng để chuyển tải nhiều nội dung ở các lĩnh vực khác nhau như khoa học, giáo dục, văn hóa Nói cách khác, phóng sự truyền hình phải có sự hội tụ

đầy đủ các đặc điểm như: phản ánh, phân tích sự kiện hiện tượng trong quá trình vận động biện chứng, bút pháp linh hoạt, thể hiện rõ nét vai trò cái tôi

cá nhân

Do ảnh hưởng đặc điểm của báo chí truyền hình là: truyền tải thông tin bằng hình ảnh và âm thanh, có khả năng giao tiếp trực tiếp với khán giả, khán giả tiếp nhận thông tin bằng thị giác và thính giác, phóng sự truyền hình vừa mang những đặc điểm của phóng sự báo chí nói chung vừa mang những đặc trưng riêng của loại hình Do đó, quan niệm về thể loại phóng sự truyền hình, có thể bắt đầu từ những quan niệm về Phóng sự trên báo in Dựa trên những tiêu chí khác nhau mà có nhiều cách quan niệm và phân chia phóng sự truyền hình như:

- Dựa trên tiêu chí đối tượng phản ánh: Phóng sự sự kiện, phóng sự vấn

đề, phóng sự chân dung, phóng sự điều tra, phóng sự tài liệu

- Dựa trên phương pháp phản ánh: Phóng sự trực tiếp và phóng sự có

xử lý hậu kỳ

- Dựa trên tiêu chí thời lượng: phóng sự ngắn (từ 1 phút rưỡi đến 5 phút) và phóng sự dài (thời lượng từ 10 - 15 phút)

* Phân loại phóng sự truyền hình

Là một thể loại báo chí truyền hình thuộc loại khó nên việc phân chia các loại phóng sự truyền hình có thể tùy theo hình thức kỹ thuật hoặc nội dung của thể loại

Thứ nhất, theo cách thức thực hiện phóng sự ta có thể chia thành phóng sự truyền thẳng và phóng sự hậu kỳ

Sự khác biệt của hai loại phóng sự này là chính là thời gian lên sóng và cách thức xây dựng Do đó, ta dựa vào khâu hậu kỳ để phân biệt

Phóng sự truyền thẳng được phát sóng trực tiếp tới khán giả khi sự kiện đang diễn ra còn phóng sự hậu kỳ được phát đi sau khi sự kiện đã xảy ra

Phóng sự truyền thẳng phản ánh những sự kiện có tính chất thời sự nóng hổi và có một ý nghĩa xã hội vô cùng rộng lớn và thường được phát xen

kẽ trong các chương hình thời sự, cầu truyền hình hoặc các buổi truyền hình trực tiếp Còn phóng sự hậu kỳ được sử dụng phổ biến trên tất cả các kênh truyền hình và phản ánh nhiều vấn đề khác nhau Ở phóng sự hậu kỳ, khi thực hiện dạng phóng sự này, phóng viên phải tuân thủ theo các bước của quy trình sản xuất một tác phẩm truyền hình

Thứ hai, căn cứ vào đối tượng phản ánh để phân chia các loại phóng sự: phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, phóng sự chân dung, phóng sự điều tra, phóng sự ảnh

Phóng sự sự kiện: là dạng phóng sự gần với thể loại tin tức hơn cả và

được thực hiện một cách thường xuyên giống như tin tức, thường được sử dụng trong các chương trình truyền hình, đặc biệt là chương trình Thời sự, nó cung cấp cho khán giả những thông tin nóng hổi, tỉ mỉ về cả không gian, thời gian, bối cảnh và không khí sự kiện Loại phóng sự này có thể được phát đi khi sự kiện đang diễn ra hoặc đã kết thúc hoàn toàn Do đó, phóng viên phải lựa chọn chi tiết

để làm rõ chủ đề sau khi đã xác định được góc độ xử lý và phải luôn theo sát dòng sự kiện để cung cấp cho khán giả những thông tin nóng hổi, tỉ mỉ, có đánh giá, có phân tích, bình luận về ảnh hưởng cũng như xu hướng vận động của sự kiện Dạng phóng sự này thường phản ánh diễn biến phát triển của sự kiện Có kết cấu đơn giản Chủ yếu nhằm làm rõ đối tượng và cung cấp tương đối đầy đủ logíc diễn biến của sự kịên

Đối tượng của dạng phóng sự này là các sự kiện thời sự nóng hổi, vừa hoặc đang xảy ra,có ảnh hưởng lớn tới đời sống chính trị, xã hội đang thu hút

sự quan tâm, chú ý của nhiều người

Phóng sự sự kiện thường được sản xuất dưới cả hai dạng: Phóng sự truyền thẳng và phóng sự có hậu kỳ

Phóng sự vấn đề: là loại phóng sự có tính chính luận cao Đối tượng

của loại phóng sự này là những vấn đề sự kiện có ý nghĩa quan trọng được xã hội quan tâm, những vấn đề bức xúc, điển hình, tiêu biểu có ảnh hưởng lớn đến các hoạt động xã hội Đó là những vấn đề tại thời điểm đó đang gây xôn xao dư luận, cần được phân tích đánh giá và định hướng thông tin rõ ràng Tác phẩm Phóng sự vấn đề có thể phản ánh về một sự kiện hoặc một phần của

sự kiện Tất nhiên sự kiện trong dạng phóng sự này chỉ là nguyên cớ để tác giả đề cập đến một vấn đề (hoặc một chủ đề khác) Dạng phóng sự này thường được thực hiện khi sự kiện hoặc một vài sự kiện có cùng tính chất đã kết thúc, dư luận đòi hỏi có sự hiểu biết cặn kẽ, tỷ mỉ về nguyên nhân, diễn biến, hậu quả và xu hướng vận động tiếp theo của nó

Khi làm Phóng sự vấn đề, phóng viên phải có quan điểm, lập trường chính trị vững vàng, có hiểu biết sâu rộng nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội,

có uy tín nghề nghiệp, trình độ chuyên môn cao để nhìn nhận vấn đề một cách bao quát, toàn diện, đúng bản chất

Phóng sự chân dung: Đối tượng phản ánh của phóng sự chân dung là

con người, những cá nhân, tập thể tiêu biểu, điển hình tốt hoặc xấu về một mặt, một vấn đề, một hành động, một phẩm chất, tính cách nào đó có ý nghĩa

giáo dục, nêu gương, cảnh báo với xã hội

Khi làm Phóng sự chân dung, phóng viên cần đi sâu tìm hiểu về con người mình lựa chọn để phản ánh Họ phải là những người gắn liền với những

sự việc, hành động cụ thể, có thật Những phẩm chất của họ được bộc lộ qua suy nghĩ, việc làm Phóng sự chân dung thường sử dụng phương pháp đặc tả

để khắc hoạ tính cách, nội tâm, tình cảm của nhân vật

Người làm Phóng sự phải lựa chọn những đặc điểm, hành động, việc làm tiêu biểu, mới lạ, gây ấn tượng của họ để miêu tả Việc đánh giá, bình luận của tác giả Phóng sự là rất cần thiết, nhằm làm sáng tỏ động cơ, nguồn

gốc dẫn đến những phẩm chất của họ Phương pháp tốt nhất là phóng viên sử dụng phương pháp khách quan hoá thông tin bằng cách để những người thân, bạn bè động nghiệp phát biểu về họ và để nhân vật tự bộc lộ

Ở phóng sự chân dung cần có sự thể hiện sinh động, nhưng không được

sử dụng thủ pháp nhân cách hoá, điển hình hoá, hư cấu hình tượng nhân vật Khi thực hiện Phóng sự chân dung, tác giả phóng sự có thể dàn cảnh trên cơ

sở của sự thật và đặc biệt phải tôn trong sự thật

Phóng sự điều tra: thường xuất hiện trong những “hoàn cảnh có vấn

đề” Đó là những hoàn cảnh chứa đựng những mâu thuẫn với những câu hỏi chưa được trả lời hoặc có nhiều cách trả lời nhưng chưa có câu trả lời nào thật đáng tin cậy Do đó, đối tượng của dạng Phóng sự này là những sự việc, vấn

đề đang nảy sinh những mâu thuẫn gay gắt, gây nhiều tranh cãi, thường để lại hậu quả nặng nề, ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống xã hội và đang đòi hỏi được

phân tích, lý giải và đưa ra những phương pháp giải quyết

Phóng sự điều tra có thể bắt đầu từ một kết quả tốt hoặc xấu Để làm rõ nguyên nhân của những hành vi, động cơ tốt hoặc xấu, tác giả phóng sự phải căn cứ vào tài liệu thu tập được từ nhiều nguồn khác nhau, có đủ lý lẽ để phân tích, chứng minh các tài liệu mình đưa ra Ngoài những thủ pháp nghiệp vụ thường sử dụng ở các dạng phóng sự khác, phóng sự điều tra còn sử dụng một

số thủ pháp như:

- Tiếp cận vấn đề theo sự kiện, theo đơn thư, dư luận quần chúng

- Khai thác tài liệu, làm giàu và tăng độ tin cậy của tài liệu bằng cách khai thác trực tiếp, gián tiếp, đa chiều qua những nhân vật có liên quan, thẩm định trực tiếp đối tượng chính của vấn đề điều tra

- Cắt lớp để xem xét, phân tích, lý giải, khái quát chủ đề, giải quyết mâu thuẫn ở từng tuyến nhân vật hoặc từng vấn đề để chỉ rõ trách nhiệm, nghĩa vụ, thái độ của họ đối với vấn đề dặt ra

- Đưa mâu thuẫn lên đỉnh điểm và tháo gỡ xung đột

- Các thủ pháp điện ảnh như: ống kính giấu kín, dựng lại hiện trường trên

cơ sở tôn trọng hiện thực cũng được xử dụng nhiều trong Phóng sự điều tra

- Thủ pháp sử dụng ngôn ngữ: hình ảnh mở đầu, các chi tiết hình ảnh gây ấn tượng có tác dụng chứng minh, so sánh để nhấn mạnh trọng tâm thông điệp Các thủ pháp khuôn hình, dàn dựng cũng được sử dụng trong qua trình phân tích, lý giải vấn đề

Khi sản xuất phóng sự điều tra, phóng viên cần giỏi chuyên môn nghiệp vụ, có lòng dũng cảm, say mê công việc, có bản lĩnh chính trị vững vàng Phải coi việc làm rõ vấn đề là trách nhiệm, lương tâm, đạo đức của nhà báo, sẵn sàng vượt qua thử thách, trở ngại trong việc “săn lùng” tư liệu, vượt qua rào cản tâm lý, dư luận xã hội, thậm chí cả sự nguy hiểm tính mạng

Ngày nay, phóng sự điều tra được sáng tạo, sử dụng nhiều trong các chương trình thời sự với thời lượng từ một phút rưỡi đến 5 phút và là điểm nhấn

để thu hút khán giả cho các chương trình thời sự có độ dài từ 15 phút trở lên

1.1.2 Khái niệm bản tin thời sự truyền hình

Truyền hình nói chung, chương trình thời sự nói riêng là sản phẩm của tập thể Bên cạnh những cố gắng nỗ lực của đội ngũ phóng viên, biên tập viên còn cần sự cộng tác nhiệt tình của lực lượng sản xuất chương trình, phát thanh viên và các phòng ban khác Sự cộng tác của các cấp, các ngành và toàn thể nhân dân địa phương trong cả nước sẽ là điều kiện thuận lợi nhất cho đội ngũ phóng viên trong quá trình tác nghiệp Nếu không nhận được sự cộng tác giúp

đỡ này thì đôi khi bản tin thời sự cũng mang tính một chiều hoặc có những sai lệch đáng tiếc, mà nguyên nhân của những sai lệch này lại không thuộc về trách nhiệm của đội ngũ phóng viên

Theo từ điển tiếng Việt, “Thời sự” có nghĩa là: tổng thể nói chung những sự việc ít nhiều quan trọng trong một lĩnh vực nào đó, thường là xã hội

- chính trị, xảy ra trong thời gian gần nhất và đang được nhiều người quan tâm Thời sự là chương trình cung cấp lượng thông tin thiết yếu, quan trọng,

có liên quan tới người xem, được người xem quan tâm

Bản tin thời sự là một chương trình truyền hình, là sự liên kết, sắp xếp

bố trí hợp lý các tin bài, bảng tư liệu, hình ảnh, âm thanh trong một thời gian nhất định được mở đầu bằng lời giới thiệu, nhạc hiệu, kết thúc bằng lời chào tạm biệt, đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của cơ quan báo chí truyền hình nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho khán giả

Yếu tố cốt lõi của bản tin thời sự là thông tin Đối với báo chí, thông tin trở thành phần tri thức, tư tưởng do nhà báo sáng tạo, tái tạo từ hiện thực được truyền tải đến công chúng nhằm cung cấp trí thức, thay đổi nhận thức và cảm biến hành vi Có thể nói, thông tin là điểm khởi đầu, gốc rễ cơ bản nhất của quá trình truyền thông, quyết định hiệu quả - kết quả so với mục đích ban đầu của người làm truyền thông

Trong bản tin thời sự, thông tin được thể hiện qua nhiều thể loại khác nhau như: tin tức truyền hình, phóng sự truyền hình, phỏng vấn truyền hình

Tin tức truyền hình là thể loại thuộc nhóm thông tấn truyền hình có chức năng thông báo ngắn gọn và trung thực về sự kiện, sự việc vừa xảy ra mang tính thời sự mới nhất có giá trị thông tin được khán giả quan tâm Thể

loại tin tức truyền hình được phát sóng trong phần đầu tiên của chương trình thời sự, gồm các loại: tin ngắn với thời lượng khoảng 15 đến 30 giây; tin dài với thời lượng khoảng 2 đến 3 phút tùy theo giá trị nội dung thông tin; tin tổng hợp đặt cuối chương trình thời sự có thời lượng dài và kết hợp với tin lời, tin điện thoại, tin ảnh

Phóng sự truyền hình là thể loại chính luận truyền hình phản ánh và phân tích những sự kiện nóng bỏng nổi cộm có vấn đề đang xảy ra trong một quá trình phát sinh và phát triển để khám phá bản chất vấn đề mà khán giả

quan tâm Qua đó tác giả kiến nghị và đề xuất những giải pháp để giải quyết vấn đề đó Đôi khi phóng sự truyền hình có thể để phóng viên trực tiếp xuất hiện trước ống kính để dẫn dắt, giải thích, bình luận về vấn đề mà khán giả đang quan tâm

Phỏng vấn truyền hình là thể loại thuộc nhóm thông tấn truyền hình thể hiện cuộc trao đổi hỏi - đáp giữa một hoặc nhóm người này với một hoặc nhóm người khác nhằm thu thập, khai thác thông tin về một vấn đề được khán giả quan tâm một cách khách quan, trung thực

Tóm lại, bản tin thời sự truyền hình là sự phản ánh tin tức về mọi mặt của thực tiễn đời sống xã hội, đó là các vấn đề, sự kiện, tình huống, hoàn cảnh trên tất cả các lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội… đang diễn ra

trong nước và quốc tế Đó là sự liên kết, sắp xếp, bố trí hợp lý các tin bài

bằng tư liệu, hình ảnh, âm thanh trong một thời gian nhất định được mở đầu bằng lời giới thiệu, nhạc hiệu, kết thúc bằng lời chào tạm biệt, đáp ứng yêu cầu truyền thông của cơ quan báo chí truyền hình nhằm mang lại hiệu quả tốt nhất cho công chúng

1.1.3 Khái niệm phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Đầu những năm 1990, nhờ những dự án đào tạo hỗ trợ của các nước: Pháp, Thụy Điển, Australia mà các chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam dần được thay đổi theo hướng tinh gọn, dễ hiểu Các phóng sự trong bản tin thời sự không còn dài lê thê với nội dung nhạt nhẽo mà thay vào

đó là những phóng sự phản ánh những vấn đề “nóng” trong cuộc sống

Hiện nay, trong lĩnh vực báo chí truyền hình cũng đang tồn tại sự thiếu thống nhất cách gọi tên các dạng phóng sự Ví dụ: những phóng sự phát trong các bản tin thời sự hàng ngày của Đài Truyền hình Việt Nam đang được gọi theo nhiều cách khác nhau như: Phóng sự tin, Tin phóng sự, Phóng sự thời sự, Phóng sự ngắn…

Trong cuốn “Phóng sự - tính chuyên nghiệp và đạo đức”, của

M.I.Sostak có viết: “Tin phóng sự đã cho thấy mình là một người tiên phong

đắc lực của xu thế thời đại” [42, tr.15]

Trong cuốn “Phóng sự phát thanh và truyền hình” của tác giả Pierre Ganz với sự cộng tác của Jean - Piere Champiat, do Lý Quang dịch, Vũ Đức Khuynh hiệu đính, năm 1995, khi đề cập đến phóng sự trong bản tin thời sự

truyền hình thì “trong phóng sự thời sự, thông tin, sự kiện phải được phát đi

càng nhanh càng tốt Việc thu thập, xử lý thông tin diễn ra gần như đồng thời Phóng viên buộc phải lựa chọn các điểm quan trọng của chủ đề sau khi đã xác định các góc độ xử lý Công việc quan trọng nhất của phóng viên là làm việc tại nơi xảy ra sự kiện”

Trong hội thảo “Đào tạo truyền hình”, tổ chức tháng 11, năm 2005, tại Học viện Báo chí và Truyên truyền, ông Sebastian Fellmeth chuyên gia,

phóng viên truyền hình Đức nói về “Phóng sự tin” nhƣ sau: “Phóng sự tin

thường có thời lượng từ 1 phút 30 đến 2 phút 30, phóng viên phải có mặt tại nơi xảy ra sự kiện, thu thập thông tin, phỏng vấn, có thái độ rõ ràng trong quá trình trình bày sự kiện Trong phóng sự có trích phỏng vấn, sử dụng âm thanh nguyên bản của người phát biểu, tham gia, chứng kiến sự kiện và các

âm thanh ở hiện trường”

Cũng trong cuốn “Phóng sự tính chuyên nghiệp và đạo đức” của M.I.Sostak, NXB Thông Tấn, Hà Nội, năm 2003, trang 47 có viết: “Các tin thời

sự cứng chính là hình thức giới thiệu một tác phẩm phóng sự như một sự định hình đơn giản, một sự phản ánh tài liệu và hiện thực, như “một thông tin thuần tuý” khách quan cao độ Mặc dù vậy, đó là hình thức văn học hoàn chỉnh với đầy đủ các tiêu chí cần thiết của thể loại: khả năng tác động đặc biệt, phong cách và tiết tấu đặc biệt, bố cục đặc biệt”; hay: “Người ta chờ đợi ở các tác giả

phóng sự tin tức trong thời gian ngắn nhất về các vụ việc, hành vi, các phát biểu mới nhất” [42, tr.47]

Như vậy, vấn đề còn lại ở đây là cách gọi tên dạng phóng sự này Chúng

ta có thể gọi “phóng sự tin” hay “Tin phóng sự” hoặc “Phóng sự thời sự” hay

“Phóng sự ngắn” đều được Tuy nhiên, trong hoạt động sáng tạo truyền hình trên thế giới không có khái niệm “Phóng sự ngắn” bởi theo tiếng Anh, phóng sự là Report, tin tức là News, Interviews là phỏng vấn, Comment là bình luận, Documentary là phim tài liệu và không hề có thể loại nào gọi là “Short report”

Do đó, nếu gọi phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình là phóng sự ngắn thì sẽ khiến người ta liên tưởng đến phóng sự dài Tên gọi Phóng sự ngắn thường được sử dụng tại các kỳ liên hoan truyền hình toàn quốc, được hiểu ngầm là những cuộc thi dành cho những người làm thời sự thi với nhau Khi đó, tiêu chí của các phóng sự ngắn dự thi là dưới 5 phút, nhưng hầu hết các phóng sự sử dụng trong các chương trình thời sự chỉ cho phép dưới 3 phút Việc dùng tiêu chí thời lượng nhằm phân biệt các thành phần và đối tượng tham gia dự thi như: phóng sự của những người làm thời sự, phóng sự chuyên đề hay phim tài liệu (theo lời nhà báo Nguyễn Thanh Lâm, nguyên Phó trưởng Ban thời sự - Đài Truyền hình Việt Nam)

Đã có rất nhiều tài liệu, bài viết nghiên cứu các dạng phóng sự trong bản tin thời sự của Đài THVN và các đài địa phương, tuy nhiên, tác giả thấy cách gọi của tác giả Thái Kim Chung - Ban Thời sự Đài Truyền hình Việt

Nam đăng trên tạp chí truyền hình số tháng 6/2005 trong bài viết: “Nhận diện

phóng sự trong chương trình thời sự truyền hình” đã đề xuất dạng phóng sự

này là “phóng sự thời sự” có lẽ hợp lý hơn bởi vừa ngắn gọn, dễ hiểu mà thể hiện rõ ràng đặc điểm, vị trí của phóng sự này Do đó, tác giả luận văn cảm thấy

đây là tên gọi phù hợp nhất đối với phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Để bạn đọc dễ hình dung và không bị nhầm lẫn giữa phóng sự thời sự

và tin thời sự, tác giả xin phép nêu ra một số đặc điểm nhận dạng để phân biệt hai thể loại này:

Theo “Giáo trình báo chí truyền hình” của PGS.TS Dương Xuân Sơn

thì phóng sự truyền hình và tin truyền hình là những thể loại được sử dụng thường xuyên trong các chương trình thời sự truyền hình Xen kẽ giữa các chương trình thời sự của các đài truyền hình là những phóng sự về những sự kiện xảy ra hàng ngày, hàng giờ, thậm chí hàng phút ở trong nước và trên thế giới

- Về thời lượng: phóng sự thời sự đôi khi không dài hơn tin thời sự,

thậm chí nhiều tin thời sự có thời lượng dài hơn cả phóng sự thời sự Do vậy, muốn phân biệt được tin thời sự hay phóng sự thời sự cần phải dựa trên tiêu chí khác đó là nội dung và vấn đề mà phóng sự thời sự hay tin thời sự đề cập

- Về nội dung (vấn đề): tin thời sự phản ánh các sự kiện, hiện tượng,

vấn đề trong xã hội có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định một cách ngắn gọn nhất ở một thời điểm nhất định Còn phóng sự thời sự phản ánh sự kiện trong quá trình diễn biến của nó, cốt lõi của phóng sự thời sự là làm rõ những vấn đề chính đã được chọn lọc từ các vấn đề mà tin thời sự đưa trước đó Không phải sự kiện có ý nghĩa chính trị - xã hội nào cũng trở thành phóng sự thời sự mà chỉ có những vấn đề đòi hỏi phải lý giải thì phóng sự mới xuất hiện để phản ánh

- Về quan điểm: Tin thời sự sử dụng giọng văn trần thuật giản dị và

khách quan Phóng sự thời sự sử dụng văn trần thuật nhưng được phép thể hiện cái tôi nhân chứng của tác giả với ngôn ngữ đa dạng, phong phú, bút pháp sinh động

Tóm lại, tin thời sự chỉ đưa các sự kiện, sự việc đã, đang hoặc sẽ xảy ra

và ít bình luận Ngược lại, phóng sự trong bản tin thời sự thường có yếu tố bình luận cùng cái tôi thẩm định, đánh giá, nhận xét về sự kiện, sự việc và có

sử dụng các nghiệp vụ làm báo như: phỏng vấn, tọa đàm, ghi chép Ý tưởng

nội dung phóng sự là cơ sở đầu tiên, là sự bắt đầu của quá trình sáng tạo, giúp phóng viên lập kế hoạch kịch bản, lựa chọn hình thức thể hiện, khai thác và tổ chức chặt chẽ tư liệu hình ảnh thời sự, xây dựng kế hoạch ước định song song với dự kiến viết lời cho phóng sự Kế hoạch kịch bản thực hiện nhiều chức năng, nó đáp ứng cả yêu cầu sáng tạo, cả yêu cầu kỹ thuật của sản xuất truyền hình Bởi vì, ngoài ý nghĩa cơ bản là dẫn dắt nhóm làm phim nhanh chóng hiểu được nội dung, hình thức thể hiện phóng sự, kịch bản còn thực hiện một loạt những nhiệm vụ bổ trợ, sản xuất sáng tạo khác như: dự tính sử dụng các phương tiện kỹ thuật, định mức thời gian cho từng đoạn phim

Nằm trong bản tin thời sự, phóng sự cũng phản ánh dựa theo mục đích, tiêu chí của các loại phóng sự truyền hình như: phóng sự vấn đề, phóng sự sự kiện, phóng sự điều tra, phóng sự chân dung Cách thức thực hiện đối với mỗi loại phóng sự vì thế cũng có những khác nhau tùy thuộc mỗi vấn đề mà phóng

sự đề cập Phóng sự trong bản tin thời sự được hoàn thiện từ phóng sự truyền hình nên những đặc trưng, đặc điểm, chức năng vai trò, kết cấu, cách thức thể hiện đều mang đặc điểm của phóng sự truyền hình

Từ việc phân tích các nguồn tài liệu với các ý kiến, quan điểm khác nhau về phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình, có thể tóm tắt khái niệm

về phóng sự trong bản tin thời sự như sau: “Phóng sự trong bản tin thời sự

truyền hình là một dạng của phóng sự truyền hình, thông tin, phản ánh, phân tích, lý giải một vấn đề nào đó có tính thời sự mà xã hội đang quan tâm Mỗi phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình có thời lượng không quá năm phút, trong đó sử dụng những đặc trưng về thời lượng, hình ảnh, lời bình, âm thanh, phỏng vấn tạo nên thế mạnh của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình”

1.1.4 Vài nét về kênh VTV1

Thông tin báo điện tử tuoitre.vn đưa ngày 14/03/2016 về việc từ ngày 15/03/2016, Bộ Thông tin-Truyền thông (TT-TT) không cấp phép cho các đài

truyền hình trong cả nước liên kết sản xuất chương trình thời sự Theo đó,

Nghị định 06/2016/NĐ-CP ngày 18-1-2016 về “Quản lý, cung cấp và sử dụng

dịch vụ phát thanh, truyền hình”, tại khoản 3, điều 16 quy định về “Liên kết

sản xuất chương trình phát thanh, truyền hình”, nêu rõ, các đài truyền hình không thực hiện hoạt động liên kết sản xuất chương trình đối với các chương trình phát thanh, truyền hình thời sự - chính trị Ngoài ra, đối với các chương trình thực hiện hoạt động liên kết trong kênh chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị, thông tin tuyên truyền thiết yếu theo quy định của Nhà nước và kênh thời sự - chính trị tổng hợp không được vượt quá 30% tổng thời lượng chương trình phát sóng lần một, theo giấy phép sản xuất của kênh này (khoản

4, điều 16) Điều này dẫn đến tất yếu đó là nội dung thông tin về các vấn đề,

sự kiện có thể sẽ bị trùng lặp bởi nhiều đài, nhiều kênh truyền hình cùng đưa

Và nghị định trên có thể mang lại hạn chế nhưng cũng là mục đích thúc đẩy cạnh tranh giữa các đài truyền hình nhằm nâng cao chất lượng thông tin, đổi mới mô hình tổ chức cũng như cách thức thực hiện chương trình thời sự đạt hiệu quả

Trong quá trình khảo sát, tác giả luận văn lựa chọn một kênh VTV1 để nghiên cứu bởi những lí do sau đây:

Thứ nhất, hai kênh thời sự chính luận mạnh nhất hiện nay là VTV1

(Đài Truyền hình Việt Nam) và truyền hình thông tấn (VNEWS) Với tốc độ cập nhật thông tin nhanh chóng, liên tục với uy tín và độ chính xác cao, hai kênh trên đều là những kênh sản xuất các chương trình thời sự hàng đầu Do hạn chế về thời gian cũng như độ dài của luận văn có hạn nên tác giả lựa chọn khảo sát kênh VTV1 làm đại diện cho nhóm kênh thời sự chính luận

Thứ hai, với nội dung phong phú, đa dạng và hình thức hấp dẫn, Đài

truyền hình Việt Nam càng ngày càng chiếm được sự quan tâm của đông đảo công khán giả trong và ngoài nước

- VTV1 thực hiện nhiệm vụ chính trị quan trọng được Đảng, Nhà nước

và Chính phủ giao cho, giữ vai trò chủ đạo trong công tác thông tin, tuyên truyền, định hướng dư luận, có uy tín và ảnh hưởng lớn đối với hệ thống báo chí và truyền hình tại Việt Nam

- VTV1 có nội dung chính là các chương trình thời sự, chính luận với hàng loạt các bản tin, chuyên mục cập nhật, khẳng định vai trò chủ đạo trong công tác tuyên truyền, định hướng dư luận Ngoài ra, vào một số khung giờ nhất định, kênh cũng có phần thời lượng cho các chương trình giải trí như chiếu phim, chương trình ca nhạc v.v

Thứ ba, kênh được phát sóng 24h hàng ngày và phát miễn phí trên hạ

tầng truyền hình số mặt đất cùng các hạ tầng khác (Tuy nhiên trên hạ tầng truyền hình số vệ tinh, K+ đã tiến hành khóa mã phiên bản VTV1 HD có độ nét cao, VTC và MobiTV (Truyền hình An Viên) khóa mã toàn bộ cả hai phiên bản độ nét thường và độ nét cao (HD) của VTV1) Có thể nói, kênh VTV1 có mức độ phổ biến rộng rãi khắp cả nước và giành được sự tin tưởng, quan tâm của khán giả cả nước Trong khi kênh VNEWS là kênh truyền hình chuyên biệt tin tức chính luận đầu tiên tại Việt Nam, là cơ quan thông tin - ngôn luận chính thống của Đảng, một trung tâm thông tin chiến lược, hãng thông tấn chính thức, cơ quan phát ngôn tin cậy của Nhà nước nhưng hiện tại chỉ phát tín hiệu kỹ thuật số trên hệ thống truyền hình cáp, truyền hình internet, ứng dụng truyền hìnhnên bị hạn chế về tiếp cận khán giả

Đài truyền hình Việt Nam là đài truyền hình quốc gia, được độc quyền phát sóng trong nước và có kênh phát qua vệ tinh đi quốc tế Đài gồm nhiều kênh khác nhau với những nhiệm vụ then chốt khác nhau như: VTV1 – Kênh tin tức - chính trị tổng hợp với nội dung thông tin về mọi mặt của đời sống như chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội; VTV2 – Kênh khoa học - công nghệ

và xã hội; VTV3 – Kênh thể thao, giải trí; VTV4 – Kênh truyền hình đối

ngoại quốc gia; VTV5 - Kênh truyền hình tiếng dân tộc; VTV6 - Kênh thể thao, giải trí dành cho giới trẻ; VTV7 - Kênh truyền hình giáo dục quốc gia; VTV8 - Kênh truyền hình quốc gia khu vực Miền Trung và Tây Nguyên; VTV9

- Kênh truyền hình quốc gia khu vực Nam Bộ Với nội dung phong phú, đa dạng

và hình thức hấp dẫn, Đài truyền hình Việt Nam càng ngày càng chiếm được sự

quan tâm của đông đảo khán giả truyền hình trong và ngoài nước

Từ khi thay đổi khung phát sóng đến nay, bản tin thời sự của VTV1 có nhiều giai đoạn làm mới mình để đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng cũng như cập nhật xu hướng hiện đại Theo khảo sát của tác giả, trong khoảng thời gian từ tháng 6/2016 đến tháng 12/2016, một ngày Ban Thời sự kênh VTV1 có các bản tin như sau :

+ Bản tin chính : Chào buổi sáng (từ 5h30 đến 7h sáng) , 9h (đến 9h30), 12h (đến 12h25) , 19h (đến 19h50), cuộc sống thường ngày (từ 17h45 đến 18h30), Vấn đề hôm nay (từ 22h đến 22h30), 22h30 (đến 23h)

+ Bản tin phụ (bản tin đầu giờ): 8h , 11h, 14h, 16h, 20h (các bản tin phụ khoảng từ 5 đến 10 phút)

+ Bản tin quốc tế : 17h (khoảng 15 đến 20 phút)

+ Bản tin tài chính - tiêu dùng (10h10 hàng ngày), bản tin tài chính - kinh doanh (07:00; 12:40; 21:40)

Về cơ bản, kết cấu các bản tin chính cũng tương đối như nhau chỉ khác nhau về các vấn đề quan tâm đến trong bản tin Bản tin 9h, 12h, 19h sẽ chia làm 3 phần: Chính trị, trong nước, quốc tế Tuy nhiên, trong 1 số trường hợp

có tin nóng thì các phần cũng không theo quy định Bản tin cuộc sống thường ngày chủ yếu là các vấn đề văn hóa xã hội Bản tin vấn đề hôm nay là chương trình bình luận về các sự kiện nóng trong ngày nói về 2 chủ đề 1 trong nước

và 1 quốc tế

1.2 Đặc trưng của phóng sự trong bản tin thời sự truyền hình

Với sự ngắn gọn về thời lượng, yêu cầu cao về tính thời sự, đồng thời phản ánh trực diện vấn đề, phóng sự thời sự thể hiện rõ dấu hiệu đặc trưng trên hầu hết phương tiện và thủ pháp biểu đạt Và bởi những đặc trưng riêng, khác với những thể loại khác mà trước nay có nhiều sự tranh luận về tên gọi của dạng phóng sự độc đáo này

“Phóng sự được tiêu chuẩn hóa xung quanh một phút rưỡi, đến nỗi thuật ngữ

“một ba mươi” đã trở thành đồng nghĩa với “phóng sự thời sự” Sở dĩ có hiện tượng này là vì có những bản nghiên cứu về phía người nhận, chỉ rõ rằng: Sau 50 giây, khán giả truyền hình không còn chú ý nữa ” Đây là một

cái khó nhưng cũng là điều thú vị tạo nên đặc trưng riêng của phóng sự thời

sự truyền hình

Trong cuốn “Phóng sự truyền hình” của NXB Thông tấn 2003, hai

đồng tác giả Brigitte Besse và Didier Descormeaux viết: “Cách đây vài năm,

phóng sự được tiêu chuẩn hóa xung quanh 1 phút rưỡi, đến nỗi thuật ngữ

“Một ba mươi” đã trở thành đồng nghĩa với một phóng sự thời sự Sở dĩ có hiện tượng này là vì có những bản nghiên cứu về phía người nhận, chỉ rõ rằng: Sau 50 giây, khán giả truyền hình không còn chú ý nữa” [30, tr.6] Do

phải tuân thủ chặt chẽ quy định về thời lượng phát sóng trong mỗi chương

trình thời sự mà phóng sự thời sự sẽ có độ nén thông tin cao Việc dồn nén, thúc bách từng câu, từng chữ trong mỗi phóng sự là điều hiển nhiên và cần làm

Thời lượng ngắn tạo điều kiện thuận lợi cho kế hoạch tổ chức sản xuất, lắp ghép kết nối chương trình Thời lượng ngắn của phóng sự cũng cho phép gia tăng lượng thông tin đến mức tối đa trong chương trình thời sự đồng thời làm tăng nhịp độ tiết tấu chương trình, tạo cảm giác đa dạng nhiều chiều trong tâm lý tiếp nhận của công chúng Tuy nhiên, chúng ta cần phải hiểu rõ “thời lượng ngắn” là thế nào bởi sẽ có nhiều người hiểu sai về điều này Theo nhà báo Hà Nam - nguyên phó Ban Chuyên đề Đài Truyền hình Việt Nam, thì độ ngắn của phóng sự thời sự không phải là cắt bớt chi tiết, phỏng vấn, lời bình

để thời lượng rút xuống dưới 5 phút mà “ngắn” ở đây là ngắn có sự sáng tạo

và có chủ ý Sáng tạo trong một thời lượng bị giới hạn dẫn tới những yêu cầu khắt khe trong cách lựa chọn đề tài, sử dụng lời bình, trích phỏng vấn, để tiếng động hiện trường Nghĩa là yêu cầu một phóng sự thời sự có thời lượng ngắn đặt ra những yêu cầu về thủ pháp sáng tạo

Nguyên tắc cơ bản về bố cục thông tin trong phóng sự thời sự đó là:

“Quá nhiều thông tin sẽ bóp chết thông tin” Cũng chính độ nén về thời lượng

buộc người làm phóng sự thời sự không được “tham” trong việc dồn nén thông tin mà tập trung giải quyết một vấn đề, không được ôm nhiều vấn đề cùng một lúc Và trong khuôn khổ thời lượng, phóng sự chỉ có thể thực hiện

theo nguyên tắc “Một chủ đề duy nhất bằng một câu chuyện duy nhất và được

dẫn từ một góc độ duy nhất” Điều này đồng nghĩa với việc mỗi phóng sự thời

sự chỉ đưa một vấn đề và người làm phóng sự phải sáng tạo làm sao để phóng

sự vừa phải ngắn, vừa phải đầy đủ thông tin mà vẫn thu hút được sự quan tâm của công chúng khán giả Do đó, đặc trưng về thời lượng là đặc trưng cơ bản nhất, chi phối những đặc trưng khác của phóng sự thời sự truyền hình

1.2.2 Đặc trưng về lời dẫn và lời bình

- Lời dẫn: Lời dẫn trong tiếng Anh được gọi là “lead” có nghĩa là “phần

mào đầu” hay “bước đầu tiên” Trong việc viết lời bình cho phóng sự thời sự truyền hình thì viết lời dẫn là quan trọng và khó khăn nhất Lời dẫn bị chi phối bởi đặc trưng “ngắn” về thời lượng nên cũng có những đặc trưng riêng trong cách viết lời cho phóng sự thời sự truyền hình

Lời dẫn là phần lời sử dụng trong phần mở đầu của phóng sự nhằm mục đích giới thiệu phóng sự và liên kết nội dung chương trình Lời dẫn của phóng sự thời sự truyền hình thực hiện hai chức năng cơ bản là giới thiệu và liên kết Điều này có nghĩa, thông qua lời dẫn người xem phải nhận diện được phóng sự, phải biết được vấn đề mà phóng sự đề cập Lời dẫn còn phải giúp người xem thấy được mối liên hệ giữa phóng sự này với phóng sự khác trong một cấu trúc chương trình tổng thể, phải làm thế nào để tạo cảm giác rằng sự sắp xếp giữa các phần của nội dung chương trình không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên Ngoài ra, lời dẫn của phóng sự thời sự truyền hình phần nào còn bao hàm luôn cả các chức năng của tít (tiêu đề) Điều này xuất phát từ một thực tế là tít của các phóng sự trong chương trình thời sự chỉ tồn tại ở khâu sản xuất (từ đăng ký đề tài đến khâu vào vỏ phát sóng) mà không hề xuất hiện

ở khâu phát sóng Do đó, người xem chỉ có thể cảm nhận và hiểu tít thông qua lời dẫn Nói cách khác, trong một chừng mực nhất định, lời dẫn còn bao hàm luôn cả chức năng của tít, đó là giới thiệu khái quát chủ đề phóng sự, thể hiện góc nhìn, thái độ, tình cảm, thu hút sự chú ý của công chúng và phần nào là định danh phóng sự

Với vai trò giới thiệu sự xuất hiện của một phóng sự, kết nối các tin, bài trong một chương trình, trong cách viết lời dẫn cho phóng sự thời sự, điều tối

kỵ là việc sao chép một đoạn nào đó trong phóng sự “Lời dẫn hay không viết

quanh quẩn Là người cầm bút, bạn cần: túm lấy khán giả, gợi mở hướng phát triển câu chuyện, nhanh chóng nhường chỗ cho câu chuyện” Neil

Everton trong cuốn Sổ tay phóng viên - tin, phóng sự truyền hình của Quỹ

Reuters xuất bản năm 1999 đã viết: “Nhiều khi những tin bài hay lại thất bại

thảm hại vì lời dẫn không được chú trọng”; hay “Là người cầm bút, công việc của bạn là cho người xem thưởng thức hương vị của câu chuyện, được lợi từ câu chuyện và nhận biết hướng phát triển của câu chuyện” [33, tr.61]

Theo ông, lời dẫn phải thu hút, lôi cuốn sự chú ý của người xem, định hình tâm trạng và có thể có thêm chút bối cảnh Lời dẫn còn có thể coi là lời

“quảng cáo” câu chuyện của phóng viên với người xem Lời dẫn cũng giống như lời chào mời một cách hấp dẫn đối với một món hàng nhằm thu hút sự chú ý của người xem

Một lời dẫn tốt của phóng sự thời sự là lời dẫn thỏa mãn được nhu cầu thông tin sự kiện và chứa đựng những giá trị thông tin biểu cảm Thông tin sự kiện có thể hiểu nôm na là thông tin giải đáp cho công thức 5W+1H Lời dẫn không nhất thiết phải trả lời đầy đủ 5 câu hỏi W nhưng không thể không có các yếu tố này Bên cạnh đó, phóng sự thời sự là phóng sự mang tính thời sự nên tâm thế của người xem cũng là tâm thế của người cần được giải tỏa nhu cầu thông tin Do đó, tính chính xác, cụ thể liên quan đến “ai, cái gì, ở đâu, khi nào là hết sức quan trọng nhưng cũng cần chú ý để tránh sử dụng những

từ, cụm từ nhàm chán, sáo mòn, quanh co

Tuy nhiên, thông tin sự kiện chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ để tạo thành một lời dẫn hay đó là phải có khả năng biểu cảm Khả năng biểu cảm là khả năng đánh trúng vào tâm lý chờ đợi của khán giả, buộc khán giả phải tập trung theo dõi và cảm thấy rằng ngồi thêm vài phút để xem không hề uổng công Có nhiều cách làm tăng khả năng biểu cảm cho lời dẫn như: lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp (theo Peter Eng và Jeff Hodson trong cuốn Tường thuật và viết tin - sổ tay những điều cơ bản); còn theo Votxkoboinhikop và

Iyriev trong cuốn “Nhà báo, bí quyết kỹ năng nghề nghiệp” thì có các lời dẫn

theo kiểu “ngòi nổ”, kiểu “kịch tính” hay kiểu “khêu gợi” nhưng dù là cách nào thì cũng chưa một khả năng tác động riêng tạo hiệu ứng chờ đợi, hứng thú trong tâm lý khán giả

Về mặt khách quan, lời dẫn hay phụ thuộc vào bản thân sự kiện; còn về mặt chủ quan, lời dẫn hay được quyết định bởi năng lực sáng tạo cá nhân Một phóng sự thời sự dù tốt đến mấy mà có một lỡi dẫn kém cũng sẽ làm hỏng phóng sự Lời dẫn dù là của phóng viên hay biên tập viên viết đều trở thành một phần tất yếu quyết định đến sức sống của phóng sự thời sự truyền hình

- Lời bình: Lời bình trong phóng sự thời sự truyền hình thường là lời

bình đơn giản, ngắn gọn, dễ hiểu và gần với ngôn ngữ thông tấn nhất trong các dạng của thể loại phóng sự truyền hình Chính đặc trưng “ngắn” về thời lượng đã tạo nên những đặc trưng trong cách viết lời bình cho phóng sự thời

sự truyền hình Tính thời sự của phóng sự thời sự truyền hình không cho phép phóng viên viết lời bình một cách “lan man, dài dòng, con gà con kê ” và cũng không viết theo cách viết của báo phát thanh (tức nhắm mắt lại người ta cũng có thể hiểu) Trong tất cả các sách nghiệp vụ, các tác giả đều khuyên nên viết những câu ngắn, tốt nhất là 15 từ trong một câu Điều này là hoàn toàn có

cơ sở bởi qua nghiên cứu về thông tin truyền khẩu, người ta sẽ dễ dàng nghe

và nhớ được những câu ngắn

Lời bình là ngôn ngữ của phóng viên, là một phần của kết cấu tác phẩm

để làm nổi bật giá trị thông tin mà hình ảnh mang tới Nói cách khác, lời bình

là công cụ giúp hình ảnh nói lên được những nội dung, ý nghĩa không thể nói

Giống như quan niệm của Peter Eng và Jeff Hodson: “các phóng viên truyền

hình giỏi không mô tả quang cảnh họ thu hình được, họ giúp khán giả hiểu được những hình ảnh đó” [34, tr.94] Lời bình tốt là lời bình biết tận dụng những điểm

mạnh và điểm yếu của hình ảnh để bổ sung thông tin cho hình ảnh