Bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay

Trong đó, có thể thấy các đặc điểm của bài bình luận ở cấp độ này giống với bình luận ngắn như: tập trung vào một vấn đề hoặc sự kiện cốt lõi, tính thời sự, dung lượng ngắn, thậm chí rất

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Dương Xuân Sơn

Hà Nội, 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới

sự hướng dẫn của PGS.TS Dương Xuân Sơn và chưa từng được công bố trong bất

kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 01 tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Dương Thị Thiện

Tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Dương Xuân Sơn, người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình cũng như định hướng về phương pháp làm việc, phương pháp nghiên cứu và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điều kiện của lãnh đạo, ban biên tập, phóng viên báo điện tử Tiền Phong, báo Tuổi Trẻ Online

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn với gia đình, người thân và bạn bè về

sự động viên giúp đỡ trong suốt quá trình học tập và hoành thành luận văn

Hà Nội, ngày 01, tháng 6, năm 2017

Tác giả luận văn

Dương Thị Thiện

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiêm cứu 8

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 9

7 Cấu trúc của luận văn 10

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI BÌNH LUẬN VÀ DẠNG BÀI BÌNH LUẬN NGẮN 11

1.1 Một số quan niệm về thể loại báo chí 11

1.2 Đặc điểm của thể loại bình luận 14

1.3 Tiêu chí bài bình luận ngắn 23

1.4 Báo điện tử 29

1.5 Vài nét về các tờ báo điện tử khảo sát 36

Tiểu kết chương 1 41

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG BÌNH LUẬN NGẮN TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ HIỆN NAY 42

2.1 Bình luận ngắn trên báo điện tử nhìn từ góc độ nội dung tác phẩm 42

2.2 Bình luận ngắn trên báo điện tử nhìn từ góc độ hình thức tác phẩm 80

2.3.Bình luận ngắn trên báo điện tử nhìn từ góc độ đặc trưng của báo điện tử……… 90

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI CƠ QUAN BÁO CHÍ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BÌNH LUẬN NGẮN TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ 106 3.1 Ưu điểm và hạn chế của bình luận ngắn trên hai tờ báo khảo sát 106

3.2 Thuận lợi và khó khăn đối với bình luận ngắn trên báo điện tử 109

3.3 Một số kiến nghị đối với cơ quan báo điện tử nhằm nâng cao chất lượng bài bình luận ngắn 113

Tiểu kết chương 3 119

KẾT LUẬN 121

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

UBND: Ủy ban nhân dân

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN VĂN

Bảng 2.1 Bảng thống kê dung lượng của các bài bình luận ngắn khảo sát Bảng 2.2.: Tỷ lệ dung lượng các bài bình luận ngắn trên báo tiền phong

Bảng 2.3: Bảng tỷ lệ dung lượng các bài bình luận ngắn trên báo Tuổi trẻ Online Bảng 2.4: Biểu đồ tỷ lệ loại hình ngôn ngữ , xét title của các bài bình luận ngắn Bảng 2.5 : Thống kê Tít bài các tác phẩm dạng bài bình luận ngắn đăng trên báo điện tử Tiền Phong tháng 1/2016 Bảng 2.6 Bảng thống kê số lượng tương tác của tác giả với tổng số bài bình luận ngắn khảo sát ………

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử nghiên cứu báo chí, vấn đề thể loại luôn là một trong những vấn đề cơ bản, quan trọng được các nhà nghiên cứu quan tâm Việc bổ sung, phát

Trong các dạng bình luận thì bình luận ngắn đang nổi lên là một dạng bình luận phổ biến Nó đáp ứng nhu cầu thông tin có chiều sâu về những vấn đề cụ thể một cách nhanh chóng, chính xác, có lý lẽ, phân tích thuyết phục Nó gắn gọn, xúc tích phù hợp với đặc điểm tiếp cận thông tin của công chúng trong thời đại công nghệ số phát triển như hiện nay Đồng thời, bình luận ngắn cũng là nơi để công chúng tham gia trực tiếp vào hoạt động báo chí với tư cách là chủ thể sáng tạo Bằng góc nhìn đa chiều, phong phú, có tính gợi mở, bình luận ngắn có thể tạo nên những cách nhìn, những chia sẻ sâu sắc về những vấn đề cụ thể một cách tương đối cởi mở và sinh động

Mỗi thể loại báo chí đều có những nét đặc trưng riêng Đặc trưng về ngôn ngữ, cách khai thác thông tin, dung lượng, quy định sự khác biệt về hình thức thể hiện, cách thức chuyển tải thông tin và đặc biệt là quy định sự khác nhau trong cách viết Bình luận ngắn, một mặt dựa trên những cơ sở chung nhất, nhưng mặt khác lại

là một sản phẩm mang dấu ấn cá nhân Văn chính luận thường khô khan, rập khuôn

và công thức, cho nên tạo được bản sắc riêng trong bình luận đã là rất khó, làm cho bài viết trở nên hấp dẫn, sinh động, lôi cuốn người đọc còn khó hơn Sức hấp dẫn

của bài bình luận ngắn không nằm ở chi tiết giật gân, ly kì mà chính là ở luận cứ, ở góc nhìn mới mẻ, ở cách phân tích, mổ xẻ vấn đề một cách logic, đem lại cho người đọc những thông tin mới, nhận thức mới Nếu ngôn ngữ là phương tiện thể hiện thì lập luận chính là xương sống, là yếu tố cốt lõi quyết định sự thành công và cá tính sáng tạo của mỗi nhà báo trong bài bình luận ngắn Lập luận là sợi chỉ đỏ đảm bảo tính mạch lạc về nội dung bên cạnh tính liên kết về hình thức của văn bản

Mỗi loại hình báo chí đều mang trong mình những đặc trưng và thế mạnh riêng biệt Báo điện tử dựa trên nền tảng là sự phát triển của công nghệ thông tin, Internet đã tạo ra sự bứt phá và chiếm lĩnh thị trường truyền thông Vì vậy, tác giả chọn bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay làm đề tài Luận văn tốt nghiệp Qua

đó đánh giá làm rõ đặc trưng, đặc điểm, ưu điểm, hạn chế tiêu chí của bài Bình luận ngắn, việc nghiên cứu dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử với những đặc trưng riêng của mình như thế mạnh, hạn chế, vai trò và hiệu quả của nó có ý nghĩa hết sức quan trọng Từ đó có một cái nhìn tổng quát về thực trạng bình luận ngắn trên báo điện tử, góp phần bổ sung vào hệ thống lý luận của hoạt động báo chí

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong vài năm gần đây do tính thời sự và sức hấp dẫn nên bình luận xuất hiện nhiều trên mặt báo Đặc biệt là trong giai đoạn đất nước trước đổi mới, bình luận thường đề cập đến những vấn đề quan trọng, mang tầm vĩ mô của đất nước như: chính sách cải cách giáo dục, việc phân chia ruộng đất ở nông thôn, công tác tuyên truyền, cổ động thu thuế và chủ yếu xuất hiện trên các tờ báo chính trị lớn như Nhân dân, Quân đội nhân dân, Sài Gòn giải phóng Hiện tại, bình luận không còn ôm đồm những nội dung to tát nữa mà thay vào đó là những bài viết ngắn, gọn, nhanh chóng bắt kịp với những sự kiện nóng bỏng đang diễn ra hàng ngày

Và ngày nay, bình luận cũng xuất hiện đều đặn trên báo từ trung ương đến địa phương, báo ngành, báo tuần hay nhật báo với những chuyên mục thường xuyên,

ổn định và rất hấp dẫn như: “Sự kiện và Bình luận”,” Cùng bàn luận”, “Thời sự

và suy nghĩ”, “Theo dòng thời sự”, “Vấn đề hôm nay”, “Mỗi ngày một ý kiến”,

“Mỗi tuần một ý kiến”…

4

Trong thời gian qua, đã có nhiều học giả, nhà nghiên cứu báo chí tiến hành nghiên cứu, tìm hiểu về thể loại bình luận báo chí với các đề tài về ngôn ngữ bình luận, nghệ thuật bình luận, cá tính sáng tạo của nhà báo khi viết những bài bình luận, bình luận quốc tế trên báo Quân đội nhân dân, Thực trạng bình luận ngắn

trên báo in…

Có thể kể đến, Cuốn Tác phẩm báo chí (1995), tập 3, Nhà xuất bản (Nxb)

Giáo dục, của tác giả Trần Thế Phiệt Trong cuốn sách, tác giả nghiên cứu sâu về các thể loại thuộc nhóm chính luận là xã luận, bình luận và chuyên luận Trong thể loại bình luận, ông cũng đã đưa ra quan niệm của mình về dạng bài bình luận ngắn trong cách thể hiện là dạng bài với dung lượng chỉ từ 20 đến 30 dòng chữ in, dẫn ra một sự kiện, một lời phát biểu và chỉ một vài câu bình

Cuốn Các thể loại báo chí chính luận (2005), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,

của tác giả Trần Quang đi vào nghiên cứu các thể loại thuộc nhóm chính luận như bài phản ánh, bình luận, xã luận, tiểu luận, phê bình và giới thiệu tác phẩm, thư của ban biên tập, điểm báo, điều tra Trong đó, tác giả dành 58 trên tổng số 406 trang của cuốn sách để nói về thể loại bình luận Tác giả hệ thống một cách chi tiết về thể loại bình luận: sự hình thành và phát triển, đặc điểm của thể loại, các dạng bài bình luận và một số vấn đề cần lưu ý khi viết bài bình luận Ở mỗi dạng bài được đề cập tác giả đều chỉ ra những đặc điểm của dạng bài, đồng thời lấy ra một đến hai bài báo làm ví dụ Trong phân loại các dạng bài bình luận, tác giả căn cứ vào tiêu chí nội dung nên không đề cập đến dạng bình luận ngắn Tuy nhiên trong phần đặc điểm của thể loại bình luận tác giả cũng đã đề cập một cách ngắn gọn nhưng cũng khá bao quát về dạng bình luận ngắn và dẫn ra bài báo cụ thể làm ví dụ

Trong cuốn Thể loại báo chí (2005), Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ

Chí Minh, các tác giả tập trung vào bảy thể loại được sử dụng phổ biến và hiệu quả trên báo chí là tin, phỏng vấn, tường thuật, điều tra, phóng sự, ký chân dung và bình luận Số trang dành cho thể loại bình luận chiếm 42 trên tổng số 269 trang của cuốn sách.Trong chương về thể loại bình luận, các tác giả đã cung cấp một cách có hệ thống về lý thuyết của thể loại từ khái niệm, tiêu chí nhận diện đến các cấp độ bình

luận và các lưu ý khi viết tác phẩm bình luận.Ở mục các cấp độ bình luận, các tác giả đề cập đến cấp độ phân tích, đánh giá sâu Trong đó, có thể thấy các đặc điểm của bài bình luận ở cấp độ này giống với bình luận ngắn như: tập trung vào một vấn

đề hoặc sự kiện cốt lõi, tính thời sự, dung lượng ngắn, thậm chí rất ngắn, nêu quan điểm trên cơ sở chỉ ra bản chất của nó

Trong cuốn Một số xu hướng mới của báo chí truyền thông hiện đại (2016),

Nxb Thông tin và Truyền thông, các tác giả cũng dành 14 trang trong chương 1 để nói về bình luận ngắn Trong đó, các tác giả khảo sát chuyên mục Thời sự - Suy nghĩ và các thể loại khác tương đồng về chủ đề trên báo Tuổi trẻ Online (từ 5/8/2014 - 5/2/2015) Tuy nhiên, kết quả khảo sát cũng chỉ mới tập trung vào: dung lượng tác phẩm, thông tin mới, thông tin lý lẽ, cái tôi cá nhân, tỷ lệ tương tác, số lượng ảnh Kết quả khảo sát được viết rất ngắn gọn, mới chỉ khai thác một số khía cạnh của bình luận ngắn, chưa có sự phân tích sâu sắc và hệ thống được đặc điểm của bình luận ngắn trên báo điện tử

Ngoài ra còn một số tác phẩm khác như :

- Đức Dũng (1996), Các thể ký báo chí, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội

- Ban nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam (1992), Nghề nghiệp và công việc của nhà báo, Hà Nội

- Hà Minh Đức (2000), Báo chí Hồ Chí Minh: Chuyên luận và tuyển chọn, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

- Khoa Báo chí trường Tuyên huấn Trung ương (1978), Giáo trình nghiệp vụ báo chí, Hà Nội

- Tập thể tác giả, Hà Minh Đức chủ biên (1994), Báo chí - Nững vấn đề

lý luận và thực tiễn, Nxb Giáo dục

Ở đây, đa phần các tác giả chỉ đề cập sơ lược lý thuyết về dạng bài bình luận ngắn, hiếm có công trình nào đi sâu nghiên cứu vai trò, hiệu quả của những dạng bài bài bình luận ngắn; những tiêu chí nhận dạng, đánh giá chất lượng, hiệu

6

quả thực tiễn của dạng bài bình luận ngắn đối với từng loại hình báo chí

Trong thời gian qua cũng có một số luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ tiến hành nghiên cứu về thể loại bình luận báo chí với các đề tài về ngôn ngữ bình luận, nghệ thuật bình luận, cá tính sáng tạo của nhà báo khi viết những bài bình luận, bình luận quốc tế trên báo… Các công trình về bình luận ngắn có thể kể đến:

Luận văn Thạc sỹ truyền thông đại chúng Bình luận ngắn trên báo in ở Việt Nam hiện nay (2008) của tác giả Phan Ngọc Chính Luận văn thực hiện khảo sát

trên ba tờ báo in: Lao động, Tuổi trẻ, Quân đội Nhân dân Tác giả luận văn đã khái quát những lý thuyết về thể loại bình luận, tập hợp những quan niệm về dạng bài bình luận ngắn và đưa ra được quan điểm của mình về dạng bài bình luận ngắn Tác giả cũng phân tích những đặc điểm của bình luận ngắn ở trong chương 1 (Lý luận chung về bình luận ngắn) như: đối tượng phản ánh là những sự kiện thời sự nóng hổi; bộc lộ chính kiến của người viết, cơ quan báo chí; dung lượng dưới 1000 chữ

và phương pháp thể hiện tác phẩm là quy nạp và diễn dịch Trong chương 2 (Thực trạng bình luận ngắn trên các báo khảo sát) tác giả phân tích thực trạng ở khía cạnh

đề tài và quan điểm cầm bút đồng thời chỉ ra những ưu điểm và hạn chế của bình luận ngắn trên báo in Trong chương 3 (Bài học kinh nghiệm nghề nghiệp và giải pháp), tác giả đưa ra những bài học kinh nghiệm nghề nghiệp rút ra từ khảo sát và nghiên cứu bình luận ngắn, đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng bình luận ngắn

Năm 2012, trong luận văn Bình luận ngắn trên báo in Thành phố Hồ Chí Minh của Trần Xuân Nguyên đã nêu bật vai trò và hiệu quả của dạng bài bình luận ngắn trên báo in Đồng thời khẳng định: “Đối với nền báo chí nói chung và mỗi nhà báo nói riêng, thì đây là một thể loại hết sức quan trọng, gần như đóng vai trò chủ đạo trong công tác nghiệp vụ Nếu phát huy tối đa khả năng viết bình luận ngắn thì

sẽ rất nhiều thuận lợi cho quá trình tác nghiệp của mình”

Hay trong bài nghiên cứu “bình luận ngắn trên báo chí hiện nay’’ Tác giả

Đỗ Chí Nghĩa đã đi sâu phân tích về những đặc điểm nhận dạng bài bình luận ngắn trên báo chí hiện nay

Có thể thấy rằng, các cuốn sách cũng như nghiên cứu đi trước đã chọn thể loại bình luận cũng như dạng bài bình luận ngắn làm đối tượng nghiên cứu Tuy nhiên, việc tiến hành khảo sát tập trung chủ yếu trên báo in Hiện nay, bức tranh toàn cảnh về báo chí Việt Nam đang có một diện mạo mới, thời đại công nghệ số và

kỹ thuật đa phương tiện vừa là cơ hội vừa là thách thức cho các loại hình báo chí và cho từng thể loại báo chí Báo điện tử đã có những bước tiến mới và thành công ban đầu Việc tác giả lựa chọn nghiên cứu dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử là hoàn toàn mới và có ý nghĩa khoa học

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu thực trạng bình luận ngắn trên báo điện

tử hiện nay để từ đó góp phần bổ sung vào hệ thống lý luận báo chí cũng như cung cấp những thông tin hữu ích cho những nhà nghiên cứu, những người viết bình luận ngắn

 Nhận định xu hướng phát triển của bình luận ngắn trên báo điện tử

 Từ thực trạng, tác giả luận văn đưa ra những kiến nghị đối với cơ quan báo điện tử nhằm phát huy hiệu quả của dạng bài bình luận ngắn

 Một số giải pháp nhằm phát huy hiệu quả dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay

Tác giả xác định những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

 Tổng hợp và xây dựng một hệ thống cơ sở lý thuyết về bình luận và dạng bài bình luận ngắn

 Phân tích, đánh giá dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử dưới góc

độ nội dung tác phẩm, hình thức tác phẩm và đặc trưng của báo điện tử

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Bài bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay

Phạm vi nghiên cứu:

Không gian: Chuyên mục Chuyện hôm nay trên báo điện tử Tiền Phong Chuyên mục Thời sự - suy nghĩ trên báo điện tử Tuổi Trẻ Online

Thời gian: Thời gian khảo sát từ 1/1/2016 - 30/6/2016

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiêm cứu

Luận văn được thực hiện trên nền tảng khoa học và lý luận của chủ nghĩa

Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng về báo chí

Trong quá trình thực hiện luận văn, từ việc xác định đề tài, thu thập tài liệu, tiến hành phỏng vấn sâu, đến khi bắt tay vào viết, các phương pháp đã được sử dụng là: Phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp định tính, với trình tự như sau:

LÝ THUYẾTĐÃ HỌC TÁC PHẨM TRÊNBÁO

Tổng hợp và Phân tích

So sánh đối chiếu Định tính

KẾT QUẢ THU ĐƢỢC

Cụ thể :

Bước 1: Tiến hành thu thập, hệ thống lại những lý thuyết đã được trang bị,

những tài liệu tham khảo về thể loại bình luận ngắn và những bài bình luận ngắn trên không gian khảo sát được xác định

Bước 2: Tổng hợp, phân tích những tài liệu thu thập được, so sánh đối chiếu

với những lý thuyết đã học, tiến hành phỏng vấn sâu một số chuyên gia về báo chí, những phóng viên nhà báo thường xuyên tham gia sáng tạo tác phẩm thuộc dạng bài bình luận ngắn

Bước 3: Đánh giá kết quả thu được trong toàn bộ quá trình và đưa ra kết quả

nghiên cứu

Áp dụng vào đề tài này, tác giả luận văn tận dụng tối đa phương pháp nghiên cứu định tính đê tạo dựng được một cơ sở thực tiễn có căn cứ nhất phục vụ cho việc phân tích đối tượng khảo sát, từ đó làm sáng tỏ mục đích mà đề tài xác định nghiên cứu

Số liệu thu thập đượctừ các công trình nghiên cứu, các bảng thống kê, các bài bình luận ngắn…sẽ được phân loại theo chủ đề, đề mục cụ thể để có những nhận định cụ thể nhất về nội dung, hình thức, vai trò và hiệu quả của dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử Từ đó đề xuất những giải pháp giúp thể loại này phát huy hiệu quả

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Về lý luận, việc nhận diện, phân tích, làm rõ đặc điểm của bài bình luận ngắn trên báo điện tử sẽ góp phần bổ sung, cập nhật những tri thức lý luận mới về dạng bài này

10

Về ý nghĩa thực tiên, từ kết quả nghiên cứu, luận văn tổng kết những thế mạnh và chỉ ra những hạn chế của dạng bài bình luận ngắn trên báo điện tử Đồng thời đưa ra những khuyến nghị, giải pháp nhằm góp phần phát huy những thành công và giải quyết những tồn tại, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của bình luận ngắn trên báo điện tử.Luận văn sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho các nhà nghiên cứu cũng như các nhà báo, phóng viên chuyên viết bình luận ngắn

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm

có 3 chương:

Chương 1: Lý luận về thể loại bình luận và dạng bài bình luận ngắn

Chương 2: Thực trạng bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay

Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lượng bình luận ngắn trên báo điện tử

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI BÌNH LUẬN VÀ DẠNG

BÀI BÌNH LUẬN NGẮN 1.1 Một số quan niệm về thể loại báo chí

Từ điển Tiếng Viêt (1992), giải thích: Thể loại là hình thức sáng tác văn học, nghệ thuật phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, vận dụng ngôn ngữ…Văn học có nhiều thể loại: Tự sự, Trữ tình, Kịch…

Từ điển Bách khoa toàn thư Liên Xô (1985), giải thích: “Thể loại là khái quát hóa những đặc tính của một nhóm lớn các tác phẩm có cùng thuộc tính về nội dung, hình thức, cách biểu hiện tác phẩm của một thời đại, một giai đoạn, một dân tộc hay một nền nghệ thuật thế giới”

Dạng thức của thể loại (hay tác phẩm báo chí) được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển của lịch sử báo chí, thể hiện ở sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểm của sự kiện, hiện tượng, đời sống

và về tính chất của mối quan hệ của nhà báo đối với các sự kiện , hiện tượng, quá trình đời sống ấy Các phương pháp thu thập tư liệu, phương thức phản ánh sự kiện, hiện tượng của đời sống xã hội phần lớn đáp ứng yêu cầu hoạt động nghiệp vụ của nhà báo và cơ quan báo chí Việc vận dụng các hình thức, phương pháp, tính chất, đặc điểm để thể hiện tác phẩm được gọi chung là thể loại

Ở nước ta có nhiều quan niệm về thể loại báo chí Ngược dòng lịch sử, có thể thấy vấn đề nhận diện các thể loại báo chí đã được đặt ra ở nước ta từ 40 năm trước

Ngày 15-11-1965: trong Chỉ thị của Ban Bí thư Trung ương Đảng đã nêu rõ: Báo chí của ta có ba thể tài chính là: thể tài nghị luận (bao gồm xã luận, luận văn tuyên truyền, bình luận v.v…); thể tài tin tức (bao gồm tin, thông tấn, tường thuật v.v…); thể tài phản ánh (bao gồm phóng sự, điều tra, ký sự v.v…)”[26,Tr.250,251]

Cũng cần phải nhấn mạnh rằng quan niệm đúng đắn này đã đặt nền tảng cơ bản cho cách “chia ba” đối với hệ thống thể loại báo chí nói chung

Từ 1970 đến 1980, vấn đề phân loại tác phẩm báo chí vẫn tiếp tục được nêu

ra với những ý kiến khác nhau Tuy nhiên, trong tất cả những quan niệm đã từng được nêu ra vẫn có một điểm chung Đó là tán thành việc phân loại và khẳng định:

hệ thống thể loại báo chí ở nước ta bao gồm ba nhóm thể loại Tuy nhiên, về tên gọi của mỗi nhóm thì vẫn còn tồn tại những cách gọi tên khác biệt Có người gọi đó là

các nhóm Tin tức - Nghị luận - Phản ánh; người khác gọi là Thông tin - Chính luận

- Phản ánh; Nhà báo Quang Đạm nhiều năm trước đây cũng đã định danh ba nhóm thể loại báo chí là Thông tin - Nghị luận - Diễn tả

Nhìn lại từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX đến nay, nếu xét theo trình tự thời gian, có thể nêu ra một số quan niệm phân loại báo chí tương đối tiêu biểu sau đây:

Năm 1992, trong cuốn Ký báo chí, đã nêu ý kiến đề xuất quan niệm chia

ba gồm các loại thể: Thông tấn- Chính luận - Ký báo chí , trong những lần tái bản

sau của sách này và một số cuốn sách khác, tác giả đã điều chỉnh lại các thuật ngữ

là: Thông tấn báo chí, Chính luận báo chí, Ký báo chí

Năm 1995, các tác giả cuốn Tác phẩm báo chí tập I của Khoa Báo chí, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền đã nêu ra cách chia gồm ba loại thể: Thông tấn - Chính luận - Thông tấn nghệ thuật

Năm 1999, trong cuốn sách Từ lý luận đến thực tiễn báo chí, PGS.TS Tạ Ngọc Tấn nêu quan niệm phân chia tác phẩm báo chí thành ba loại: Loại tác phẩm thông tin; loại tác phẩm chính luận; loại tác phẩm chính luận- nghệ thuật [24, tr 35]

Năm 2000, trong cuốn sách Các thể loại chính luận báo chí, tác giả Trần Quang đề xuất cách chia gồm: Nhóm thông tấn - Nhóm chính luận - Nhóm chính luận - nghệ thuật

Năm 2004: Trong bài viết Luận bàn về thể loại báo chí (Tạp chí Người làm báo tháng 2-2004, TS Đinh Văn Hường cũng nêu quan niệm phân chia thể loại báo chí thành ba nhóm: Nhóm các thể loại báo chí thông tấn, Nhóm các thể loại báo chí chính luận, Nhóm các thể loại chính luận - nghệ thuật

Năm 2004: Trong tập đề cương bài giảng “Lịch sử nghiên cứu lý luận báo chí ở Việt Nam”, PGS.TS Trần Thế Phiệt nêu ra cách “chia bốn” gồm: Thông tấn; Chính luận; Thông tấn- nghệ thuật (Ký báo chí); Các tác phẩm văn nghệ trên báo

Ngoài ra cũng còn một số ý kiến nêu ra những cách phân loại hoặc những thuật ngữ khác nhau đã được công bố trên các tạp chí và sách tham khảo trong những năm vừa qua

Ví dụ như tác giả Đinh Văn Hường, trong bài Một số vấn đề thể loại báo chí quan niệm: “Thể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản thống nhất và tương đối

ổn định của các bài báo được phân chia theo hình thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyển tải nội dung mang tính chính trị - tư tưởng nhất định” (Tài liệu Hà Minh Đức (1997), Báo chí những vấn đề lý luận và

thực tiến, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 420)

Trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật, tác giả Dương Xuân

Sơn khái niệm như sau: “Thể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản thống nhất

và ổn định của các bài báo, là cách lựa chọn công cụ, phương tiện, phương pháp và hình thức trình bày tác phẩm báo chí để phù hợp với nội dung , thích ứng với từng tình huống sự kiện, và có thể chứa đựng được nội dung, hình thức bài báo cần trình bày”[22, tr 47]

Trên cơ sở của đối tượng phản ánh, của chức năng, nhiệm vụ phản ảnh và của phương pháp phản ảnh của các thể loại báo chí, các tác giả đều đồng nhất cho rằng hệ thống các thể loại báo chí ở nước ta hiện nay gồm ba nhóm: Tin thông tấn, chính luận, và chính luận nghệ thuật …

Trong đó thể loại Chính luận báo chí có nhiệm vụ đánh giá, phân tích, giải thích, bàn luận về những sự thật của đời sống.Thế mạnh chủ yếu của các thể loại trong nhóm này biểu hiện ở năng lực thông tin lý lẽ.Tất nhiên lý lẽ phải gắn liền với những sự kiện thời sự

Nói cách khác, đây là nhóm không chỉ có nhiệm vụ thông tin về sự thật mà còn có nhiệm vụ phân tích, lý giải, bàn luận, đánh giá những sự thật đó trên cơ sở

của một thái độ rõ ràng nhằm hướng dẫn, điều chỉnh dư luận “Nội dung của tác phẩm chính luận báo chí tập trung một cách rõ nhất, nhiều nhất lập trường, quan điểm trong sứ mệnh định hướng tư tưởng và hành động theo mục đích của từng tờ báo” [22, tr 54]

Trong nhóm này có các thể loại như bình luận, xã luận, điều tra, bài phê bình, phỏng vấn vấn đề… Trong đó, thể loại bình luận giữ vai trò là hạt nhân vì nó

thể hiện sinh động nhất những đặc điểm cơ bản của cả nhóm

Bình luận là một thể loại có chức năng giải thích, đánh giá, phân tích về những sự thật tiêu biểu của đời sống Đối tượng phản ánh của bình luận có thể là các sự kiện, hoàn cảnh, tình hình, hiện trạng tiêu biểu của đời sống, đang cần được làm sáng tỏ và được định hướng

Với nghệ thuật lập luận mềm dẻo, linh hoạt bằng cách kết hợp giữa các bằng chứng, luận cứ, luận điểm, tác phẩm bình luận có thể thuyết phục công chúng hiểu

và hành động theo hướng mà người viết bình luận hướng tới

1.2 Đặc điểm của thể loại bình luận

1.2.1 Khái quát chung về thể loại bình luận

Tư duy bình luận là một hoạt động tự nhiên của con người, xuất phát từ nhu cầu nhận thức và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người Bình luận nhằm đánh giá về những sự kiện, hiện tượng, vấn đề trong cuộc sống trên cơ sở so sánh, đối chiếu, phân tích, giải thích

Theo tài liệu lí luận báo chí của nhiều nước trên thế giới thì bình luận trên báo chí xuất hiện đã lâu Karel Storkan cho rằng ở Anh và Pháp, bình luận có từ đầu thế kỉ XIX, có tác dụng soi sáng và giải thích một sự kiện, một vấn đề hay một hiện tượng xã hội nào đó

Theo Lí thuyết và thực hành báo chí Xô viết từ năm 1902 – 1903, độc giả

Nga đã làm quen với đề mục “Toàn cảnh Châu Âu” của Caramdin, trong đó đã đăng những bài bình luận chính trị, và cả những vấn đề khác trong đời sống xã hôi Nhà phê bình văn học Nga V.G.Bêlinxki đã chú ý đến những bài bình luận được phổ biến rộng rãi trong thời kì đầu của thế kỉ XIX, và đã chỉ ra những mặt yếu kém của chúng, đồng thời ông cũng đánh giá rất cao tài năng của nhà báo Caramdin và những bài bình luận sắc sảo của Bextugiep Chính Bêlinxki cũng viết nhiều bài bình luận văn học và bình luận chính trị văn học đăng trên tạp chí “Người đương thời”,

về sau bình luận trở thành công cụ quan trọng trong cuộc đấu tranh của phong trào dân chủ của Nga thế kỉ XIX

So với nhiều nước trên thế giới, báo chí Việt Nam ra đời muộn hơn, do vậy cũng như các thể loại khác, bình luận xuất hiện trên các ấn phẩm định kì khi đã là một thể loại hoàn chỉnh

Các tác giả của Giáo trình nghiệp vụ báo chí cho rằng “Bình luận là một hoạt động tự nhiên của lí tính Con người có tri giác lành mạnh, đứng trước một hiện tượng, đứng trước một sự kiện hay một vấn đề xảy ra trong cuộc sống thường đều có bình luận Theo phạm vi nội dung và hệ tư tưởng nhất định, không phải chỉ khi có báo chí mới có bình luận”

Trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo tác giả cho rằng “Bình luận là sự giải thích, cắt nghĩa một vấn đề, sự kiện, hiện tượng, quá trình, trong đời sống kinh tế chính trị và đời sống văn hóa”

Đại từ điển Tiếng việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, “Bình luận là bàn và nhận xét về vấn đề gì đó”

Còn trong Tác phẩm báo chí Tập III, “Bình luận với ý nghĩa là một phương pháp, là cách đánh giá và bàn luận một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề nào đó

để đi đến sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều vấn đề đó gợi ra”

Trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo, tác giả bài Bình luận trên báo chí đã trình bày quan niệm “Bình luận là một thể loại báo chí, nhiệm vụ của nó là diễn đạt tư tưởng của tòa soạn về một vấn đề thời sự hoặc một sự kiện, nghĩa là làm cho độc giả hiểu được mối quan hệ đó theo một quan điểm nhất định,

và từ sự đánh giá đó rút ra được kết luận có tính chất chính trị”

Trong 100 câu hỏi về cách viết báo, tác giả Nguyễn Đức Dũng cho rằng :

“ Bình luận là tên gọi của một thể loại báo chí mà trong đó nội dung của nó gôm 2 thành phần chính Bình là xem xét, phân tích các khía cạnh của vấn đề, đánh giá nó, khai thác nó ở các mặt nội dung, ý nghĩa.Còn luận, là sự bàn bạc, mở rộng

vấn đề, đặt nó vào trong quá trình diễn biến, phát triển nhất định, khả năng và những triển vọng của những vấn đề náo đó mà công chúng quan tâm”

Trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận, tác giả Trần Quang cho rằng:

“ Thể loại bình luận là một bộ phận của công tác báo chí, dùng để hướng dẫn cách nhận định các nguồn tin tức…tạo điều kiện cho độc giả đánh giá đúng đắn sự kiện nhất định, đồng thời dẫn dắt độc giả rút ra được kết luận từ những sự kiện xảy ra”

Vậy, bình luận với tư cách là một phương pháp, một cách thức đã được các nhà báo sử dụng rộng rãi trong quá trình sáng tạo tác phẩm Thực tế, khi thực hiện các tác phẩm báo chí, từ phóng sự, điều tra, hay chỉ phản ánh…các tác giả đều phải

sử dụng phương pháp bình luận góp phần “soi sáng” hay “giải thích một sự kiện, vấn đề nào đó”

Bình luận, cũng như loại thể chính luận báo chí, luôn lấy lí lẽ và phân tích làm trọng tâm.Và yếu tố tình cảm được thay thế phần lớn bằng lí trí của tác giả qua lập luận, lí giải, phân tích, nhận xét, bình giá Tư duy sắc bén cùng logic sẽ tạo sức thuyết phục cho tác phẩm

Với tác phẩm bình luận, thông tin, sự kiện, vấn đề của tác phẩm là hạt nhân quan trọng Nhưng bản thân nó chi là phần “thô”, phần “nguyên liệu” để người viết dựa vào bày tỏ hệ thông luận điểm riêng, đặc biệt phát triển rộng ra các mối quan hệ xung quanh thông tin, sự kiện, nhằm bóc trần bản chất thực, đem đến cho người đọc cái nhìn sâu sắc, rất mới về sự kiện, vẩn đề Bình luận được coi là thể loại đóng vai trò then chốt trong công tác truyền thông cũng như thực hiện các nhiệm vụ tư tưởng, chính trị

Điểm cốt lõi, tính chất thể loại bình luận chính là nhằm giúp tòa soạn bộc lộ quan điểm, thái độ về vấn đề, sự kiện, hướng công chúng hiểu một thông điệp có ý nghĩa chính trị xã hội, nhằm định hướng dư luận

Nhà báo Hồ Quang Lợi nhận định: “Bình luận là một thể loại trụ cột, vừa thể hiện tầm vóc của một cơ quan ngôn luận, vừa tăng sức hấp dẫn của báo chí Trước đây, bình luận chủ yếu xuất hiện trên các tờ báo chính trị lớn, ngày nay, rất nhiều

tờ báo, không kể báo Trung ương hay địa phương, báo ngành hay báo đoàn thể đều chú trọng tới thể loại nàya’’

1.2.2 Bình luận với tƣ cách là một thể loại báo chí

Trong lịch sử báo chí Việt Nam thể loại này có được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau Luận văn này gọi tên thể loại theo cách gọi đã thống nhất hiện nay là bình luận

Quan niệm về bình luận dưới góc độ tác phẩm và thể loại

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về thể loại bình luận Sau khi nghiên cứu các cuốn sách, tài liệu viết về thể loại bình luận, tác giả luận văn đưa ra hai quan niệm có thể nói là đã bao quát các đặc điểm của thể loại này

Trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận, tác giả Trần Quang sau khi tổng

hợp nhiều quan niệm khác nhau về thể loại bình luận, phân tích các đặc điểm của

bài bình luận đã đưa ra nhận xét: “ Một bài bình luận là một tác phẩm đặc sắc dùng

để tái tạo bức tranh toàn cảnh về một vấn đề nào đó trong đời sống xã hội Cơ sở chính của bài bình luận là các sự kiện, chi tiết điển hình, tiêu biểu của hiện thực khách quan Bài bình luận đòi hỏi phải xem xét các sự kiện, hiện tượng đó trong mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau để rút ra kết luận chung có tính định hướng cho nhận thức và hành động của công chúng Tác giả có thể sử dụng nhiều hình thức và phương pháp khác nhau như so sánh, đối chiếu, hệ thống hóa… để làm nổi bật chủ

đề tác phẩm và tư tưởng của tác giả hay tòa soạn.Hai là từng mục, từng phần của tác phẩm không đứng riêng lẻ, độc lập mà là những bộ phận cấu thành tác phẩm

Ba là từng phần của tác phẩm liên quan mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau để làm nổi bật chủ đề chính”[19,tr.119]

Trong cuốn Thể loại báo chí các tác giả cũng trên cơ sở tổng hợp, phân tích các quan điểm đã đưa ra khái niệm thể loại bình luận: “ Bình luận là một thể loại thuộc nhóm chính luận báo chí, sử dụng các thao tác phân tích, giải thích, đánh giá, luận bàn về các sự kiện trong mối liên hệ logic, hệ thống để đi đến làm sáng tỏ một vấn đề có ý nghĩa chính trị - xã hội nào đó, nhằm định hướng nhận thức của

côngchúng, định hướng dư luận xã hội, trên cơ sở quan điểm và tư tưởng nhất định”[16,tr.212]

Hai quan điểm trên nhìn bình luận ở hai góc độ.Tác giả Trần Quang đưa ra nhận xét về bài bình luận với đầy đủ những đặc điểm nổi bật của nó dưới góc độ tác

phẩm Các tác giả trong cuốn Thể loại báo chí thì đưa ra quan điểm từ góc độ thể

loại, tức là khái quát những đặc điểm của các tác phẩm có chung thuộc tính về nội dung, hình thức (ở đây là các tác phẩm bình luận) Việc xem xét thể loại từ hai góc

độ này giúp nhìn nhận rõ hơn về đặc điểm của thể loại bình luận, bởi như tác giả

Trần Quang đã khẳng định “ Trong quá trình phát triển của các thể loại báo chí, thông thường các bài thuộc một thể loại nào đó xuất hiện trước rồi dần dần thể loại

ấy mới có tên gọi”[19,tr.97]

Từ sự kiện đến vấn đề

Các tác giả trong cuốn Thể loại báo chí nhắc đến bình luận sử dụng các thao tác phân tích, giải thích, đánh giá, luận bàn về các sự kiện trong mối liên hệ logic,

hệ thống để đi đến làm sáng tỏ một vấn đề Vậy có thể thấy, các sự kiện chính là đối

tượng của tác phẩm bình luận Sự kiện được đem ra phân tích, giải thích, đánh giá,

luận bàn hay nói cách khác là bình luận Các tác giả cũng khẳng định: “Chúng tôi cho rằng, bản chất của thể loại bình luận chính là bắt đầu từ các sự kiện để đi đến vấn đề mang tính tư tưởng, thể hiện quan điểm của người viết”[16,tr.212-tr.213]

Có thể thấy, tác phẩm bình luận không làm nhiệm vụ thông tin đơn thuần về

sự kiện như một số thể loại khác mà bình luận dùng sự kiện để nêu lên vấn đề thông qua việc phân tích, mổ xẻ nó Sự kiện là cái cớ để người viết đưa ra một quan điểm, một vấn đề Sự kiện đó phải được đặt trong mối quan hệ tương quan với những sự kiện khác có mối liên hệ với nó Để từ đó phân tích, giải thích, đánh giá bản chất của vấn đề Đó mới đúng tiêu chí của thể loại bình luận Các tác giả nhấn mạnh:

“Chúng tôi khẳng định, một sự kiện riêng lẻ, một vấn đề riêng lẻ không thể đứng được thành bài bình luận theo đúng đòi hỏi và tiêu chí của thể loại Nó chỉ có thể là tiền đề gợi mở cho một bài bình luận phải sử dụng nhiều sự kiện để giải quyết Thao tác bình luận phải là xâu chuỗi các sự kiện đồng dạng, trong đó có thể có một

sự kiện điển hình, và qua việc phân tích, đánh giá mối quan hệ giữa các sự kiện để chỉ ra bản chất và vấn đề bên trong của nó” [16,tr.214]

Như vậy có thể thấy sự kiện và vấn đề không tách rời nhau, chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau, sự kiện là cái biểu hiện bên ngoài, vấn đề là cái bản chất

bên trong Tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông viết: “Mọi vấn đề diễn ra dưới dạng các sự kiện Và chỉ có sự kiện mới giúp con người nhận thức rõ ràng, đúng đắn các vấn đề phức tạp Sự kiện là minh chứng hùng hồn nhất, đanh thép nhất thể hiện bản chất vấn đề” [21,tr.56] Bởi vậy, trong

tác phẩm bình luận, nhất thiết phải đi từ các sự kiện, và phải là những sự kiện tiêu biểu, điển hình nhất trong vô vàn sự kiện; phải xâu chuỗi, phân tích chúng để tìm ra bản chất hay vấn đề đằng sau nó

Trở lại nhận xét của tác giả Trần Quang Tác giả đã khẳng định cơ sở chính của bài bình luận là các sự kiện, chi tiết điển hình, tiêu biểu của hiện thực khách quan; phải xem xét các sự kiện, hiện tượng đó trong mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau để rút ra kết luận chung Những chi tiết ở đây có thể hiểu là những chi tiết của

các sự kiện diễn ra trong hiện thực khách quan Cũng cần hiểu rằng bản thân mỗi sự kiện được lựa chọn cũng chính là một chi tiết để tạo nên nội dung bài bình luận Sự kiện và chi tiết của sự kiện, chúng là những cơ sở để xây dựng bài viết Như vậy, tác giả Trần Quang không chỉ nhấn mạnh đến viêc lựa chọn chất liệu cho bài bình luận là các sự kiện, các chi tiết của sự kiện, mà còn nhấn mạnh đến đặc điểm của chúng là phải điển hình, phải tiêu biểu Chỉ có các sự kiện, các chi tiết tiêu biểu mới

là cơ sở, chỗ dựa vững chắc cho việc rút ra bản chất của vấn đề Bên cạnh đó, các

sự kiện, chi tiết cũng cần được xem xét trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau tức là mối quan hệ logic, hệ thống để từ đó rút ra những kết luận chung Kết luận chung ở đây ý muốn nói đến bản chất của vấn đề phía sau sự kiện và quan điểm nhất quán

được đúc rút khi đánh giá bản chất đó Điều này được tác giả đã khẳng đinh: “Cho nên cách tốt nhất để xây dựng tác phẩm có sức thuyết phục là chọn được những chi tiết “đắt” nhất của sự kiện, phân tích chúng một cách kỹ lưỡng và có hệ thống để

tái tạo được bức tranh chung có tính điển hình của hiện thực khách quan”

[19,tr.118]

Tóm lại, để làm sáng tỏ được vấn đề, tác phẩm bình luận phải đi từ những sự kiện Những sự kiện này không đứng độc lập mà chúng phải được đặt trong mối liên hệ với những sự kiện khác có liên quan Những sự kiện được lựa chọn cũng phải là những sự kiện điển hình, hay những chi tiết điển hình của sự kiện Từ đó phân tích, kết nối chúng một cách hợp lý để rút ra bản chất của vấn đề bên trong, khuất lấp sau sự kiện

Đối tượng của tác phẩm bình luận

Tác giả Trần Quang trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận viết: “ Đối tượng của bài bình luận cũng như của các thể loại khác có thể là toàn bộ các sự kiện, hiện tượng, quá trình… của đời sống xã hội đương thời”[19,tr.104]

Các tác giả cuốn Thể loại báo chí cho rằng: “ Đối tượng phản ánh của bài bình luận là các sự kiện, các vấn đề kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội quan trọng”

[16,tr.218]

Đối tượng hay đối tượng phản ánh của bình luận có thể hiểu là cái mà chúng

ta đem ra để phân tích, giải thích, luận bàn, đánh giá Từ hai quan điểm trên có thể nói đối tượng phản ánh của bình luận là các sự kiện, vấn đề, hiện tượng, quá trình của đời sống xã hội

Sự kiện hay nói đầy đủ hơn là sự kiện báo chí được tác giả Dương Xuân Sơn

khẳng định trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông phải đảm bảo: “Thứ nhât

là phải có thật, được nhiều người biết và thừa nhận Thứ hai, phải chính xác và khách quan Thứ ba, phải có ý nghĩa về chính trị - xã hội” [21,tr.56] Tác giả cũng

xác định rõ sự khác nhau giữa sự kiện đời sống bình thường và sự kiên báo chí đó là

sự kiên báo chí có liên quan đến nhiều người và được nhiều người muốn biết, cần biết vì nó có ý nghĩa xã hội

Nói sự kiện là đối tượng của bình luận tức là nói bài bình luận hướng đến làm rõ bản chất của một sự kiện nhất định Sự kiện ở đây được đem ra phân tích, so sánh, đánh giá, luận bàn để từ đó chỉ ra được bản chất của sự kiện (tức vấn đề của

sự kiện) và đưa ra quan điểm với nó Tất nhiên, để rút ra được quan điểm thì không chỉ xem xét sự kiện một cách riêng lẻ mà phải đặt nó trong mối liên hệ với những

sự kiện có liên quan khác Về điều này, trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận, tác giả Trần Quang khẳng định: “Để nhận xét, đánh giá các sự kiện là đối tượng của bài bình luận, người viết phải phân tích, mổ xẻ các tình tiết của nhiều sự kiện khác nhau trong cùng một lĩnh vực nào đó của cuộc sống, lựa chọn các chi tiết tiêu biểu mà dư luận xã hội quan tâm để nêu bật một vấn đề nhất định”[19,tr.114]

Vấn đề, hiện tượng, quá trình có thể hiểu là những điều nảy sinh trong hiện thực khách quan.Những điều này có ảnh hưởng đến đời sống xã hội và được mọi người quan tâm Trong bản thân mỗi vấn đề, mỗi hiện tượng, mỗi quá trình lại nảy sinh những vấn đề nhỏ hơn cần được bàn bạc, giải quyết Ví dụ: Hiện tượng nhiều người hôi của trong những vụ tai nạn đặt ra vấn đề về thái độ, hành vi của người dân trước hoàn cảnh không may của người khác Quá trình đô thị hóa nhanh dẫn đến nhiều vấn đề về văn hóa, tệ nạn xã hội Nợ công hiện nay cũng đang là vấn đề nóng và trong bản thân vấn đề đó cũng đặt ra nhiều vấn đề nhỏ hơn cần phải giải quyết Các vấn đề này có thể không mới, và đã tồn tại từ lâu Tuy nhiên, khi có một

sự kiện nào đó liên quan đến chúng nổi bật lên thì các vấn đề này lại được đem ra bàn bạc, thảo luận, đánh giá Và hiển nhiên để làm nổi bật vấn đề, phải xâu chuỗi nhiều sự kiện nổi bật có liên quan đến nó, có thể là sự kiện đã có từ lâu

Như vậy, bình luận về một vấn đề, quá trình, hiện tượng thực chất là bình luận những vấn đề của vấn đề, những vấn đề của hiện tượng, những vấn đề của quá trình Bình luận về một sự kiện thực chất là bình luận về những vấn đề ẩn sau sự kiện đó

Xuyên suốt trong các phân tích từ đầu đến giờ, điều đầu tiên có thể thấy là các sự kiện có vai trò là xuất phát điểm của bài bình luận Khi bình luận một sự kiện thì bản thân nó là đối tượng phản ánh của bài bình luận; khi ta bình luận một vấn

đề, một hiện tượng, một quá trình thì phải cần có sự kiện để làm cái cớ Sự kiện tạo

ra cơ hội để đem vấn đề ra bình luận vì mọi vấn đề diễn ra dưới dạng các sự kiện Điều thứ hai là dù đối tượng của bình luận là sự kiện, vấn đề, quá trình hay hiện

tượng của đời sống xã hội thì mục đích của bài bình luận vẫn là làm rõ bản chất của

nó (các vấn đề ẩn phía sau) thông qua xâu chuỗi các sự kiện có liên quan một cách logic, hệ thống

Thuyết phục bằng thông tin lý lẽ

Nói về mục đích của tác phẩm bình luận, các tác giả cuốn Thể loại báo chí nói đến mục đích là “ Nhằm định hướng nhận thức của công chúng, định hướng dư luận xã hội, trên cơ sở quan điểm và tư tưởng nhất định” Tác giả Trần Quang nói đến mục đích là “ Rút ra kết luận chung có tính định hướng cho nhận thức và hành động của công chúng” Tổng hợp hai ý kiến trên, ta thấy tác phẩm phẩm bình luận

có mục đích định hướng nhận thức và hành động của công chúng theo một quan điểm nhất định Quan điểm ở đây chính là quan điểm đối với vấn đề rút ra được sau khi phân tích, giải thích, đánh giá các sự kiện trong mối liên hệ hệ thống; chính là tư tưởng của người viết hoặc cơ quan báo chí Bình luận là một thể loại có chức năng thực hiện nhiệm vụ định hướng dư luận của báo chí Định hướng ở đây là giúp công chúng hiểu đúng và thực hiện theo Để công chúng hiểu đúng và làm theo thì tác phẩm bình luận phải có sức thuyết phục, tức là phải dùng lý lẽ Và những lý lẽ ấy phải được đúc rút từ cơ sở khoa học, khách quan, đúng đắn Để làm điều này, tác phẩm bình luận xây dựng trên cơ sở luận điểm, luận cứ, luận chứng

Luận điểm là những ý chính được triển khai, là những nhận định, những khía cạnh được phân tích để phục vụ cho việc rút ra kết luận cuối cùng Các tác giả cuốn

Thể loại báo chí khẳng đinh “Tất cả các luận điểm đều xoay quanh một trục, đó là

sự kiện hay vấn đề cốt lõi và đều nhằm triển khai ý đồ tư tưởng và đều nhằm triển khai ý đồ tư tưởng, dần dần dẫn dắt người đọc, người xem đến kết luận cuối cùng một cách logic, khoa học, biện chứng và đầy sức thuyết phục”[16,tr.220] Luận

điểm có thể là một quan điểm, một phản đề (những nhận định trái ngược nhau)

Luận cứ là các sự kiện, số liệu, bằng chứng, chi tiết để chứng minh cho các luận điểm Như vậy có thể thấy, luận điểm và luận cứ tạo thành các phần của tác phẩm hoàn chỉnh

Luận chứng là phương pháp triển khai tác phẩm, là sự sắp xếp các luận điểm sao cho chặt chẽ để phục vụ ý đồ của tác giả nhằm nêu bật được quan điểm đối với vấn đề được bình luận Theo như nhận xét của tác giả Trần Quang đó là từng mục từng phần của tác phẩm không đứng riêng lẻ, độc lập mà là những bộ phận cấu thành tác phẩm, liên qua mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau để làm nổi bật chủ đề chính

1.2.3 Cấu trúc của tác phẩm bình luận

Trong cuốn Thể loại báo chí, các tác giả đưa ra cấu trúc chung của tác phẩm

bình luận gồm 3 phần: đặt vấn đề, giải quyết vấn đề và kết luận

Phần đặt vấn đề nêu lên nội dung trọng tâm của bài bình luận Đó có thể là một quan điểm, một câu hỏi nghi vấn cần giải đáp hoặc trình bày tóm lược sự kiện được chọn làm tiêu điểm

Phần giải quyết vấn đề triển khai hệ thống luận điểm, luận cứ Số lượng luận điểm, luận cứ tùy thuộc vào bản chất, độ phức tạp và tầm quan trọng của vấn đề

Phần kết luận khẳng định vấn đề đã nêu ra, khẳng định quan điểm, chỉ ra cách nhìn nhận đối với vấn đề Kết luận có thể đưa ra một giải pháp; một dự báo về vấn đề, sự kiện đó; cũng có thể là gợi mở cho công chúng cùng suy luận hoặc chuẩn

bị cho những bài bình luận khác ở phạm vi và quy mô khác

Tuy nhiên, cần phải khẳng định rằng, kết cấu của một bài bình luận không bao giờ dập khuôn, cứng nhắc Cấu trúc của bài bình luận sinh động tùy theo vấn đề

mà nó bàn luận, tùy theo phong cách và tư duy của từng người viết

1.3 Tiêu chí bài bình luận ngắn

1.3.1 Các quan niệm về bình luận ngắn

Có nhiều quan niệm khác nhau trong việc phân chia các dạng bài bình luận Tuy nhiên, các tác giả đều đề cập đến bình luận ngắn trong cách phân chia các dạng bài Cụ thể:

Cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo khẳng định trên báo chí Việt

Nam có nhiều loại bình luận, các loại bình luận thường gặp trên báo chí là: bình

luận ngắn, bình luận trong ngày, bình luận trong tuần và bình luận phê bình trong tuần, bình luận mang tính chất bút chiến và tính chất giải thích

Tác giả Trần Thế Phiệt, trong cuốn Tác phẩm báo chí, tập 3, chia bình luận

thành các dạng dựa vào các tiêu chí: Theo dung lượng và thời gian có bình luận ngắn, bình luận trong ngày, bình luận trong tuần; Theo tính chất phương pháp thể hiện có bình luận có tính chất giải thích, bình luận bút chiến; Theo nội dung có bình luận sự kiện và bình luận vấn đề; Theo lĩnh vực phản ánh có bình luận văn học, bình luận triết học, bình luận quân sự, bình luận thể thao, bình luận âm nhạc…

Tác giả Trần Quang trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận trong phân

chia các dạng bình luận báo chí không nhắc đến bình luận ngắn Nhưng trong những phân tích trước đó cũng có đề cập đến dạng bài này Cụ thể là đề cập đến nó

ở tầm cỡ chủ đề, để phân biệt với bài bình luận tổng quan Trong đó viết: “Có bài bình luận chỉ đánh giá về một sự kiện Mọi lập luận của người viết chỉ nhằm mục đích làm sáng tỏ bản chất, nguồn gốc và ý nghĩa chính trị - xã hội của sự kiện đó Phương pháp này sẽ tạo ra một kiểu bài bình luận ngắn Có bài bình luận, do ý đồ định trước là xem xét và đánh giá một hiện tượng hay vấn đề lớn (tầm cỡ của hiện tượng, vấn đề, phạm vi của thời gian, không gian) cho nên tác giả phải sử dụng nhiều tư liệu khác nhau, ở những thời điểm khác mới có thể làm rõ được bản chất

và ý nghĩa xã hội của vấn đề đó Phương pháp này sẽ tạo ra một bài bình luận códung lượng lớn, mang tính chất tổng kết thực tiễn Có thể gọi đây là bài bình luận tổng quan”[19,tr.106]

Ở một đoạn khác tác giả viết: “Như vậy, bình luận ngắn thường theo đuổi những mục tiêu như: Đánh giá sự kiện mới và lưu ý người đọc chú ý đến nó, chỉ ra nguyên nhân của sự kiện và mối liên hệ của nó với các sự kiện khác, dự báo xu hướng phát triển của sự kiện, nêu những ví dụ để so sánh là nổi bật lên bản chất của sự kiện”

Như vậy, tác giả Trần Quang đã để cập đến đối tượng của dạng bài bình luận ngắn đó là tập trung vào một sự kiện, và sự kiện đó phải mới Bài bình luận ngắn phân tích, lý giải để làm sáng tỏ nguồn gốc, bản chất, ý nghĩa của sự kiện đó hay

nói cách khác chính là làm sáng tỏ bản chất của vấn đề khuất lấp sau sự kiện Khi nói mục tiêu của bình luận ngắn là lưu ý người đọc chú ý đến nó (nó tức là sự kiện) tác giả muốn nói đến việc phải định hướng suy nghĩ của công chúng vào sự kiện Tức là sự kiện phải có ý nghĩa, tầm quan trọng đáng để công chúng phải quan tâm, lưu ý đến Tác giả cũng không quên đề cập đến một đặc điểm quan trọng của bình luận đó là để làm sáng tỏ bản chất của vấn đề phía sau sự kiện cần phải đặt nó trong mối liên hệ với các sự kiện khác Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến dung lượng của một bài bình luận ngắn

Nói về dung lượng bài bình luận ngắn, trong cuốn Tác phẩm báo chí, tập 3, tác giả Trần Thế Phiệt cho rằng: “Bình luận ngắn xuất hiện chỉ cần 20 đến 30 dòng chữ in, dẫn ra một sự kiện, một lời phát biểu và chỉ một vài câu bình luận (hoặc tán thành, hoặc mỉa mai, phê phán)” [17,tr.39] Tác giả nói dung lượng chỉ từ 20-30

dòng chữ in nên có thể suy ra bài bình luận ngắn có độ dài chỉ vài trăm chữ

Trong luận văn Thạc sỹ Bình luận ngắn trên báo in hiện nay, tác giả Phan

Ngọc Chính trên cơ sở tổng hợp và phân tích những quan niệm khác nhau về bình

luận ngắn đã đưa ra quan niệm của mình về bình luận ngắn như sau: “Bình luận ngắn là một dạng tác phẩm thuộc thể loại bình luận báo chí Dạng tác phẩm này có dung lượng dưới 1000 chữ và chỉ tập trung làm sáng tỏ một sự kiện thời sự nóng, xuất hiện thường xuyên trên báo Bằng những phân tích, giải thích, bình chú, vớilập luận và lý lẽ ngắn gọn, súc tích, tác phẩm làm rõ bản chất của sự kiện, đem đến cho công chúng báo chí một cách nhìn mới, đầy đủ và toàn diện về sự kiện, có tác động trực tiếp làm thay đổi quan điểm và thái độ của công chúng” [1, tr.78]

Có thể thấy, quan niệm trên tổng hợp một cách đầy đủ về bình luận ngắn: Là một dạng của thể loại bình luận, dung lượng dưới 1000 chữ, làm sáng tỏ một sự kiện thời sự, xuất hiện thường xuyên trên báo (báo in), mục đích làm thay đổi ( hay định hướng) quan điểm và thái độ của công chúng

Từ các quan điểm trên, theo tác giả luận văn: Bình luận ngắn là một dạng của thể loại bình luận, với dung lượng dưới 800 chữ, có nội dung phản ánh bản chất

của một sự kiện, vấn đề thời sự, nhằm bộc lộ rõ chính kiến quan điểm của người viết, cơ quan báo chí, từ đó làm sáng tỏ luồng tư tưởng định hướng dư luận xã hội

1.3.2 Tiêu chí bài bình luận ngắn

Trong luận văn, tác giả tiếp cận bình luận ngắn ở khía cạnh nội dung tác phẩm, hình thức tác phẩm và đặc trưng của báo điện tử.Những điều này sẽ được phân tích ở Chương 2 (Thực trạng bình luận ngắn trên báo điện tử hiện nay) Vì vậy, việc đưa ra các tiêu chí nhận diện bình luận ngắn phải gắn với khía cạnh nội dung và hình thức của tác phẩm để thuận tiện cho việc phân tích trong chương 2

Khía cạnh nội dung của một tác phẩm báo chí gồm các yếu tố: sự kiện, đề tài, chính kiến, tư tưởng, chủ đề, chi tiết, vấn đề Khía cạnh hình thức bao gồm các yếu tố: ngôn ngữ, kết cấu, giọng điệu, các hình thức thể hiện, loại - thể Tuy nhiên, luận văn chỉ tập trung phân tích khía cạnh nội dung và hình thức ở một số yếu tố nhất định

Từ những quan niệm về bình luận ngắn đã tập hợp như trên cộng với những yếu tố thuộc khía cạnh nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí, tác giả luận văn đưa ra tiêu chí nhận diện bình luận ngắn như sau:

Về khía cạnh nội dung, đối tượng phản ánh là những sự kiện nóng hổi

Sự kiện: Là đối tượng của tác phẩm bình luận ngắn Mỗi bài bình luận ngắn

tập trung phân tích, giải thích, luận bàn, đánh giá một sự kiện nhất định từ đó chỉ ra bản chất hay vấn đề ẩn phía sau sự kiện đó Sự kiện thường là những sự kiện nóng,

có ý nghĩa chính trị - xã hội Chính sự kiện nóng hổi, có ý nghĩa này làm cho bài bình luận ngắn trở nên có tính thời sự, có ý nghĩa và sức chiến đấu mạnh mẽ

Sự kiện là đối tượng của bài bình luận ngắn tuy nhiên không phải sự kiện nào cũng được đem ra để bàn luận

Sự kiện được bình luận phải là sự kiện có vấn đề, có thể khơi gợi, có ý nghĩa

chính trị - xã hội Như tác giả Dương Xuân Sơn đã khẳng định trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông: “Việc xác định sự kiện nào có ý nghĩa nhất thời và chỉ cần thông báo; sự kiện nào có tính vấn đề, có thể khơi gợi, khơi nguồn vấn đề thời

sự, khơi nguồn dư luận xã hội; cũng như kỹ năng khơi nguồn, phản ánh, định

hướng và điều hòa dư luận xã hội thông qua thông tin sự kiện là những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn nghề nghiệp trong hoạt động báo chí”[21,tr.55]

Vấn đề: Chính là đề tài của bài bình luận ngắn Đề tài là phạm vi hiện thực

cụ thể của đời sống xã hội mà nhà báo chọn để phản ánh Xác định đề tài chính là trả lời câu hỏi: Viết về cái gì? Về phạm vi nào của hiện thực đời sống? Hay đối với thể loại bình luận nói chung, dạng bài bình luân ngắn nói riêng, việc xác định đề tài chính là trả lời cho câu hỏi: Bàn về vấn đề gì? Vấn đề ở đây chính là cái ẩn phía sau mỗi sự kiện và nhà báo nhận thấy vấn đề đó có thể là một đề tài để bình luận tức là vấn đề đó đáng phải lưu tâm để ý Nhà báo nhìn thấy vấn đề trong sự kiện và từ đó hình thành ý tưởng cho ra đời một tác phẩm bình luận (ở đây xét đến bình luận ngắn)

Một sự kiện thường có nhiều tình tiết, và sự kiện hay mỗi tình tiết của sự kiện có thể khơi gợi những vấn đề khác nhau Nhà báo chọn lấy một vấn đề mà anh

ta cho rằng có ý nghĩa nhất để đem ra phân tích, bàn luận Cũng có khi trong cùng một vấn đề nhưng mỗi nhà báo lại có cách tiếp cận khác nhau, bình luận nó ở góc

độ khác nhau Điều này làm cho sự kiện được nhìn nhận một cách phong phú, đa dạng, nhiều chiều và sâu sắc hơn Do đó, dù cùng bình luận một sự kiện nhưng mỗi

tờ báo khác nhau, mỗi nhà báo khác nhau lại có những tác phẩm bình luận khác nhau Mỗi tác phẩm này chính là một đề tài

Chính kiến: Là quan điểm của người viết thể hiện trong bài bình luận ngắn

Đây là đặc trưng mang tính bản chất của thể loại bình luận nói chung cũng như dạng bài bình luận ngắn nói riêng Bởi lẽ, mục đích của bình luận chính là đưa ra quan điểm đối với vấn đề trên cơ sở phân tích, đánh giá, so sánh, đối chiếu

Tư tưởng: Có thể hiểu tư tưởng chính là thông điệp mà tác giả muốn gửi

gắm đến công chúng thông qua bài bình luận Thông điệp này nhằm thực hiện nhiệm vụ của một tác phẩm bình luận đó là định hướng dư luận xã hội, định hướng nhận thức và hành động của công chúng Tử tưởng trả lời cho câu hỏi: Bài bình luận nhằm mục đích gì? Tư tưởng của một bài bình luận ngắn có thể là: Lên án, đấu tranh, phê phán cái xấu, cái tiêu cực; biểu dương, tán thành, ủng hộ, nhân rộng cái

tốt, cái tích cực; cũng có thể là một tâm tư, nguyện vọng nào đó gửi đến các cấp lãnh đạo, quản lý…

Về khía cạnh hình thức

Nghiên cứu tiếp cận bình luận ngắn ở khía cạnh hình thức ở 2 điểm sau:

Dung lƣợng: Yếu tố dung lượng không được nhắc đến trong các yếu tố cấu

thành khía cạnh hình thức tác phẩm Tuy nhiên, đối với bài bình luận ngắn, dung lượng có ý nghĩa hết sức quan trọng Bởi bản thân từ “ngắn” trong “bình luận ngắn”

đã cho thấy yếu tố dung lượng của dạng bài này Theo quan điểm của tác giả luận văn, yếu tố dung lượng được xếp vào khía cạnh hình thức tác phẩm Các quan niệm của những nhà nghiên cứu bình luận ngắn đều cho rằng dung lượng của dạng bài này rơi vào khoảng vài trăm chữ, và không vượt quá 1000 chữ Trong nghiên cứu này, tác giả luận văn xét dung lượng của các bài bình luận ngắn không vượt quá 800 chữ

Ngôn ngữ: Dạng bài bình luận ngắn thuộc thể loại bình luận, do đó ngôn

ngữ của dạng bài này là ngôn ngữ chính luận Nói về phong cách ngôn ngữ chính

luận, tác giả Vũ Quang Hào trong cuốn Ngôn ngữ báo chí đưa ra một số đặc điểm

sau:

Về phương tiện từ ngữ, tác giả nhấn mạnh: “Đặc điểm nổi bật nhất của phong cách này trong việc sử dụng từ ngữ là sự có mặt của lớp từ ngữ chính trị Nội dung của lớp từ ngữ này luôn thể hiện lập trường và quan điểm cách mạng, về từng vấn đề cụ thể của đời sống xã hội nhằm tuyên truyền, giải thích chủ trương, đường lối, chính sách…”[10,tr.62] Tác giả cũng khẳng định, trong một số văn bản

chính luận, có thể sử dụng những đơn vị từ vựng khẩu ngữ mang sắc thái ý nghĩa và sắc thái biểu cảm; sử dụng thành ngữ, tục ngữ, mượn chuyện có sẵn trong sử sách, những phong dao, ngạn ngữ hoặc truyền thuyết dân gian để làm nổi bật vấn đề, tăng sức hấp dẫn Tuy nhiên việc sử dụng những yếu tố này phải thật khéo léo

Về phương tiện cú pháp, tác giả cho rằng: “Đối với phong cách chính luận

có thể cho phép viết những câu mà xét về mặt hình tuyến là những câu có độ dài lớn, ở đó chứa đựng nhiều ý có quan hệ qua lại với nhau, bảo đảm cho lập luận

logic, chặt chẽ”[10,tr.64] Nét đặc trưng khác về cú pháp của phong cách chính luận

là sự có mặt của câu nghi vấn và câu cảm thán

Về phương pháp diễn đạt Đặc điểm nổi bật trong cách diễn đạt của phong

cách chính luận là căn cứ lý luận đưa ra phải vững chắc, rõ ràng; lập luận phải chặt chẽ, logic Ngôn ngữ chính luận cũng cần phải được diễn đạt sao cho có sức truyền cảm, dễ hiểu vì công chúng của nó là quần chúng nhân dân Cho nên ngôn ngữ chính luận phải giản dị, chân thật, có thể thể hiện một cách rõ ràng, chính xác những khái niệm phức tạp Một đặc điểm khác nữa là ngôn ngữ chính luận mang tính đơn diện bởi bản chất của chính luận là lập luận Đặc điểm này khiến cho phong cách chính luận gần với phong cách khoa học Tính đơn diện không phải là dấu hiệu của sự nghèo nàn mà là điều kiện cho nhà chính luận diễn đạt sự bình giá, cảm xúc, suy tư với vấn đề một cách trực tiếp và thẳng thắn

Những tiêu chí nhận diện dạng bài bình luận ngắn nêu trên đồng thời chính là những yếu tố cốt lõi tạo nên chất lượng tác phẩm bình luận ngắn

Một bài bình luận ngắn được đánh giá chất lượng tốt là tác phẩm có nội dung phản ánh một cách sâu sắc bản chất của một sự kiện, một vấn đề có tính thời sự, đang được công chúng quan tâm Tác giả thông qua bài bình luận ngắn thể hiện được rõ ràng quan điểm, thái độ trước sự kiện vấn đề đó Bảo vệ quan điểm, thái độ của mình về bản chất của sự kiện, vấn đề mang tính thời sự Từ đó làm nổi bật tư tưởng của tòa soạn nhằm định hướng dư luận xã hội

1.4 Báo điện tử

1.4.1 Khái niệm

Trong cuốn Báo mạng điện tử đặc trưng và phương pháp sáng tạo các tác giả đưa ra khái niệm: “Báo mạng điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng Internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao”[14,tr.12]

Tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông cũng đưa ra khái niệm: “Báo điện tử là một loại hình báo chí mới được hình thành

từ sự kết hợp những ưu thế của báo in, báo nói, báo hình, sử dụng yếu tố công nghệ cao như một nhân tố quyết định, quy trình sản xuất và truyền tải thông tin dựa trên nền tảng mạng Internet toàn cầu”[21,tr.234]

Từ hai khái niệm trên có thể thấy, báo điện tử là một loại hình báo chí ra đời dựa trên nền tảng Internet Truyền tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời Và đặc trưng nổi bật là tính đa phương tiện, hay như tác giả Dương Xuân Sơn diễn đạt theo cách khác đó là kết hợp ưu thế của báo in, báo nói (phát thanh), báo hình (truyền hình)

Hiện nay, loại hình báo chí này được gọi với nhiều thuật ngữ khác nhau như: báo mạng, báo trực tuyến, báo điện tử, báo internet Các thuật ngữ này có nghĩa tương đương thuật ngữ báo mạng điện tử như đã đưa ra khái niệm cụ thể ở trên

Trong nghiên cứu này, tác giả luận văn sử dụng thuật ngữ “Báo điện tử”, đây là

cách gọi thông dụng hiện nay ở nước ta

1.4.2 Đặc trƣng của báo điện tử

Báo điện tử có những đặc trưng sau:

Tính tức thời

Người đọc không phải chờ đến khi báo được phát hành (báo in) hay đến khung giờ phát sóng (phát thanh, truyền hình) để có thể cập nhật tin tức Thông tin trên báo điện tử có thể được cập nhật nhanh chóng, tức thời ở mọi lúc, mọi nơi nên luôn nóng hổi, mang tính thời sự cao Đặc biệt với những sự kiện lớn, ngay khi phóng viên đến hiện trường tác nghiệp, với sự hỗ trợ của các thiết bị công nghệ và kết nối internet thì thông tin có thể được đưa ngay lên trang báo cho công chúng theo dõi

Tính phi định kỳ

Tính phi định kỳ được thể hiện rõ nhất là thông tin trên báo điện tử có thể tiếp tục cập nhật sau khi đã phát hành (đăng bài), liên tục cập nhật thông tin theo diễn biến của sự kiện Nếu như để biết thêm thông tin, báo in ít nhất phải chờ đến hôm sau (nhật báo), phát thanh hay truyền hình phải chờ đến bản tin kế tiếp thì với báo điện tử bất cứ khi nào có thông tin mới thì ngay lập tức được cập nhật Các tác

giả cuốn Báo mạng điện tử đặc trưng và phương pháp sáng tạo gọi đây là một trong

hai khía cạnh của “bài báo mở”

Khả năng tích hợp đa phương tiện

TS Nguyễn Trí Nhiệm, TS Nguyễn Thị Trường Giang (đồng chủ biên),

trong cuốn Báo mạng điện tử đặc trưng và phương pháp sáng tạo, cho rằng: “Đa phương tiện trên báo mạng điện tử là sự kết hợp nhiều loại phương tiện (ngôn ngữ văn tự và phi văn tự) để thực hiện và tạo nên một sản phẩm báo chí Một sản phẩm báo chí được coi là sản phẩm đa phương tiện khi nó tích hợp nhiều trong số các phương tiện truyền tải thông tin sau: văn bản (text), hình ảnh tĩnh (still image), hình ảnh động (animation), đồ họa (graphic), âm thanh (audio), video và các chương trình tương tác (interactive programs)”[14,tr.52]

Cần phân biệt chương trình tương tác với tính tương tác (một đặc trưng khác của báo điện tử sẽ được phân tích ở phần sau) Chương trình tương tác là một phương tiện truyền tải được tích hợp vào một sản phẩm báo điện tử Với chương trình tương tác, công chúng có thể trực tiếp tham gia vào sản phẩm báo chí đa phương tiện như: chơi trò chơi, trả lời câu hỏi, làm trắc nghiệm hoặc tham gia những chương trình trực tuyến

Khả năng đa phương tiện giúp người đọc có thể tiếp nhận thông tin dưới nhiều dạng khác nhau, thỏa mãn nhu cầu, đặc điểm, hiệu quả tiếp nhận thông tin của công chúng

Khả năng lưu trữ và tìm kiếm thông tin

Mỗi tờ báo điện tử là một kho thông tin khổng lồ và kho thông tin ấy lớn dần mỗi ngày.Toàn bộ các thông tin đăng trên báo điện tử đều được lưu trữ trên server

và người đọc có thể truy cập bất cứ lúc nào, tìm lại bất cứ thông tin nào đã đăng trên tờ báo điện tử Tuy nhiên, những thông tin này được lưu trữ và sắp xếp một cách có hệ thống nên việc tra cứu cũng thuận tiện Các tờ báo điện tử đều trang bị công cụ tìm kiếm giúp người đọc tìm những thông tin mình cần một cách dễ dàng Người đọc có thể tìm thông tin bằng cách gõ từ khóa tìm kiếm vào ô tìm kiếm Các báo điện tử cũng giúp cho việc tìm dễ dàng hơn khi cung cấp các tính năng tìm kiếm theo ngày tháng, tìm kiếm theo chuyên mục

Tính tương tác nhiều chiều

Bất cứ loại hình truyền thông nào trong thế kỷ XXI này đều phát huy cao nhất khả năng tương tác Báo in nhận phản hồi, ý kiến bạn đọc thông qua thư tín, E-mail, phát thanh, truyền hình sử dụng thêm các hình thức như điện thoại, chat… nhưng với báo điện tử thì các hình thức tương tác phong phú, linh hoạt hơn rất nhiều Thông qua việc trao đổi qua E- mail, tham gia các chương trình tương tác (thăm dò, bình chọn…), phản hồi dưới bài viết, tham gia diễn đàn… mối quan hệ giữa người đọc và tòa soạn, người đọc với tác giả bài viết, người đọc với người đọc

và người đọc với nhân vật trong tác phẩm… cũng gắn bó hơn bao giờ hết Tin tức được phát hành trên báo điện tử có thể nhanh chóng nhận ngay phản hồi (bình luận) của người đọc về nội dung thông tin, tình cảm chia sẻ với người trong cuộc hoặc thậm chí phản ứng về cách đưa tin của báo

Công chúng báo điện tử không chỉ đơn thuần tiếp nhận thông tin mà còn góp phần xây dựng nội dung cho cơ quan báo chí

Hiện nay, nhiều tờ báo còn thiết lập các cuộc giao lưu trực tuyến nhằm tạo

cơ hội cho bạn đọc giao lưu, trao đổi về các vấn đề trong cuộc sống với những nhân vật mà mình quan tâm, mến mộ Bạn đọc gửi câu hỏi, bày tỏ ý kiến đến người được phỏng vấn và ngay lập tức nhận được câu trả lời Những hình thức tương tác này