Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Pháp luật hình sự là một trong những công cụ sắc bén và hữu hiệu của Đảng và Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nhằm bả
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
HOÀNG VIỆT TRUNG
THI HàNH CáC HìNH PHạT KHÔNG TƯớC Tự DO (Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
HOÀNG VIỆT TRUNG
THI HàNH CáC HìNH PHạT KHÔNG TƯớC Tự DO (Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)
Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự
Mó số: 60 38 01 04
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN KHẮC HẢI
HÀ NỘI - 2016
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các từ viết tắt
Danh mục các bảng
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THI HÀNH CÁC HÌNH
PHẠT KHÔNG TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
1.1 Khái niệm và các đặc điểm của thi hành các hình phạt không tước
tự do Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm thi hành các hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
1.1.2 Đặc điểm của thi hành các hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
1.2 Nội dung thi hành các hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
1.2.1 Thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ Error! Bookmark not defined
1.2.2 Thi hành hình phạt tiền Error! Bookmark not defined
1.2.3 Thi hành hình phạt cảnh cáo Error! Bookmark not defined
1.3 Các nguyên tắc thi hành các hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
1.3.1 Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa Error! Bookmark not defined
1.3.2 Nguyên tắc dân chủ Error! Bookmark not defined
1.3.3 Nguyên tắc nhân đạo Error! Bookmark not defined
1.3.4 Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật Error! Bookmark not defined
1.3.5 Nguyên tắc kết hợp giáo dục, cải tạo với cưỡng chếError! Bookmark not defined
1.3.6 Nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa nghĩa vụ chấp hành bản án, quyết
định của tòa án Error! Bookmark not defined
1.3.7 Nguyên tắc tôn trọng, bảo đảm các quyền và tự do cơ bản của con
người và của công dân Error! Bookmark not defined
1.3.8 Nguyên tắc bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan thi hành án với các
cấp chính quyền địa phương, cơ quan nhà nước khác, các tổ chức xã
hội và mọi công dân trong hoạt động thi hành ánError! Bookmark not defined
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined
Trang 4Chương 2: THỰC TRẠNG THI HÀNH ÁN PHẠT KHÔNG TƯỚC TỰ DO
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANG VÀ MỘT SỐ TỒN TẠI,
VƯỚNG MẮC Error! Bookmark not defined
2.1 Khái quát công tác thi hành các hình phạt không tước tự do trên
địa bàn tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined
2.1.1 Đặc điểm về địa lý, dân cư, kinh tế, xã hội và hoạt động của các loại
tội phạm, vi phạm pháp luật trên địa bàn tỉnh Hà GiangError! Bookmark not defined
2.1.2 Thực tiễn thi hành hình phạt không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà
Giang giai đoạn từ năm 2010 - 2015 Error! Bookmark not defined
2.2 Một số tồn tại, hạn chế trong thực tiễn áp dụng các hình phạt
chính không tước tự do từ góc độ lập pháp và các chủ thể thực thiError! Bookmark not defined
2.2.1 Một số tồn tại, hạn chế từ góc độ lập pháp đối với các hình phạt
không tước tự do Error! Bookmark not defined
2.2.2 Một số tồn tại, hạn chế, khó khăn từ các chủ thể thực thi trên địa bàn
tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined
2.3 Nguyên nhân của những tồn tại Error! Bookmark not defined
2.3.1 Một số quy định pháp luật về thi hành hình phạt không tước tự do còn
bất cấp, chưa hoàn thiện Error! Bookmark not defined
2.3.2 Công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về thi hành hình
phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
2.3.3 Công tác cán bộ, cơ sở vật chất, điều kiện tổ chức thi hành hình phạt
không tước tự do còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu tình hìnhError! Bookmark not defined
2.3.4 Công tác phối hợp và tổ chức thi hành án của một số cấp ủy, chính
quyền, cơ quan chức năng chưa đồng bộ, chặt chẽError! Bookmark not defined
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined
Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ BẢO
ĐẢM THI HÀNH CÁC HÌNH PHẠT KHÔNG TƯỚC TỰ DOError! Bookmark not defined 3.1 Sự cần thiết phải bảo đảm công tác thi hành các hình phạt không
tước tự do Error! Bookmark not defined
3.1.1 Bảo đảm hiệu quả thi hành hình phạt không tước tự do bắt nguồn từ
những đòi hỏi của thực tiễn phải khắc phục những tồn tại trong quá
trình thi hành hình phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
Trang 53.1.2 Bảo đảm công tác thi hành hình phạt không tước tự do bắt nguồn từ
sự đòi hỏi của sự nghiệp đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền
Việt Nam xã hội chủ nghĩa Error! Bookmark not defined
3.2 Giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật về thi hành hình
phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.2.1 Sửa đổi, bổ sung một số quy định của BLHS liên quan đến công tác
thi hành các hình phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.2.2 Sửa đổi, bổ sung một số nội dung quy định của Luật Thi hành án hình
sự năm 2010 Error! Bookmark not defined
3.2.3 Phát huy vai trò của các cơ quan chức năng trong việc ban hành các
văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Luật thi hành án hình sự có nội
dung liên quan đến thi hành hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
3.2.4 Phát huy vai trò, tính chủ động của các nhà nghiên cứu khoa học,
hoạch định chính sách quốc gia và các tổ chức, đoàn thể, xã hội trong
việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện thể chế pháp luậtError! Bookmark not defined
3.3 Giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định pháp luật về thi
hành hình phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.3.1 Phát huy năng lực, trách nhiệm của các chủ thể thi hành hình phạt
không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.3.2 Tiếp tục đổi mới về nhận thức và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng
đối với công tác thi hành hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
3.3.3 Nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các chủ thể thi hành hình phạt
không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.3.4 Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm hành vi vi
phạm pháp luật thi hành hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
3.4 Các giải pháp khác Error! Bookmark not defined
3.4.1 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về thi
hành hình phạt không tước tự do Error! Bookmark not defined
3.4.2 Đảm bảo các điều kiện cần thiết và có chế độ chính sách cho cán bộ
làm công tác thi hành hình phạt không tước tự doError! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9
Trang 61
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
Pháp luật hình sự là một trong những công cụ sắc bén và hữu hiệu của Đảng
và Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nhằm bảo vệ chế độ
xã hội chủ nghĩa, bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, quyền làm chủ của nhân dân, quyền bình đẳng giữa các dân tộc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, duy trì trật tự, an toàn xã hội, đồng thời, pháp luật hình sự còn góp phần chống lại mọi hành vi phạm tội, giáo dục mọi người ý thức chấp hành
và tuân theo pháp luật
Đối với Thi hành án hình sự (THAHS) là một trong những hoạt động quan trọng của Nhà nước nhằm đưa các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật ra thi hành trong thực tế; liên quan trực tiếp đến bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội, góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, phục vụ yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Hoạt động THAHS là khâu cuối cùng và có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm hiệu quả thực hiện quyền tư pháp, hiện thực hóa công lý mà Tòa án đã nhân danh Nhà nước ra bản án, quyết định; mặt khác, thi hành án kịp thời, nghiêm chỉnh các phán quyết của Tòa án đối với các hành vi phạm tội chính là biện pháp khôi phục lại các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân bị xâm hại, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân
Việt Nam đang thực hiện công cuộc cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về "Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới"; Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 25/4/2005 của Bộ Chính trị về "Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020"; và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về "Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020" với nội dung:
Trang 72
Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng tư pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội Giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm… Xác định rõ trách nhiệm của UBND xã, phường, thị trấn và của cơ quan chuyên môn của UBND tỉnh, thành phố trong việc thi hành các hình phạt không phải
là hình phạt tù để thực hiện nghiêm túc các bản án của Tòa án Từng bước thực hiện việc xã hội hóa và quy định những hình thức, thủ tục để giao tổ chức không phải là cơ quan nhà nước thực hiện một số công việc thi hành án [27, tr 17]
Việc tăng cường áp dụng các hình phạt không tước tự do thể hiện rõ nét nhất chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự và nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự, tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội hoàn lương mà không phải cách ly khỏi
xã hội; đồng thời còn giúp giảm bớt chi phí của Nhà nước trong việc giam giữ người phạm tội, tăng cường tính răn đe, giáo dục trong cộng đồng, góp phần hiệu quả vào công cuộc phòng, chống tội phạm và các vi phạm pháp luật khác
Từ trước đến nay, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật làm cơ sở cho tổ chức và hoạt động THAHS, được quy định phong phú, đa dạng, có sự kế thừa, bổ sung ngày càng hoàn thiện, phù hợp với xu thế phát triển của đất nước và đáp ứng yêu cầu ở từng thời điểm lịch sử khác nhau Tuy nhiên, hầu hết mới chỉ chủ yếu tập trung vào công tác thi hành hình phạt tù, tử hình mà chưa quan tâm đúng mức đến việc tổ chức thi hành các hình phạt không tước tự do
Hệ thống các văn bản quy pháp pháp luật về thi hành hình phạt không tước tự do đã được ban hành ở những thời điểm khác nhau nên còn bất cập, chưa đồng bộ, nhiều nội dung chưa được quy định cụ thể, gặp nhiều khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn thi hành Bên cạnh đó, qua thực tiễn thi hành cho thấy, hệ thống các cơ quan có thẩm quyền trong thi hành án chưa được phân công, phối hợp chặt chẽ, hiệu quả, phát huy đầy đủ vai trò, trách nhiệm trong quản lý, chỉ đạo, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát, nhất là vai trò, trách nhiệm của Tòa án, UBND các cấp, MTTQ và các
Trang 83
đoàn thể; Cơ chế giám sát, chế tài cưỡng chế khi người bị kết án không chấp hành hoặc chấp hành không nghiêm, có vi phạm chưa được quy định đầy đủ, kịp thời, bảo đảm tính răn đe, giáo dục, phòng ngừa tái phạm; Công tác đào tạo, bồi dưỡng, chế độ chính sách, nâng cao trình độ cho cán bộ thực thi và cơ sở vật chất cho công tác thi hành án chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn đặt ra Tất cả những tồn tại và hạn chế nêu trên đã làm giảm hiệu quả thi hành hình phạt không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà Giang nói riêng và ở Việt Nam nói chung
Thực tế qua nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Hà Giang đối với người chấp hành án không bị tước tự do có thể thấy những người chấp hành án không bị tước tự do trên địa bàn luôn tăng lên theo từng năm, việc quản lý giáo dục những cá nhân trên tương đối khó khăn, phần lớn nguyên nhân đến từ sự yếu kém trong công tác quản lý, cụ thể UBND và các cơ quan chuyên môn ở cấp huyện chưa thực sự quan tâm, chỉ đạo, kiểm tra đối với UBND và Công an cấp xã trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình được quy định trong Luật thi hành án hình sự, chưa tạo được sự phối hợp chặt chẽ, sự gắn kết giữa lực lượng Công an cấp xã với các tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương trong công tác thi hành án hình sự nhất là trong việc giám sát, cảm hóa, giáo dục giúp
đỡ những người chấp hành án hình sự tại cộng đồng dân cư, UBND các xã, phường, thị trấn chưa thực sự quan tâm, chỉ đạo thực hiện công tác thi hành án hình sự, chỉ đạo và giao nhiệm vụ cho các ngành có liên quan phối hợp với lực lượng Công an để làm tốt công tác giám sát, giáo dục, động viên giúp đỡ người chấp hành án hình sự tại
xã, phường, thị trấn Ngoài ra nguyên nhân khác cũng đến từ nhận thức của người chấp hành án khi đa phần những người chấp hành án là những người dân tộc thiểu số
có dân trí thấp, nhiều trường hợp sau khi tuyên án và do không bị tước đoạt tự do đã tiếp tục có những hành vi nguy hiểm cho xã hội
Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu các quy định của pháp luật và thực tiễn để làm sáng tỏ về mặt khoa học, đưa ra phương hướng, giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành hình phạt không tước tự do Điều đó không chỉ có ý nghĩa lý luận, thực tiễn và pháp lý quan trọng mà còn là lý do luận chứng cho sự cần thiết để tôi lựa chọn đề
tài “Thi hành các hình phạt không tước tự do (trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh
Hà Giang)” trong đề tài tôi lựa chọn chủ yếu nghiên cứu về thi hành các hình phạt:
Trang 94
Cảnh cáo; phạt tiền và cải tạo không giam giữ trong các hình phạt chính được quy định tại điểm a, điểm b, điểm c, Khoản 1 Điều 28 Bộ Luật Hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2009 làm luận văn thạc sĩ luật học
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Do thi hành hình phạt có vị trí, vai trò quan trọng trong chính sách hình sự của mỗi quốc gia, thể hiện được hiệu quả đạt được của cả hệ thống tư pháp, nên trong những năm qua đã có khá nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở những mức độ khác nhau, những khía cạnh, phương diện khác nhau về THAHS và hệ thống các hình phạt
Trước hết, hoạt động THAHS được phân tích trong một số giáo trình và sách
tham khảo như: Luật Thi hành án hình sự năm 2010; Tài liệu tập huấn chuyên sâu
Luật Thi hành án hình sự, Nxb Lao Động, năm 2011, của GS.TS Nguyễn Ngọc
Anh chủ biên; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, tái
bản lần thứ 5, năm 2009, của tập thể tác giả do TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên;
Sách chuyên khảo: Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận
và thực tiễn, Nxb Tư pháp, năm 2006, của tập thể tác giả do PGS.TS Võ Khánh
Vinh - PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên; Sách chuyên khảo Một số vấn đề về
thi hành án hình sự, Nxb Công an nhân dân, năm 2002, của TS Trần Quang Tiệp
Hoặc được đề cập trong một số báo cáo, đề tài, công trình nghiên cứu khoa
học độc lập như: Một số vấn đề về hình phạt cải tạo không giam giữ, của Trần Văn
Độ, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 5/1995; Đề tài khoa học Cơ sở lý luận và thực tiễn
nâng cao hiệu quả của các biện pháp tư pháp và các hình phạt không phải là tù và
tử hình, của Đặng Quang Phương, Hà Nội, 1996; Các căn cứ thi hành án, của Trần
Văn Độ, Tạp chí Tòa án nhân dân số 6/1998; Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về thi
hành án hình sự ở nước ta hiện nay, của Nguyễn Trọng Hách, Tạp chí Nhà nước và
pháp luật, số 5/2002; Thi hành án: Bất cập từ cơ quan pháp luật, của Nguyễn Khắc
Bộ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 7/2003; Quan niệm quyền lực nhà nước là
thống nhất, có sự phân công phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lực nhà nước từ góc nhìn của hoạt động thi hành án hình sự, của Phạm
Trang 105
Văn Tỉnh, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 1/2003; Đề tài khoa học Luận cứ khoa
học và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức và hoạt động thi hành án ở Việt Nam trong giai đoạn mới, của Bộ Tư pháp, Hà Nội, 2003; Thực trạng công tác thi hành
án hình sự và những kiến nghị, của Nguyễn Phong Hòa, Tạp chí Tòa án nhân dân,
số 21/2006; Kỷ yếu Hội thảo khoa học Về tổ chức, quản lý công tác thi hành án,
của Ban chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương, Hà Nội, 2013; Báo cáo về kết quả
tọa đàm về Mô hình quản lý công tác thi hành án một số nước trên thế giới, của
Ban chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương, Hà Nội, 2013; Chuyên đề khoa học
Công tác thi hành án hình sự và việc tổ chức, quản lý công tác thi hành án hình sự
- thực trạng và phương hướng hoàn thiện mô hình quản lý, của Nguyễn Ngọc
Anh, Hà Nội, 2013; v.v
Vấn đề thi hành hình phạt không cách ly người bị kết án ra khỏi xã hội còn
được nhiều văn bản pháp lý quốc tế quan trọng đề cập đến như: Công ước chống
đối xử hoặc hình phạt tàn bạo, được thông qua bằng Nghị quyết số 39/46 ngày
10/2/1984 của Đại hội đồng Liên hợp quốc, Nxb Công an nhân dân, năm 1999; Các
quy tắc chuẩn, tối thiểu của Liên hợp quốc về các biện pháp không giam giữ (các quy tắc Tôkyô, 1990), được thông qua bằng Nghị quyết số 45/110 ngày 14/12/1990
của Đại hội đồng Liên hợp quốc; v.v
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, khảo sát trên đây cho thấy, ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu cơ bản về hệ thống hình phạt và THAHS nói chung, hoặc các khía cạnh chuyên sâu về thi hành hình phạt tù, tử hình, trục xuất, còn riêng đối với thi hành hình phạt không tước tự do chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức hoặc chỉ mới được thể hiện một phần trong kết quả của các công trình nghiên cứu khác về hình phạt, THAHS, các quy định của pháp luật có liên quan chứ chưa được triển khai nghiên cứu độc lập, chuyên sâu, đánh giá lý luận và tổng kết thực tiễn Mặt khác, từ trước đến nay chưa có một đề tài nghiên cứu nào đề cập đến tình hình thi hành hình phạt không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà Giang
Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này không trùng với bất kì công trình nào đã được nghiên cứu trước đây
