TỔNG QUAN VỀ CƠ QUAN LẬP PHÁP VÀ HÀNH PHÁP TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ VÀ NHẬT BẢN HIỆN NAY……….... Với ý nghĩa như vậy, tác giả chọn đề tài “Cơ chế kiểm soát quyền lực lập pháp và hành p
Trang 1MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỞ ĐẦU ……… 1PHẦN NỘI DUNG……… 2
1 TỔNG QUAN VỀ CƠ QUAN LẬP PHÁP VÀ HÀNH PHÁP TRONG
HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ VÀ NHẬT BẢN HIỆN NAY……… 2
1.1 Cơ quan lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Mỹ……… 21.1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, dân cư và lịch sử……… 21.1.2 Cấu trúc quyền lực lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Mỹ… 31.2 Cơ quan lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Nhật Bản trên
cơ sở Hiến pháp năm 1946……… 9
1.2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, dân cư và lịch sử……… 91.2.2 Cấu trúc quyền lực lập pháp và hành pháp Nhật Bản……… 10
2 CƠ CHẾ KIỂM SOÁT QUYỀN LẬP PHÁP VÀ HÀNH PHÁP TRONGHTCT MỸ VÀ NHẬT BẢN HIỆN NAY ……… 14
2.1 Cơ chế kiểm soát quyền lập pháp và hành pháp trong HTCTMỹ vàNhật Bản hiện nay - Những ưu, khuyết điểm chính ……… 142.2 Những giá trị phổ quát và ý nghĩa của chúng đối với việc đổi mới cơquan lập pháp và hành pháp ở Việt Nam hiện nay……… 182.2.1 Những giá trị phổ quát……… 192.2.3 Ý nghĩa của chúng đối với việc đổi mới cơ quan lập pháp vàhành pháp ở Việt Nam hiện nay……… 21PHẦN KẾT LUẬN……… 25TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 26
Trang 2PHẦN MỞ ĐẦU
Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước luôn là chính sách lớn của Đảng Cộngsản Việt Nam trong quá trình cách mạng, kể từ khi thành lập Nhà nước Việt NamDân chủ cộng hoà (năm 1945) đến nay Trong các văn kiện Đại hội Đảng, từ Đạihội VI đến nay, luôn đề ra những mục tiêu, giải pháp, định hướng cho việc xâydựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước, hướng tới mục tiêu xây dựng một Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nhà nước của dân, do dân và vì dân dưới
sự lãnh đạo của Đảng
Trong xu thế toàn cầu hoá, quốc tế hoá đang diễn ra mạnh mẽ và sôi độngnhư hiện nay, nhất là khi chúng ta đã trở thành thành viên chính thức của WTO,việc nghiên cứu, tìm hiểu, tham khảo kinh nghiệm của các nước trên thế giới,nhằm khai thác, kế thừa những thành tựu của nhân loại phục vụ cho sự nghiệp xâydựng và hoàn thiện Nhà nước ta là việc làm có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn
Mỹ và Nhật Bản là những nước tư bản phát triển nhất trên thế giới, có vị thế
và tầm ảnh hưởng lớn đối với chính trường quốc tế hiện nay Đây cũng đồng thời
là hai nước có tính điển hình về mô hình phát triển theo chính thể cộng hoà Tổngthống và Dân chủ đại nghị trên thế giới hiện nay Lịch sử phát triển và tạo lập thểchế chính trị của Mỹ và Nhật Bản phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó sự hoànthiện về tổ chức và cơ chế hoạt động của cơ quan lập pháp và hành pháp là yếu tốquan trọng Chính vì vậy, cách thức tổ chức và cơ chế hoạt động của cơ quan lậppháp và hành pháp ở các nước này rõ ràng là mang những giá trị phổ quát và có ýnghĩa tham khảo hết sức quan trọng đối với việc đổi mới và hoàn thiện cơ quan lậppháp và hành pháp ở Việt Nam hiện nay
Với ý nghĩa như vậy, tác giả chọn đề tài “Cơ chế kiểm soát quyền lực lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị của Mỹ và Nhật Bản hiện nay” làm
tiểu luận môn Chính trị học so sánh
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
1 TỔNG QUAN VỀ CƠ QUAN LẬP PHÁP VÀ HÀNH PHÁP TRONG
HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ VÀ NHẬT BẢN HIỆN NAY
1.1 Cơ quan lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Mỹ
1.1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, dân cư và lịch sử
Mỹ là tê gọi tắt của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ Nước Mỹ gồm 50 bang, vớidiện tích 9.631.420 km2 , lớn thứ tư thế giới Thủ đô là Washington Lãnh thổ Mỹgồm ba bộ phận cách xa nhau: 48 bang thuộc lục địa Bắc Mỹ, bang Alaska thuộcvùng Bắc cực và quần đảo Hawai ở ngoài biển Thái Bình Dương Địa hình nước
Mỹ tuy rộng, nhưng tương đối đơn giản Mỹ cũng là một trong những quốc giagiàu khoáng sản nhất thế giới, cả về trữ lượng và chủng loại
Về dân số, Mỹ là một trong những nước đông dân nhất thế giới Năm 2006,dân số nước Mỹ ước tính khoảng hơn 302 triệu người với thành phân tương đốiphức tạp bởi sự đa dạng của các yếu tố tôn giáo và dân tộc Phần lớn dân Mỹ sống
ở thành thị (chiếm 75%), theo các tôn giáo: Tin lành 61%, Thiên Chúa giáo 25%,
Do thái 5% GDP bình quân đầu người khoảng 46.000 USD/năm, chỉ có khoảng0,9% là nông nghiệp
Trước thế kỷ XVI, đây là địa bàn cư trú của các bộ tộc Anhđiêng Tuy nhiên,sau nhiều thế kỷ bị người da trắng tiêu diệt, đến nay người Anhđiêng còn khoảng1% Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX, có khoảng 4 triệu người da đen từ châu Phi
đã bị đưa tới Mỹ làm nô lệ Hiện nay khoảng 12,9% dân số Mỹ là người da đen,81,7% là người da trắng và 4,2% dân số còn lại thuộc các màu da khác v.v
Lịch sử nước Mỹ chỉ thật sự bắt đầu từ năm 1607 khi người Anh chính thứcthành lập thành phố Jamestown, quản lý thuộc địa bằng pháp luật và hình thànhchính quyền Năm 1714, liên hiệp Vương quốc Anh ra đời, khẳng định vị thế của
Trang 4người Anh tại Bắc Mỹ Năm 1768, cuộc đấu tranh giành độc lập của Mỹ dưới sựlãnh đạo của George Washington bắt đầu.
Năm 1776, Đại hội lục địa tại Philadelphia đã thông qua bản tuyên ngôn độclập của Mỹ, tuyên bố thành lập nhà nước liên bang gồm 13 bang đầu tiên, nhưng
cơ cấu liên bang còn rất lỏng lẻo, thực chất đây chỉ là một hợp bang Các điềukhoản liên bang chính thức được ký kết vào tháng 02 năm 1783 Tuy nhiên, vănbản pháp lý này đã bộc lộ nhiều điểm khiếm khuyết Không có một chính phủ quốcgia thực sự nào được đề cập trong văn kiện này, cấu trúc quyền lực của hệ thốngchính trị chưa được hoàn chỉnh Đến mùa hè năm 1787, một hội nghị lập hiến đượctriệu tập với sự tham gia của các đại biểu đến từ 13 bang để soạn thảo một bảnHiến pháp hoàn toàn mới cho nước Mỹ Không thủ tiêu quyền lực của các bang,nhưng Hiến pháp tập chung quyền lực cho Trung ương Liên minh đã trở thànhliên bang, sau đó Hiến pháp được bổ sung, hoàn thiện và có hiệu lực vào tháng 6năm 1788 sau khi đã có tối thiểu 09 chữ ký như đã thoả thuận Đây cũng đồng thời
là thời điểm chính thức đánh dấu sự ra đời của hệ thống chính trị Mỹ
1.1.2 Cấu trúc quyền lực lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Mỹ
* Cấu trúc quyền lực lập pháp
Ngành lập pháp được coi là hòn đá tảng của nền chính trị Mỹ, là cơ quanduy nhất có quyền ban hành luật quốc gia Quốc hội Mỹ gồm có 02 viện: Thượngviện và Hạ viện
- Thượng viện: là diễn đàn của chính quyền liên bang, giải quyết các vấn đề
rộng lớn có liên quan đến lợi ích quốc gia Theo quy định của Hiến pháp, tuổi đờithấp nhất của thượng nghị sỹ là 30 và phải là công dân nước Mỹ trong thời hạn ítnhất là 09 năm và khi được bầu phải cư trú ở tiểu bang đã bầu họ Nhiệm kỳ củathượng nghị sỹ là 06 năm, sửa đổi Hiến pháp lần thứ 17 quy định thượng nghị sỹ
Trang 5do cử tri trực tiếp bầu trong phạm vi mỗi tiểu bang và chỉ có 1/3 Thượng viện đượcbầu lại trong mỗi cuộc bầu cử 02 năm một lần cùng với Hạ viện nhằm tách Thượngviện ra khỏi sự kiểm soát và sức ép của người dân Hiến pháp qui định mỗi bang có
02 thượng nghị sỹ bất kể số dân của bang Thượng viện hiên nay có 100 người, đạidiện cho 50 bang của nước Mỹ Chủ tịch Thượng viện do phó Tổng thống đảmnhiệm, phó Tổng thống không phải là thành viên Thượng viện nên chỉ được bỏphiếu khi số phiếu ủng hộ hay phản đối là 50/50 Quyền điều hành Thượng việnthực tế do lãnh tụ phe đa số của Thượng viện đảm nhiệm Thượng viện bầu ra cácquan chức khác trong Thượng viện và chủ tịch lâm thời Thượng viện để điều hànhtrong trường hợp vắng phó Tổng thống Thượng viện có 16 uỷ ban thường trực.Ngoài các nghị sỹ ra, còn có đông đảo đội ngũ nhân viên giúp việc
- Hạ viện: là diễn đàn của những người đại diện cho dân và có trách nhiệm
giải quyết những vấn đề mà người dân ở từng địa phương đang quan tâm Hạ việnđược cử tri cả nước trực tiếp bầu ra trong cuộc bầu cử phổ thông đầu phiếu theo tỉ
lệ số dân của từng bang Trong thành phần Hạ viện, có 435 đại biểu chính thứcđược bầu từ 50 bang, 03 đại biểu dự khuyết đại diện cho các vùng có dân số chưađạt 520 nghìn người (Đông Samoa, Guam, Virginxkie), nhiệm kỳ 2 năm Các hạnghị sỹ không bị hạn chế số nhiệm kỳ Hiện nay có khoảng 30% hạ nghị sỹ đươngchức 5 – 7 khoá, 15% trên 10 khoá
Để trở thành một ứng cử viên Hạ viện, người ứng cử phải là công dân Mỹ từ
25 tuổi trở lên, đã có 07 năm mang quốc tịch Mỹ và là công dân của bang mà họđại diện trước ngày bầu cử
Do số lượng các thành viên lớn, đại diện cho các khu vực cử tri khác nhauvới các lợi ích đa dạng, Hạ viện có xu hướng tổ chức chặt chẽ hơn so với Thượngviện Chủ tịch Hạ viện là người đứng đầu đảng đa số trong Hạ viện Khác vớiThượng viện, Chủ tịch Hạ viện là người có quyền lực rất lớn Với những quyềnhạn của Quốc hội được ghi trong Hiến pháp, thì Chủ tịch Hạ viện có thể là người
Trang 6có thế lực lớn thứ hai trong nền chính trị Mỹ sau Tổng thống Với tư cách là ngườiđứng đầu phe đa số, chủ tịch Hạ viện có vai trò thúc đẩy, hoặc loại bỏ một số dựluật không có lợi cho đảng mình.
Hạ viện có 22 uỷ ban, số lượng thành viên các uỷ ban không giống nhau vàđược thành lập theo sự thoả thuận giữa hai đảng: Đảng Cộng hoà và Đảng Dân chủtrên cơ sở tỷ lệ số thành viên trong Hạ viện Thông thường Chủ nhiệm các uỷ ban
do các Nghị sỹ làm việc lâu năm nhất nắm giữ Các uỷ ban thường trực, đặc biệt là
uỷ ban Quy tắc, có vai trò rất quan trọng Nó có nhiệm vụ: chuẩn bị các văn bảnluật, giữ mối liên hệ với các cơ quan hành pháp liên bang về các vấn đề thuộc thẩmquyền, kiểm tra và giám sát hoạt động của các cơ quan, tổ chức và hoạt động củacác chức danh trong bộ máy nhà nước, các tổ chức xã hội, công ty tư nhân; là cầunối giữa các tổ chức chính trị - xã hội với Quốc hội và dư luận xã hội
- Quyền hạn của Quốc hội
Hiến pháp Mỹ trao cho Quốc hội quyền hành rất lớn, đó là quyền lập pháp,quyền sửa đổi hiến pháp và pháp luật Các quyền này được liệt kê trong điều khoảnthứ nhất, mục 8 của hành pháp
Quốc hội có quyền ban hành luật để điều tiết thương mại và tài chính, đượcphép trao hoặc bác bỏ quyền tối huệ quốc cho các nước có quan hệ buôn bán với
Mỹ Ngoài các luật trực tiếp điều tiết các quan hệ đối ngoại, Quốc hội còn cóquyền phê chuẩn hoặc sửa đổi các hiệp định thương mại đã được chính phủ đàmphán, ký kết
Ngoài quyền lập pháp, Quốc hội còn có nhiều quyền khác Những quyền này
có khả năng ảnh hưởng đến quá trình làm luật mới, trong đó có hai quyền quantrọng là quyền giám sát hoạt động của Chính phủ và quyền điều tra Quốc hội cũng
có quyền thành lập một số cơ quan và giao cho các cơ quan nay những nhiệm vụ
và quyền hạn cụ thể Các cơ quan này sẽ cho Quốc hội biết, nhánh hành pháp đang
Trang 7thực hiện những công việc gì Chính quá trình phân bổ ngân sách hàng năm đã traocho Quốc hội cơ hội để yêu cầu chính phủ giải trình những việc mà mình đangthực hiện, yêu cầu họ phải làm những gì và cuối cùng là cấp tiền cho những việc
mà Quốc hội muốn, hay thu hồi tiền đối với những việc mà Quốc hội không muốn
Cơ quan tổng kiểm toán là một cơ quan được thành lập để giúp Quốc hộitrong việc giám sát Quốc hội sự dụng cơ quan này để kiểm tra các chương trình vàcác bộ thuộc chính quyền Trung ương Hơn nữa, Quốc hội có quyền điều tra NếuQuốc hội hay một uỷ ban nào đó của Quốc hội cho rằng, có một vấn đề đã đượctiến hành không đúng các thủ tục mà pháp luật qui định, thì một cuộc điều tra sẽđược tiến hành Bên cạnh đó, Quốc hội cũng có quyền tư pháp nhất định Hạ viện
có thể luận tội các quan chức liên bang thông qua một tỷ lệ phiếu quá bán Sau đó,Thượng viện tổ chức một phiên toà để luận tội Nếu 2/3 phiếu của Thượng việnđồng ý buộc tội các quan chức này, họ sẽ buộc phải từ chức Về thực chất, Quốchội Mỹ được lập ra không phải để giúp cho chính phủ hoạt động có hiệu quả hơn,
mà nó được lập ra để phản ánh những mong muốn của người dân, để trở thành mộtdiễn đàn dân chủ
* Cấu trúc quyền lực hành pháp
- Tổng thống: Hiến pháp qui định “quyền hành pháp sẽ được trao cho một vị
Tổng thống Hiệp chủng quốc Mỹ châu” nên Tổng thống là chức vụ duy nhất đượcqui định phải bầu cử trên toàn quốc Nhiệm kỳ của Tổng thống là 04 năm, mỗiTổng thống đảm nhiệm không quá hai nhiệm kỳ Tổng thống và phó Tổng thốngđược bầu gián tiếp do đại cử tri bầu ra Số lượng đại cử tri bằng tổng số thượngnghị sỹ + hạ nghị sỹ + 03 đại biểu của quân Côlumbia, hiện nay là 538 người Chỉcông dân Mỹ chính gốc, đủ 35 tuổi và sống ở Mỹ không dưới 14 năm mới cóquyền ứng cử vào chức vụ Tổng thống Để trúng cử Tổng thống và phó Tổngthống, ứng cử viên phải thu được đa số phiếu tuyệt đối của đại cử tri
Trang 8Về lập pháp, Tổng thống giám sát chặt chẽ quá trình sáng tạo luật, có quyền
triệu tập Quốc hội bất thường, hàng năm gửi thông điệp đến Quốc hội, đề xuấtnhững văn bản pháp luật (có 30% dự luật là của Tổng thống); quyền phủ quyết dựluật (từ năm 1789 – 1989, quyền này được sử dụng 1.421 lần, chỉ có 103 trườnghợp Quốc hội vượt qua được quyền phủ quyết nay)[4, tr 170] Quốc hội không thểbuộc Tổng thống trả lời bất cứ vấn đề nào, ngoại trừ đang có lời buộc tội
Về hành pháp, Tổng thống có quyền thành lập chính phủ, bổ nhiệm (với sự
đồng ý của Thượng viện) các Bộ trưởng, Thẩm phán liên bang, hội đồng cố vấn ,đại sứ v.v tất cả khoảng 3.000 chức vụ Tổng thống có quyền chuẩn bị dự án ngânsách, các dự luật tài chính; ban hành các văn bản lệnh thừa hành, qui tắc, qui chế,
kế hoạch cải tổ v.v Là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, Tổng thống có quyềntuyên bố tình trạng khẩn cấp trong cả nước hay từng địa phương, có quyền dùngsức mạnh quân sự lập trận tự Về đối ngoại, Tổng thống có quyền thay mặt quốcgia ký kết các hiệp định với các nước, hoạch định chính sách đối ngoại v.v
Về tư pháp, Tổng thống bổ nhiệm các Thẩm phán Toà án liên bang, ra lệnh
ân xá
Tuy nhiên, Tổng thống vẫn có thể bị truất quyền, trong trường hợp bị luậntội Qui trình như sau: đầu tiên uỷ ban pháp luật của Hạ viện soạn thảo công thứcbuộc tội, Hạ viện xem xét, thông qua chuyển sang Thượng viện dưới sự chủ toạcủa Chánh án Toà án tối cao Nếu đạt 2/3 số phiếu thông qua, Tổng thống bị truấtquyền Trong thực tế, điều này cũng ít xảy ra
- Chính phủ liên bang Mỹ ngoài Tổng thống còn nhiều bộ phận khác như
Văn phòng điều hành của Tổng thống và Nội các, các uỷ ban điều hành độc lập,các trung tâm v.v
Văn phòng điều hành của Tổng thống được thiết lập nhằm cố vấn và hỗ trợ
Tổng thống trong việc điều hành bộ máy Văn phòng này gồm 8 cơ quan và gần
Trang 91.400 nhân viên Ba cơ quan quan trọng nhất của văn phòng điều hành là: Vănphòng Nhà Trắng, Hội đồng an ninh quốc gia và văn phòng quản lý và ngân sách.
Các bộ thuộc Nội các là những cơ quan chủ chốt trong chính phủ liên bang,
hiện nay gồm 16 bộ Mỗi bộ thuộc Nội các do một Bộ trưởng đứng đầu Bộ trưởng
do Tổng thống bổ nhịem với sự đồng ý của Thượng viện Thời gian làm việc của
Bộ trưởng phụ thuộc vào Tổng thống
Các cơ quan điều hành là những cơ quan quan trọng của nhánh hành pháp
không thuộc Nội các, bao gồm Văn phòng quản lý nhân sự, cơ quan Hàng không
và Vũ trụ quốc gia, Cục dự trữ quốc gia, Cục tình báo trung ương Mỹ v.v Ngườiđứng đầu các cơ quan này do Tổng thống bổ nhiệm với sự phê chuẩn của Thượngviện
Các uỷ ban điều tiết chịu trách nhiệm điều tiết và thiết lập các qui định cho
một số thành phần nhất định của nền kinh tế Chẳng hạn, Uỷ ban thương mại liêntiểu bang chịu trạch nhiệm điều tiết mạng lưới đường sắt, xe buýt và xe tải; Uỷ banbưu chính liên bang giám sát các hoạt động liên lạc điện thoại, vô tuyến và truyềnhình v.v Mặc dù do Tổng thống bộ nhiệm chức chủ tịch, nhưng các uỷ ban nàyvẫn tương đối độc lập và mang tính lưỡng đảng (các thành viên của nó phải đến từhai đảng lớn)
- Chính phủ có thẩm quyền: khởi thảo, vạch ra chính sách đối nội, đối ngoại;
quản lý, bao quát tất cả các lĩnh vực cơ bản trong xã hội, điều hoà, phối hợp các cơquan hoạt động; ban hành các văn bản dưới luật; trình các dự luật lên Quốc hộiv.v Cơ quan hành pháp hoạt động độc lập, không bị Quốc hội giải tán, chỉ chịutrách nhiệm trước Tổng thống Các thành viên chính phủ không được kiêm nhiệmchức vụ trong Quốc hội
Trang 101.2 Cơ quan lập pháp và hành pháp trong hệ thống chính trị Nhật Bản trên cơ sở Hiến pháp năm 1946
1.2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, dân cư và lịch sử
Nhật Bản là một quốc đảo nằm ở Đông Bắc Á Với gần 4.000 hòn đảo lớnnhỏ khác nhau, trong đó có 04 đảo chính: Honshu, Hokaiđo, Shikoku, Kyushu.Diện tích Nhật Bản là 377.815 km2, trong đó hơn 70% là đồi núi, chỉ có 13% là đấttrồng trọt Địa hình phức tạp, địa hình dài, nhiều núi đá với nhiều hải cảng rất đẹp.Tuy nhiên, lại là một đất nước – như người Nhật nói không có nhiều tài nguyênthiên nhiên, khoáng sản, nhiều núi lửa và thường diễn ra động đất v.v
Dân số Nhật Bản khoảng 130 triệu người, mật độ dân cư rất cao và phân bốkhông đồng đều Thành phần dân tộc khá thuần nhất, có tới 99% là người Nhật,còn lại là người Hoa, Triều Tiên và một số dân tộc khác Tôn giáo chính của NhậtBản là Phật giáo, ngoài ra còn có Cơ đốc giáo, Hồi giáo Người Nhật lấy đạoKhổng làm chuẩn mực đạo đức và coi đạo Thần là đạo gốc GDP bình quân đầungười khoảng 37.000USD/năm, nông nghiệp chỉ chiếm 2% GDP với 6% dân số lànông dân
Sau hai quả bom nguyên tử do Mỹ ném xuống Hiroshima (ngày 6/8) vàNagasaki (ngày 9/8) nước Nhật đã đầu hàng vô điều kiên quân đồng minh vào
ngày 14/8/1945 Ngày 15/8/1945, Chính phủ Nhật Bản chấp nhận tuyên bố
Posdam, thông báo cho toàn dân về việc Nhật Bản đầu hàng quan đồng minh Tuyên bố Posdam yêu cầu Nhật Bản cần có Hiến pháp mới, trong đó phải qui định
dân chủ hoá nền chính trị đất nước, đảm bảo nhân quyền cơ bản, thành lập Chínhphủ mới Tháng 10/1945, Nội các đã lập “Uỷ ban điều tra Hiến pháp” và bắt tayvào việc soạn thảo Hiến pháp sửa đổi do Quốc vụ khanh, Bộ trưởng Matsumotolàm chủ nhiệm Qua nhiều lần soạn thảo, thương thuyết, chỉnh sửa… cuối cùngHiến pháp Nhật Bản cũng được thông qua ngày 07/10/1946 [ xem 5, tr 42 – 44]
Trang 11Hiến pháp năm 1946 của Nhật đã đáp ứng được hai vấn đề cơ bản là dânchủ hoá và tính tới nền văn hoá mang tính tập thể nên từ đó đế nay, nó đã phát huytác dụng giúp Nhật Bản gặt hái được nhiều thành công, kinh tế phát triển đứng vàohàng đầu thế giới, chính trị cũng có những bước đổi mới và ngày càng hoàn thiệnhơn Điều đó khẳng định một điều, thể chế chính trị được qui định trong Hiến phápnăm 1946 mặc dù là mô hình chính trị theo kiểu mẫu phương Tây nhưng nó đãđược Nhật Bản hoá một cách thành công.
1.2.2 Cấu trúc quyền lực lập pháp và hành pháp Nhật Bản
* Cấu trúc quyền lực lập pháp
Quốc hội gồm các đại biểu của công dân, là trung tâm của chính trị NhậtBản Quốc hội là cơ quan quyền lực tối cao, là cơ quan lập pháp duy nhất của đấtnước Quốc hội Nhật Bản gồm hai viện: Thượng viện và Hạ viện
- Thượng viện: thành lập theo qui định của Hiến pháp nhằm kiềm chế quyền
lực của Hạ viện Thượng viện có 252 đại biểu Nhiệm kỳ của thượng nghị sỹ là 06năm, cứ 03 năm bầu lại một nửa Thượng viện gồm: Chủ tịch, các phó Chủ tịch,Ban thư ký, Ban lập pháp, các phiên họp toàn thể Thượng viện có 17 ban thườngtrực, các thành viên được bầu từ các nghị sỹ, ngoài ra, tuỳ theo tình hình thực tế,Thượng viện có thể thành lập một số uỷ ban đặc biệt và uỷ ban nghiên cứu về cácvấn đề kinh tế - xã hội v.v
- Hạ viện: do nhân dân trực tiếp bầu ra, số lượng đại biểu không cố định, mà
thay đổi theo diễn biến chính trường (khoảng trên dưới 500 đại biểu) Trong đó,khoảng 300 nghế được bầu theo đa số, 200 được bầu theo tỷ lệ Nhiệm kỳ của các
hạ nghị sỹ là 04 năm, tuy nhiên, Hạ viện có thể bị giải tán sớm bởi sắc lệnh củaNhật hoàng trên cơ sở đề nghị của Thủ tướng Hạ viện bầu Chủ tịch và phó Chủtịch trong số các thành viên của mình Trong cơ cấu tổ chức của Hạ viện có BanThư ký, ban lập pháp và các phiên họp toàn thể Hạ viện có 20 uỷ ban thường trực,
Trang 12chuyên trách từng lĩnh vực Các uỷ ban này gồm chủ nhiệm, hai phó chủ nhiệm vàcác thành viên khác, có nhiệm vụ giúp Hạ viện chuẩn bị các dự án luật và kiểm trahoạt động của Chính phủ Hạ viện còn thành lập các uỷ ban đặc biệt khi thấy cầnthiết thảo luận về các dự luật và các vấn đề không thuộc phạm vi của các uỷ banthường trực Ngoài ra, Hạ viện còn thành lập Hội đồng về đạo đức chính trị và các
uỷ ban nghiên cứu
- Thẩm quyền của Quốc hội
Quốc hội là cơ quan quyền lực tối cao, là cơ quan lập pháp duy nhất của đấtnước Quốc hội là trung tâm quyền lực của nhà nước Ngoài quyền lập pháp là banhành, sửa đổi và bãi bỏ các luật qui định nội dung và phương thức điều hành hoạtđộng chính trị của đất nước, Quốc hội còn có quyền giám sát tài chính quốc giathông qua quyền bàn bạc ngân sách, quyền điều tra chính trị, có trách nhiệm giữgìn an ninh chính trị của đất nước v.v
Về nguyên tắc, quyết định của Quốc hội được thông qua trên cơ sở và cácnghị quyết của hai viện nhất trí với nhau Trong trường hợp dự án luật đã được Hạviện thông qua bị phủ quyết hoặc sửa đổi ở Thượng viện, thì Hạ viện phải thôngqua lại dự án đó và phải cần 2/3 số phiếu chấp thuận trong số các nghị sỹ có mặt,
dự án đó chính thức được thông qua Về việc thông qua ngân sách, các hiệp ước,khi hai viện không nhất trí với nhau thì nghị quyết của Hạ viện được coi là nghịquyết của Quốc hội Chính vì vậy, giới nghiên cứu chính trị học cho rằng, hiện nay
ở Nhật Bản quyền lực của Thượng viện chỉ bằng 1/6 Hạ viện
Hạ viện có quyền thành lập và bãi miễn Chính phủ Chính phủ hoạt động vàchịu trách nhiệm tập thể truứơc Hạ viện Trong các kỳ họp Hạ viện, Chính phủphải báo cáo toàn bộ công việc lãnh đạo hoạt động hành chính của mình, đồng thờiphải giải trìng các vấn đề mà các nghị sỹ chất vấn Khi Hạ viện bỏ phiếu bất tín
Trang 13nhiệm thì toàn thể Chính phủ phải từ chức, trừ phi Hạ viện bị giải tán trong vòng
10 ngày
* Cấu trúc quyền lực hành pháp
- Nội các: được thành lập trên cơ sở của cả hai viện, tuy nhiên quyền quyết
định thuộc về Hạ viện Sau đó, Quốc hội đệ trình ứng cử viên lên Nhật hoàng để bổnhiệm làm Thủ tướng Trên thực tế, Thủ tướng thường là lãnh tụ của đảng hay liênminh đảng chiếm đa số trong Hạ viện Thủ tướng bổ nhiệm và bãi nhiệm các thànhviên Nội các, Nhật hoàng chỉ xác nhận việc đó Tuy nhiên, đa số thành viên Nộicác phải là hạ nghị sỹ Theo qui định của Hiến pháp, Thủ tướng và các thành viêncủa Chính phủ phải là viên chức dân sự Thông qua Nhật hoàng, Thủ tướng bổnhiệm Chánh án và chỉ định các Thẩm phán Toà án tối cao
Điều 65 Hiến pháp qui định: quyền hành chính thuộc về Nội các, Nội cácgồm Thủ tướng và không quá 20 Bộ trưởng, phải chịu trách nhiệm tập thể trướcQuốc hội Thủ tướng điều hành các phiên họp của Nội các Trong Nội các, ngoàivăn phòng Nội các còn có các cơ quan giúp việc khác
- Cơ quan hành chính nhà nước: Cơ quan tiến hành các công việc hành
chính trên thực tế theo pháp luật là các cơ quan hành chính ở Bộ, Uỷ ban, Tổng cụcđặt dưới sự kiểm soát của Nội các Trong các cơ quan hành chính Nhà nước, còn
có nhiều cơ quan đặt tại địa phương, với tư cách là các cơ quan đại diện nhà nướctại địa phương Để phân công trách nhiệm các cơ quan hành chính, Nội các đặt ra
tư cách pháp nhân đặc biệt theo luật định như công ty công trình công cộng hoặctổng cục Các cơ quan đó độc lập với nhau và thực thi các hoạt động công cộng
- Thẩm quyền hành pháp
Nội các là cơ quan quyền lực tối cao trong hệ thống hành chính quốc gia cótrách nhịem điều hành hoạt động của cơ quan hành chính cấp dưới, có nhiệm vụliên hệ với Quốc hội về cách thức tiến hành các hoạt động hành chính