Đảng ta đã chỉ rõ: chúng ta cần phải nâng cao dân trí, xây dựng đội ngũ cán bộ một cách cơ bản, chính quy, có hệ thống, tr ớc hết là cán bộ lãnh đạo và quản lý ở các cấp, vững vàng về ch
Trang 1Häc viÖn ChÝnh trÞ quèc gia Hå ChÝ Minh
Trang 2đoàn ngời thuộc đối tợng quản lý.
Tâm lý học lãnh đạo, quản lý là yếu tố cực kỳ quan trọng giúpcho ngời lãnh đạo hiểu rõ và nhận thức đúng về đối tợng mà mình quản
đề đợc các nhà lãnh đạo, quản lý đặc biệt quan tâm
Để thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa,nhằm mục tiêu dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh, rất cần có một đội ngũ lãnh đạo, quản lý từ Trung ơng đến cơ sở
"vừa hồng vừa chuyên", ngang tầm yêu cầu nhiệm vụ mới Chính vì vậy,
Đảng ta luôn quan tâm đến việc giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảngviên vừa giỏi về năng lực, trình độ chuyên môn, vừa có phẩm chất chínhtrị, đạo đức và lối sống lành mạnh, đồng thời biết tạo ra môi tr ờng tâm lý
đồng thuận, phong phú để thúc đẩy xã hội phát triển bền vững
Đảng ta đã chỉ rõ: chúng ta cần phải nâng cao dân trí, xây dựng
đội ngũ cán bộ một cách cơ bản, chính quy, có hệ thống, tr ớc hết là cán
bộ lãnh đạo và quản lý ở các cấp, vững vàng về chính trị, gơng mẫu về
đạo đức, trong sạch về lối sống, có trí tụê, kiến thức và năng lực hoạt
động thực tiễn, gắn bó với nhân dân, đồng thời thông qua hoạt động thựctiễn và phong trào cách mạng của nhân dân để giáo dục, rèn luyện, đạo
đức, đánh giá, sàng lọc, tuyển chọn cán bộ, đáp ứng đ ợc nhu cầu đào tạo,bồi dỡng cán bộ trong tình hình mới, nhất là những cán bộ tạo nguồn cho
Trang 3các cấp, các ngành trong cả nớc Chính vì vậy, chúng tôi chọn vấn đề
"Bằng kiến thức tâm lý học lãnh đạo, quản lý, phân tích cơ sở lý luận
và thực tiễn của việc hình thành và hoàn thiện nhân cách ng ời lãnh
đạo, quản lý ở nớc ta hiện nay" làm tiểu luận.
Tiểu luận này đợc kết cấu thành 2 phần:
Phần 1: Lý luận chung về nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý.Phần 2: Phơng hớng hình thành và hoàn thiện nhân cách ngờilãnh đạo, quản lý ở nớc ta hiện nay
Trang 4Phần I:
Lý luận chung
về nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
1 Khái niệm nhân cách - nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
1.1 Khái niệm nhân cách
Nhân cách là vấn đề thuộc về con ngời và xã hội con ngời là mộtthực thể sinh học - xã hội Tâm lý học nghiên cứu con ng ời trên cả haimặt sinh học và xã hội Chính trong quá trình học tập, lao động này,con ngời thiết lập các mối quan hệ xã hội hình thành nên bản chất củamình
Khi con ngời thực hiện một hoạt động nhất định, có mục đích, có
ý nghĩa nhằm nhận thức hay cải biến hiện thực khách quan thì nó đ ợc coi
là chủ thể Nh vậy, khi con ngời với t cách là thành viên của xã hội, làchủ thể các quan hệ xã hội, của hoạt động có ý thức, chínhlúc biểu hiện
"nhân cách" của ngời đó Nh vậy, nhân cách là bản chất xã hội của mộtcá nhân
Nhân cách không sinh ra và lớn lên với con ngời nhân cách chỉhình thành và phát triển ở con ngời trong quá trình trởng thành, hoạt
động và quan hệ xã hội
Nói chung, nhân cách là mặt tâm lý xã hội của cá nhân, là t cáchcủa một cá nhân, là những tiêu chuẩn cần thiết về phẩm chất và năng lựccủa một cá nhân để đợc đánh giá và thừa nhận là thành viên của xã hộiloài ngời
Vậy, nhân cách là gì?
Có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách: "nhân cách là một
hệ thống bền vững các đặc điểm có ý nghĩa xã hội đặc trng cho cá nhânvới t cách là một thành viên của xã hội hay một cộng đồng nào đó"(1),
"nhân cách là toàn bộ những đặc điểm, phẩm chất tâm lý của cá nhân,quy định giá trị xã hội và hành vi xã hội của họ" (2) "Nhân cách là toàn
bộ phẩm chất tâm lý của cá nhân đã hình thành và phát triển từ trong cácquan hệ xã hội"(3)
1.2 Khái niệm nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
Trang 5+ Từ những khái niệm về nhân cách trên đây, tâm lý học lãnh
đạo, quản lý xác định: Nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý là toàn bộnhững đặc điểm, phẩm chất tâm lý cá nhân quy định giá trị, xã hội vàhành vi quan hệ xã hội của ngời lãnh đạo, quản lý Nhân cách ngời lãnh
đạo, quản lý là một nhân cách mẫu mực và hoàn thiện, phản ánh nhữngchuẩn mực của con ngời mới xã hội chủ nghĩa và trên thực tế cuộc sốngcông tác luôn luôn đợc quần chúng đánh giá cao và thừa nhận là ngờilãnh đạo, quản lý của mình
Nhân cách con ngời nói chung đều có tính xã hội, thống nhất, tíchcực, ổn định, giao lu và phát triển Hoạt động lãnh đạo, quản lý chủ yếu
là làm việc với con ngời, là ảnh hởng tác động qua lại giữa nhân cách
ngời lãnh đạo, quản lý với nhân cách của mọi thành viên trong tập thể và đ
-ợc mọi ngời trong đó đánh giá và thừa nhận là ngời lãnh đạo, quản lý của
họ Do đó, nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý phải là một tấm gơng mẫumực, nhất quán giữa lời nói và việc làm
2 Đặc điểm của nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
Nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý có những đặc điểm cần lu ý sau
đợc sự thống nhất của nó trong hành vi và hoạt động, đợc xã hội và mọingời đánh giá, thừa nhận sự nhất quán và trung thực của phẩm chất, nhâncách đó
- Tính ổn định và phát triển của nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý.
Một trong những đa ực trng của nhân cách là ổn định và pháttriển Ta nhận thấy tính ổn định của nhân cách rất rõ nét nh họ, tên, giớitính, nghề nghiệp đều gắn liền với toàn bộ cuộc đời hoặc từng giai đoạn
Trang 6phát triển con ngời Các phẩm chất của nhân cách, các kiểu hành vi,phong cách ứng xử hoạt động đợc hình thành trong một thời gian dài th-ờng ổn định với các quan hệ xã hội, nếp sống, chế độ sinh hoạt, làm việc
ổn định Có thể trong cuộc đời và hoạt động thờng nhật, đôi khi có nhữngbiến động, có nét tính cách "khác, lạ" xuất hiện, có những thay đổi của
đối tợng hoạt động của môi trờng cuộc sống, nhng nhìn chung thì chúngvẫn không làm thay đổi đợc đặc điểm, phẩm chất và thuộc tính của mộtnhân cách Ngợc lại, bản lĩnh, phong cách, t cách tơng đối ổn định củamột nhân cách nh thế càng trọn vẹn, bền vững có chiều sâu, đợc thửthách và càng phát triển, hoàn thiện
- Tính tích cực và chủ động của nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý.
Nhân cách là của một chủ thể hoạt động tích cực, thúc đẩy xã hộiphát triển Nhân cách đợc hình thành nhờ hoạt động tích cực của cá nhântrong các quan hệ xã hội, là sản phẩm của xã hội Để đ ợc thừa nhận làmột nhân cách tích cực và chủ động, con ngời phải tích cực quan sát, họctập hành động để nhận thức các chuẩn mực hành vi xã hội, hoạt độngtheo các chuẩn mực xã hội góp phần nhận thức và cải tạo thế giới, cải tạochính mình Nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý càng phải thể hiện rõ tínhtích cực và chủ động trong hoạt động nhận thức, cải tạo xã hội Đó là mộtgiá trị xã hội đợc so sánh lựa chọn và thừa nhận, ngời lãnh đạo, quản lýphải là một chủ thể hoạt động tích cực cải tạo tự nhiên, xã hội và hoànthiện bản thân theo yêu cầu thực hiện lý tởng giải phóng con ngời vàcông bằng xã hội
- Tính giao lu và tự chủ của nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý.
Nhân cách không thể hình thành nếu con ngời không chung sống,quan hệ với một ngời Giao lu và tiếp xúc với mọi ngời trở thành nhu cầuthiết thân của mỗi con ngời Từ hành vi, ngôn ngữ, trong quan hệ giaotiếp xã hội, qua các kiểu hoạt động, tiếp cận với những ng ời xung quanh,mỗi ngời tự rút ra đợc cách thức ứng xử, hành động cho riêng mình Từquá trình hoạt động liên nhân cách LX.Vgôtxki, nhà tâm lý học ngờiNga, cho rằng: nhân cách là cái của tôi có trong ta và cái ta có trong ng ờikhác, đồng thời là cái ngời khác có trong ta Chỉ trong giao lu với mọingời, con ngời mới có nhân cách Đây là một yêu cầu khách quan đối vớicon ngời nói chung và càng phải đặc biệt chú ý trong nhân cách ng ời
Trang 7lãnh đạo, quản lý Theo quan điểm này, chúng ta nhận thấy rõ vai trò củaphơng pháp trực quan, nêu gơng của ngời lãnh đạo, quản lý và phơngpháp giáo dục bằng tập thể trong hoạt động tập thể và giao l u, mẫu mìnhnhân cách của ngời lãnh đạo, quản lý càng đợc mọi ngời tập trung chú ý,thì tính tự chủ, gơng mẫu càng có ý nghĩa Từ đó, mỗi ngời nhận ra mình,
từ hoàn thiện mình theo những chuẩn mực của xã hội, quy định của tậpthể và tấm gơng của ngời lãnh đạo, quản lý
3 Cấu trúc của nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
Đời sống tâm lý của ngời lãnh đạo, quản lý cũng có một cấu trúcnhất định; ta có thể xác lập đợc một cấu trúc điển hình của nhân cách nóichung Có nhiều quan điểm khác nhau về cấu trúc của nhân cách Trongquan niệm đó, quan niệm bao quát hơn và phù hợp hơn, cấu trúc nhâncách nói chung và của ngời lãnh đạo, quản lý nói riêng bao gồm 4 thuộctính tâm lý: xu hớng, tính cách, năng lực và tính khí
1 Xu hớng nhân cách ngời lãnh đạo, quản lý
Xu hớng là chiều hớng hoạt động và phát triển cuộc đời của mộtcon ngời, là mục tiêu phấn đấu trong cuộc sống, trở thành động cơ thôithúc hoạt động của con ngời Xu hớng nhân cách của một cá nhân đợchình thành và phát triển theo trình độ nhận thức, tình cảm và ý chí của họ
đối với mục đích của cuộc đời cần đạt tới Xu hớng quy định phơng hớnghoạt động và phát triển của cá nhân Xu hớng biểu hiện ở các mặt nhucầu, hứng thú, lý tởng, thế giới quan và niềm tin của mỗi cá nhân
Theo A.G.Côvaliốp: "Nhu cầu là sự đòi hỏi của cá nhân và cácnhóm xã hội khác nhau muốn có những điều kiện nhất định để sống và
thấy cần thiết để bảo đảm sự tồn tại cân bằng của nó với thế giới xungquanh Cho nên, nhu cầu là trạng thái tâm lý biểu hiện sự phụ thuộc củanhân cách đối với thế giới xung quanh Ph.Ăngghen chỉ rõ: "ng ời ta quycho bộ óc, cho sự phát triển và hoạt động của bộ óc, tất cả công lao làmcho nền văn minh phát triển nhanh chóng, và đáng lẽ phải giải thích hoạt
động của mình từ nhu cầu của mình ( ), thì ngời ta lại quen giải thíchhoạt động của mình từ t duy của mình và chính vì thế mà dần dần xuất
(1) A.G.Côvaliốp: Tâm lý học xã hội, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1976, tr.93.
(2) C.Mác - Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, t.20 tr.651.
Trang 8Nhu cầu của ngời lãnh đạo, quản lý trớc hết cũng phải phù hợp vàthống nhất với nhu cầu chính đáng của con ngời, biểu hiện sự khát vọngham muốn làm cho dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh Đó là động cơ chủ yếu, thôi thúc hành động của bản thân và lôicuốn mọi ngời cùng thực hiện.
Trong quá trình hoạt động, để đáp ứng nhu cầu cá nhân có thể gặp
đợc các đối tợng vừa đáp ứng đợc nhu cầu, vừa thu hút đợc tình cảm, làmcho cá nhân có thái độ đặc biệt đối với đối tợng đó, hứng thú, lý tởng, thếgiới quan
- Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối t ợng nào đóvừa có ý nghĩa trong đời sống, vừa có khả năng đem lại cho cá nhân đónhững cảm xúc nhất định
- Lý tởng là mục tiêu cao đẹp đợc phản ánh trong đầu óc con ngờidới hình thức một hình ảnh mẫu mực, hoàn chỉnh, có sức lôi cuốn họ vàohoạt động để vơn tới mục tiêu đó
- Thế giới quan là hệ thống quan niệm về tự nhiên, xã hội và conngời Thế giới quan có vai trò định hớng, điều chỉnh mọi hoạt động Nógiúp con ngời nhìn nhận, đánh giá thế giới xung quanh và bản thân, vạchhớng cho họ lựa chọn những thái độ và hành vi trong hoạt động
- Niềm tin là sự hòa quyện một cách hữu cơ giữa nhận thức, tìnhcảm và ý chí của cá nhân Ngời lãnh đạo, quản lý phải có niềm tin vữngvàng và kiên định vào mục tiêu và con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội
2 Tính cách ngời lãnh đạo, quản lý
Tính cách là thuộc tính tâm lý cá nhân quan trọng nhất của nhâncách Tính cách của cá nhân đợc thể hiện rõ nét cả ở xu hớng, năng lực,cảm xúc, tình cảm và ý chí
Tính cách là sự thể hiện rõ nét những đặc điểm tâm lý của cánhân Những đặc điểm này quy định ý thức, hành vi của cá nhân trongnhững điều kiện và hoàn cảnh nhất định, thể hiện thái độ của họ đối vớithế giới xung quanh, với công việc với mọi ngời và bản thân
Tính cách của cá nhân chính là quan hệ ứng xử, hệ thống thái độ
đối với công việc, đối với ngời khác, đối với xã hội, đối với bản thân Nócòn biểu hiện cả trong quá trình nhận thức tình cảm, ý chí của cá nhân
Có cả những nét tính cách tốt hoặc tính cách xấu của cá nhân Thái độ
Trang 9đối với xã hội, với lao động của mỗi ngời có thể tích cực hay tiêu cực,chăm chỉ hay lời nhác, làm việc sáng tạo hay bảo thủ Thái độ và quan hệ
đối với lao động là dấu hiệu đáng tin cậy để xem xét tính cách của mỗicá nhân khi cần đánh giá nhân cách của một con ng ời và giao nhiệm vụcho họ Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy rằng, đối với tự mình phải "luôn luôncầu tiến bộ luôn luôn tự kiểm điểm, tự phê bình Sửa đổi khuyết điểm
còn nhấn mạnh: "Tự mình phải chính trớc, mới giúp đợc ngời khác chính
huy những nét tính cách tích cực và hạn chế, khắc phục những nét tínhcách tiêu cực của bản thân Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: Đảng viên vàcán bộ cũng là ngời, ai cũng có tính tốt và tính xấu Song đã là một ng-
ời cách mạng thì phải cố gắng phát triển những tính tốt và sửa bỏ nhữngtính xấu Vì tính xấu của một ngời chỉ có hại cho ngời đó, còn tính xấucủa một đảng viên, một số cán bộ sẽ có hại đến Đảng, có hại đến nhândân"(3)
Tính cách ngời lãnh đạo, quản lý thể hiện ở thái độ tốt đối với xãhội và bản thân, có tình cảm cách mạng, quyết tâm hoàn thành mọinhiệm vụ đợc giao Ngời lãnh đạo, quản lý phải tu dỡng rèn luyện mình
để khuyết điểm ngày càng ít, tính tốt ngày càng nhiều theo năm điềunhân, nghĩa, trí dũng, liêm nh Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy
3 Năng lực của ngời lãnh đạo, quản lý
Mỗi cá nhân có những khả năng nhất định để có thể hoạt động đạt
đợc kết quả Năng lực đợc hiểu là khả năng học tập nghiên cứu và ápdụng những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào các lĩnh vực hoạt động và đemlại hiệu quả Năng lực là một thuộc tính tâm lý vô cùng quan trọng đốivới mỗi con ngời, đặc biệt là ngời lãnh đạo, quản lý, nó cho biết con ngời
có thể làm đợc việc gì và làm đến đâu, nó bảo đảm cho ngời lãnh đạo,quản lý hoàn thành đợc nhiệm vụ và tiến hành đợc các hoạt động nhằmcải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân
Những t chất, tố chất di truyền có sẵn là điều kiện quan trọng,những thuận lợi nhất định cho sự hình thành, phát triển năng lực cá nhân
Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: "Năng lực của ngời không phải hoàn toàn do tự
Trang 10ta cần phân biệt năng lực với trí thức, kỹ năng, kỹ xảo Tri thức là nhữnghiểu biết mà con ngời thu nhận đợc từ lập trờng, sách báo và kinh nghiệmcuộc sống Kỹ năng là sự vận dụng bớc đầu những kiến thức vào thực tế,
kỹ xảo là sự vận dụng thuần thục chung Năng lực là khả năng áp dụngnhững tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào một lĩnh vực hoạt động nhất định cóhiệu quả
ở ngời lãnh đạo, quản lý còn có khả năng cá biệt, khả năng cábiệt thể hiện ở tầm vực quản lý của ngời lãnh đạo, quản lý rộng hay hẹp,nông hay sâu, có bị tác động bởi tuổi tác và tính cơ động trong các tácphong công tác hay không Ngoài năng lực tổ chức, ngời lãnh đạo, quản
lý cần có những năng lực kiểm tra, kiểm soát
4 Tính khí của ngời lãnh đạo, quản lý
Tính khí là một thuộc tính tâm lý cá nhân tơng đối ổn định, nólàm cho hoạt động tâm lý của mỗi cá nhân có sắc thái độc đáo, khiến cánhân này khác cá nhân kia một cách rõ rệt
Tính khí gắn liền với đặc điểm hoạt động sinh lý thần kinh củamỗi cá nhân, là sắc thái của các hành vi cá nhân, là đặc trng chung nhất
về cờng độ và nhịp độ hoạt động tâm lý của mỗi cá nhân
- Kiểu hoạt động thần kinh mạnh, cân bằng và linh hoạt là cơ sởsinh lý - thần kinh của loại tính khí linh hoạt
- Kiểu hoạt động thần kinh mạnh, cân bằng và không linh hoạt làcơ sở sinh lý - thần kinh của loại tính khí điềm đạm
- Kiểu hành động thần kinh mạnh, không cân bằng là cơ sở sinh
lý - thần kinh của loại khi nóng nảy
- Kiểu hoạt động thần kinh yêu là cơ sở sinh lý của tính khí trầm,
u t Ngoài ra, tính khí còn phụ thuộc vào các thuộc tính tâm lý khác, đặcbiệt là vào ý chí, nghị lực và tính cách của mỗi cá nhân
Tính khí là sắc thái của hành vi cá nhân, nó chi phối hoạt độngtâm lý con ngời về cờng độ, về tốc độ, về nhịp độ tính khí không khôngquy định nội dung tốt hay xấu của hành vi con ngời, tính khí tơng đốibền vững
Dới đây là một số biểu hiện của bốn loại tính khí nói trên:
+ Ngời tính khí hoạt bát thờng tỏ ra linh hoạt, nhanh nhẹn, dễthích nghi với sự thay đổi của hoàn cảnh Khi đ ợc giao công việc phù hợpvới hứng thú của bản thân thì họ tỏ ra hăng hái, tìm cách v ợt mọi khó
