Thơ Thanh Thảo trong nhà trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa

Cho đến nay nó vẫn thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn học, giáo viên và học sinh bởi Đàn ghi ta của Lor- ca là bài thơ hay cả về nội dung và nghệ thuật và điều đặ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội, 2016

LỜI CẢM ƠN

Bằng tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc em xin chân thành cảm ơn

cô giáo TS LA NGUYỆT ANH - người đã tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ chúng em hoàn thành khóa luận này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong Khoa Ngữ văn,

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 11 tháng 05 năm 2016

Người thực hiện

Lưu Thị Thanh Bình

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

- Khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của

cô giáo TS LA NGUYỆT ANH

- Khóa luận không sao chép từ tài liệu có sẵn

- Kết quả nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của bất cứ tác

giả nào

Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày 11 tháng 05 năm 2016

Tác giả khóa luận

Lưu Thị Thanh Bình

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

7 Đóng góp của khóa luận 5

8 Kết cấu của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Những tiền đề khoa học 6

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn học 6

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa 6

1.1.1.2 Khái niệm văn học 7

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học 7

1.2 Thanh Thảo và quá trình sáng tác 8

1.2.1 Vài nét về tác giả 8

1.2.2 Quá trình sáng tác của Thanh Thảo 9

1.3 Khảo sát sáng tác của thơ Thanh Thảo trong trường THPT 15

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA TÂY BAN NHA QUA HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT 16 2.1 Lorca - người con, người chiến sĩ, người nghệ sĩ tự do Tây Ban Nha 16

2.1.1 Lorca – ngườ i con ưu tú của đất nước Tây Ban Nha xinh đe ̣p 16

2.1.2 Lor ca- người nghệ sĩ 18

2.1.3 Lorca - người chiến sĩ chiến đấu cho tự do 21

2.2 Cô gái Digan – biểu tượng của lối sống con người Tây Ban Nha 27

2.2.1 Một số đặc trưng địa văn hóa của người Di-gan 27

2.2.2 Cô gái Di-gan như là biểu tượng của niềm tin và sự thủy chung 29

CHƯƠNG 3 KHÔNG GIAN VĂN HÓA XỨ SỞ TÂY BAN NHA 32

3.1 Không gian văn hóa sinh thái 32

3.1.1 Hình ảnh vầng trăng - biểu tượng của cái đẹp, sự tự do 33

3.1.2 Hoa lilac - biểu tượng cho sự sống của con người Tây Ban Nha 36

3.1.3 Dòng sông - nét văn hóa tâm linh Tây Ban Nha 39

3.1.4 Đường chỉ tay trong tín ngưỡng Tây Ban Nha 41

3.2 Không gian văn hóa sinh hoạt, lễ hội 42

3.2.1 Không gian của những trận đấu bò tót 42

3.2.2 Không gian của điệu nhảy Flanmico 45

3.2.3 Đàn ghita và nốt nhạc li la li la la 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học, nghệ thuật cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục… là những bộ phận hợp thành của toàn thể cấu trúc văn hoá Nếu văn hoá thể hiện quan niệm và cách ứng xử của con người trước thế giới, thì văn học là hoạt động lưu giữ những thành quả đó một cách sinh động nhất Để

có được những thành quả quả đó, văn hoá của một dân tộc cũng như của toàn thể nhân loại từng trải qua nhiều chặng đường tìm kiếm, chọn lựa, đấu tranh

và sáng tạo để hình thành những giá trị trong xã hội Văn học vừa thể hiện con đường tìm kiếm đó, vừa là nơi định hình những giá trị đã hình thành Cũng có thể nói văn học là văn hoá lên tiếng bằng ngôn từ nghệ thuật

Văn học biểu hiện văn hoá, cho nên văn học là tấm gương của văn hoá Trong tác phẩm văn học, ta tìm thấy hình ảnh của văn hoá qua sự tiếp nhận và tái hiện của nhà văn Trong chương trình học Văn ở THPT có rất nhiều tác phẩm mở rộng văn hóa đó có thể là văn hóa dân gian qua thơ của Hồ Xuân Hương, đó còn là không gian văn hóa làng quê trong thơ Nguyễn Duy, Nguyễn Bính…Và cả văn hóa của nước ngoài qua bài “Đàn ghi ta của Lor-ca” của Thanh Thảo

Thanh thảo là một gương mặt tiêu biểu trong đội ngũ các nhà thơ trẻ thời kì chống Mỹ Bằng tài năng và tâm huyết của mình, Thanh Thảo đã sớm khẳng định phong cách thơ và đem đến cho nền thơ ca chống Mỹ nói riêng, thơ ca dân tộc nói chung một tiếng thơ, một cách tiếp cận và khám phá hiện thực, một phương thức biểu hiện mới mẻ độc đáo Thơ Thanh Thảo đã góp phần làm phong phú và đa dạng nền thơ ca của dân tộc, góp phần làm phong phú và đa dạng nền thơ ca của dân tộc, góp một tiếng nói làm nên diện mạo

đời sống tinh thần cao cả của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc giành độc lập, tự do dân chủ

Từ năm 2008, bài thơ Đàn ghi ta của Lor- ca (Thanh Thảo) chính thức

được đưa vào chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1 Cho đến nay nó

vẫn thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn học, giáo viên

và học sinh bởi Đàn ghi ta của Lor- ca là bài thơ hay cả về nội dung và nghệ

thuật và điều đặc biệt ở bài thơ còn giúp cho học sinh nhìn về văn hóa của một đất nước với nhiều nét đẹp truyền thống

Xuất phát từ góc nhìn mới mẻ về văn hóa xứ sở của một đất nước với vẻ

đẹp đa dạng, phong phú Chính vì vậy, lựa chọn đề tài “Thơ Thanh Thảo trong nhà trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa”, chúng tôi hi vọng góp

phần xác định cơ sở khoa học để đánh giá những nét đặc sắc trong thơ Thanh Thảo và phục vụ cho việc học tập, giảng dạy môn Ngữ văn ở Trung học Phổ thông sau này

2 Lịch sử vấn đề

Đa số các nhà nghiên cứu, phê bình văn học khi đánh giá về Thanh Thảo đều thống nhất về cái “mới” và “lạ” trong thơ ông, đặc biệt là một bản lĩnh thơ luôn táo bạo, gai góc, quyết liệt đầy sức thuyết phục, thể hiện ý thức cách tân thơ ca rõ nét

Trong Văn Chương, cảm và luận - Nguyễn Trọng Tạo cho rằng: “Thơ

Thanh Thảo không lạnh, thậm chí nóng bỏng, là giọt cồn ở nồng độ cao”

Thơ anh là “những tia chớp từ trời cao làm hiện lung linh tất cả sự vật chung

xung quanh ta” [16, tr.75]

Thiếu Mai trong bài Thanh Thảo - thơ và trường ca (1980) đã khẳng định:

“Thơ Thanh Thảo có dáng riêng Đọc anh, dù chỉ mới một lần, thấy ngay dáng

ấy (…) thơ Thanh Thảo là thơ của tâm hồn giàu suy tưởng, giàu trí tuệ (…) đầy đặn cả hai mặt cảm xúc và suy nghĩ” [13- tr.97, 98]

Ở bài viết Thanh Thảo – gương mặt tiêu biểu sau 1975, tác giả Bích Thu

đã đưa ra ý kiến khá sắc sảo: “ Thanh Thảo đã đem đến cho người đọc một thực

đơn tinh thần mới mẻ và độc đáo làm phong phú tiếng nói của thơ hôm nay”

[20, tr.422]

Tác giả Lại Nguyên Ân với Dấu chân những người lính trẻ và thơ Thanh

Thảo đã đưa ra những ý kiến khá sắc sảo về thơ anh khi viết về người lính:

“Thanh Thảo đã tìm được khá nhiều cung bậc, nhiều sắc thái để tô đậm nét

vô danh, bình thường ở những người lính cùng thế hệ (…) và những nét vô danh bình thường này “như báo trước một thầm thì gì nữa, một xác nhận về đặc điểm thế hệ, hơn nữa, một thứ tuyên ngôn” [2, tr.135]

Trong bài Đàn ghi ta của Lor-ca và nỗ lực đổi mới thơ của Thanh Thảo,

tác giả Nguyễn Văn Bính nhận xét: Đây là bài thơ giàu nhạc tính và nhạc tính được tạo nên bởi thể thơ, cấu trúc trùng điệp, âm hưởng tiếng đàn… Bên cạnh

đó, đặc sắc của bài thơ còn là sự sáng tạo hình ảnh, những hình ảnh tượng

trưng gợi nhiều suy tưởng Bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca” nằm trong mạch

cảm xúc của nhà thơ Thanh Thảo về cuộc đời và số phận ngang trái của những con người sống có nhân cách và nghĩa khí

Bài viết Một tìm tòi thú vị của Thanh Thảo in trong tập Thơ – điệu hồn

và cấu trúc, tác giả Chu Văn Sơn cũng có những phát hiện đầy hấp dẫn về bài

thơ Đàn ghi ta của Lor-ca Tác giả nhâ ̣n xét: Thanh Thảo “vay mượn” không

ít vốn liếng âm nhạc để đầu tư cho thơ mình Mạch triển khai của thi phẩm tuân theo cấu trúc của một ca khúc, nhập cấu trúc ca khúc vào cốt tự sự để chúng đồng thể với nhau Bài thơ là sự “đồng bệnh tương lân” của Thanh Thảo với F.G.Lor-ca và là thành quả đặc sắc về cách tân nghệ thuật thơ của Thanh Thảo

Các bài viết tuy ở mức độ khác nhau song phần nào đề cập được nét chung nhất về thơ Thanh Thảo: thơ Thanh Thảo có chiều sâu, ông có cách nói

cách khám phá về con người, hình tương nhân vật và vẻ đẹp văn hóa thiên nhiên đất nước con người qua sáng tác của nhà thơ Ở phần lịch sử vấn đề, tác giả khóa luận dành sự quan tâm đặc biệt tới những ý kiến liên quan đến đề tài Bên cạnh sự phong phú về nội dung cũng như hình thức thì cùng với yếu

tố văn hóa con người thiên nhiên xứ sử đất nước Tây Ban Nha, khóa luận tiếp

tục nghiên cứu chuyên sâu về Thơ Thanh Thảo trong nhà trường phổ thông

từ góc nhìn văn hóa

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tìm hiểu thơ Thanh Thảo trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa giúp chúng ta thấy được vẻ đẹp thiên nhiên, phong tục sinh hoạt, hình tượng con người ở đất nước Tây Ban Nha

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu về Thanh Thảo - nhà thơ của sự tìm tòi đổi mới, đi tìm hiểu về đất nước Tây Ban Nha qua không gian văn hóa và qua hình tượng nhân vật

- Thấy được nét độc đáo và đặc sắc trong thơ Thanh Thảo và khẳng định những đóng góp của ông đối với thơ ca hiện đại Việt Nam

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài khóa luận đặt ra vấn đề nghiên cứu: Thơ

Thanh Thảo trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa, cho nên chúng tôi

chọn xuất phát điểm từ vấn đề có ý nghĩa khái quát văn hóa, từ đó đi vào tìm

hiểu bài thơ Đàn ghi ta của Lor - ca trong chương trình sách giáo khoa Ngữ

văn 12, tập 1

- Phạm vi tư liệu: Tư liệu chính mà chúng tôi khảo sát là sách giáo khoa

Ngữ văn ở THPT, bài thơ Đàn ghi ta của Lor- ca trong chương trình sách

giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1 Bên cạnh đó, để làm nổi bật vấn đề này, khi cần

thiết, khóa luận còn có sự liên hệ đến những sáng tác của các nhà thơ khác

6 Phương pháp nghiên cứu

Vận dụng phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học, kháo luận

sử dụng phối hợp các phương pháp:

- Phân tích và tổng hợp

- Phương pháp so sánh,hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

7 Đóng góp của khóa luận

- Khóa luận đã tiến hành nghiên cứu một phần nội dung từ góc nhìn

văn hóa qua bài thơ Đàn ghi ta của Lor- ca của Thanh Thảo

- Kết quả nghiên cứu của khóa luận một lần nữa khẳng định tài năng độc đáo của Thanh Thảo và góp phần vào vi ệc tiếp nhâ ̣n tác phẩm văn ho ̣c cũng như việc – học tác phẩm thơ của Thanh Thảo trong nhà trường ở bậc THPT

8 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

của khóa luận gồm ba chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Văn hóa Tây Ban Nha qua hình tượng nhân vật

Chương 3: Không gian văn hóa sứ xở Tây Ban Nha

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Những tiền đề khoa học

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn học

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

Hiện nay trên thế giới có rất nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về văn hóa Mỗi một định nghĩa, quan niệm về văn hóa đó được được hiểu một cách khác nhau

Theo UNESCO, văn hóa bao gồm: Tổng thể các giá trị về vật chất và tinh thần; tổ chức xã hội, đó là các phương thức sống; những quyền cơ bản về con người; đức tin tự nguyện của con người, đó là các truyền thống tín ngưỡng [22,tr.43]

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nói: "Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá.Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn" [22, tr.43]

PGS - Viện sĩ Trần Ngọc Thêm cũng cho cho rằng văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần, nó thể hiện trình độ của mỗi dân tộc trong quá trình lịch sử của mình Đặc biệt, ông còn nhấn mạnh điểm thống nhất căn bản mang tính nhân loại khi nhận thức về văn hóa là tính sáng tạo,

đó là cốt lõi của văn hóa Điểm khác biệt giữa các nền văn hóa của mỗi cộng

đồng dân tộc là ở mức độ của tinh thần nhân văn của nền văn hóa ấy [22,tr.45]

Như vậy hiểu theo một cách khái quát nhất: “Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động sống nhằm phục vụ nhu cầu và lợi ích của con người Các giá trị văn hóa được lưu giữ và truyền thụ từ đời này qua đời khác”

1.1.1.2 Khái niệm văn học

Văn học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã

hội và con người Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư

cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ [8,tr.401]

Khái niệm văn học đôi khi có nghĩa tương tự như khái niệm văn chương

và thường bị dùng lẫn lộn Tuy nhiên, về mặt tổng quát, khái niệm văn học thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương, văn chương thường chỉ nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, sự sáng tạo của văn học về phương diện ngôn ngữ, nghệ thuật ngôn từ Văn chương dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học

Trước đây, quan hệ văn hóa và văn học được coi là quan hệ tương hỗ Thứ quan hệ ngang bằng của hai hình thái ý thức xã hội cùng thuộc thượng tầng kiến trúc, cùng phản ánh một số cơ sở hạ tầng Bởi thế, nghiên cứu văn hóa thù văn học được coi như một nguồn tài liệu, còn nghiên cứu văn học thì lại tìm thấy ở nó những chủ đề văn hóa, cũng là một kiểu tài liệu Như vậy,văn hóa và văn học làm tài liệu nghiên cứu cho nhau Quan hệ này mang tính bề ngoài, đôi khi tình cờ không bộc lộ bản chất của nhau

Ngày nay, hẳn ai cũng thừa nhận văn hóa là một tổng thể, một hệ thống, bao gồm nhiều yếu tố trong đó có văn học Như vậy, văn hóa chi phối văn học với tư cách là hệ thống chi phối yếu tố, toàn thể chi phối bộ phận

Đây là quan hệ bất khả kháng Tuy nhiên, văn học so với các yếu tố khác là một yếu tố mạnh và năng động Bởi thế, nó luôn có xu hướng đi trượt ra ngoài

hệ thống Trong khi đó thì hệ thống nhất là hệ thống văn hóa, luôn có xu hướng duy trì sự ổn định Như vậy, sự xung đột, sự chống lại của văn học đối với văn hóa là không thể tránh khỏi Nhưng nhờ thế mà văn học có sáng tạo Sáng tạo những giá trị mới cho bản thân nó và cho hệ thống Sáng tạo lớn thì

có thể dẫn tới sự thay đổi của hệ thống

Nếu văn học chỉ là một bộ phận của văn hóa, một yếu tố trong hệ thống văn hóa thì nó không thể và không có quyền “vượt mặt” hệ thống để tiếp xúc với hoặc tác động trực tiếp đến hệ thống xã hội, mà phải gián tiếp qua hệ thống văn hóa Từ đây có thể thấy văn học nếu có chức năng phản ánh hiện thực thì cũng không thể phản ánh trực tiếp được mà chỉ có thể phản ánh thông qua “ lăng kính” văn hóa, thông qua “bộ lọc” của các giá trị văn hóa Nhờ thế mà tránh được sự phản ánh “gương phản ánh” một cách trần trụi, có lẽ cũng nhờ thế mà tạo cho văn học một lối phản ánh đặc trưng, phản ánh như người ta thường nói ,có nghệ thuật Nhưng liệu một tia sáng phản chiếu mà phải đi qua một bầu khí quyển văn hóa với nhiều khúc xạ như vậy thì có còn nguyên giá trị phản ánh hay

Như vậy giữa văn học và văn hóa có mối quan hệ mật thiết, tương hỗ lẫn nhau, bổ sung cho nhau Là nền tảng tìm kiếm những cái hay, đặc sắc cho mỗi tác phẩm văn học

1.2 Thanh Thảo và quá trình sáng tác

1.2.1 Vài nét về tác giả

Thanh Thảo, tên thật là Hồ Thành Công sinh năm 1946, quê xã Tân Đức, huyện Mộ Đức, tỉnh Quãng Ngãi Tốt nghiệp khoa văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tham gia chiến đấu ở chiến trường miền Nanm

Sau năm 1975, ông hoạt động trong lĩnh vực văn nghệ báo chí Giữ chức

vụ Phó Chủ tịch Hội đồng Thơ, Hội nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Quảng Ngãi Ông là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Cùng với Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Xuân Quỳnh,… Thanh Thảo đã góp phần tạo nên và hoàn thiện gương mặt của thế

hệ trẻ chống Mĩ

Sau đại thắng 1975, Thanh Thảo vẫn tiếp tục con đường thơ của mình, đây là chặng đường của những trăn trở trong cuộc kiếm tìm và đổi mới tư duy nghệ thuật trong giai đoạn mới của văn học Việt Nam

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, ông viết tới 9 trường ca: Những

người đi tới biển (1976), Trẻ con ở Sơn Mỹ (1976-1978), Những nghĩa sĩ Cần Giuộc (1978-1980), Bùng nổ của mùa xuân (1980-1981), Đêm trên cát (1982), Trò chuyện vói nhân vật của mình (1983), Cỏ vẫn mọc (1983), Khối vuông Rubich (1985), Mêtrô (2009) Và 5 tập thơ: Tàu sắp vào ga

(1986), Bạch đàn gửi bạch dương (1987), Từ một đến một trăm (1988),

Thanh Thảo 1 2 3 (2007), Thanh Thảo 70 (2008) Ngoài thơ ca, Thanh

Thảo còn viết tiểu luận, phê bình văn học, từ đó khẳng định vị trí cũng như đóng góp của ông đối với nền văn học nước nhà

Tác giả được nhận giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1979 cho

tập thơ Dấu chân qua trảng cỏ; Giải thưởng của Ban Văn học Quốc phòng

An ninh, Hội Nhà văn Việt Nam cho tập trường ca Những ngọn sóng mặt

trời (1955)

1.2.2 Quá trình sáng tác của Thanh Thảo

- Con đươ ̀ ng thơ của Thanh Thảo trước 1975

Với gia tài khá đồ sộ là những tập thơ, trường ca và tiểu luận phê bình của Thanh Thảo, có thể kết luận rằng nghệ thuật là một chủ đề tư tưởng lớn trong sáng tác của tác giả sau năm 1975 Là nhà thơ có ý thức sâu sắc về nghệ thuật về sứ

mạng của người nghệ sĩ luôn khao khát mở đường, Thanh Thảo bày tỏ quan niệm nghệ thuật thể hiện rõ nét trên ba phương diện thẩm mỹ, bản chất và hình thức

Về mặt thẩm mỹ Thanh Thảo tìm đến cái đẹp “thô sơ và hực sáng” trong

vô vàn vẻ đẹp khác vốn có của cuộc sống này “Thô sơ” trước hết là vẻ đẹp tiềm ẩn trong những gì giản dị nhất, mộc mạc nhất, đời thường nhất có khi đó chỉ là “tiếng gà bất chợt”, vang lên “bên bờ kinh hoang tàn” để khẳng định sự sống, là “ánh sáng bí ẩn” của “búp xà lách” xanh non như một sự khởi đầu, là hoa nhài tinh khiết, thơm một cách tự tin” giữa chợ đời xô bồ, là “tiếng khóc tiếng cười tan rất mau” của trẻ thơ để lại cho cuộc đời những dư vị nguyên sơ, thuần phác và trong trẻo Cái đẹp thô sơ là cái đẹp từ bản chất, không giả dối

và chân thành

Phẩm chất thứ hai trong quan niệm thẩm mĩ của Thanh Thảo đó chính là

sự “hực sáng” vẻ đẹp của ánh sáng của sức nóng, bất ngờ, bùng nổ và quyết liệt Có thể coi đó là khoảng khắc huy hoàng nhưng có sức soi chiếu và lan tỏa khôn cùng “Thô sơ và hực sáng” vừa tương phản vừa bao hàm như vẻ đẹp của hoa cúc đã được tôn vinh trong thơ Thanh Thảo “đầy dáng vẻ tầm thường đến tuyệt vời tinh tế/ kiêu hãnh vì đạm bạc” Bên cạnh đó, cái đẹp trong thơ Thanh Thảo còn “lấp lánh chất người” đó là một vẻ đẹp sáng và thẳng

“Trải qua rét buốt lửa nồng Gia tài còn lại tấm lòng ấy thôi Những người mọc thẳng giữa đời Như rừng dương chắn ngang trời cát bay”

(Những ngọn song mặt trời - Thanh Thảo)

Những con người trong thơ Thanh Thảo đều ít nhiều có phẩm chất của một người nghệ sĩ, đặc biệt những nhà thơ rạng ngời vẻ đẹp nghĩa khí, vẻ đẹp của sự xả thân hi sinh vì tự do, vì cái đẹp như Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, L.Aragor, F.GLorca Và bản thân Thanh Thảo cũng là một nhà thơ

nghĩa khí bởi khát vọng được cống hiến với cuộc đời và nghệ thuật Có thể thấy, cái đẹp thơ Thanh Thảo là những vẻ đẹp bình thường nhưng cao cả, lặng

lẽ mà âm vang Nó đánh thức cảm xúc, khơi gợi suy nghĩ của người đọc, mở ra

đa tầng suy nghĩa của cuộc sống nó là “những vệt bùn làm vinh hạnh cho thơ”

Thanh Thảo quan niệm bản chất của thơ “mãi mãi là bí mật” Có thể ta “mãi mãi dò tìm” nhưng “mãi mãi không thể nào chạm đáy” Nhà thơ khẳng định thơ là

sự đối lập căng thẳng giữa tâm hồn và không có tâm hồn” Nhưng tâm hồn thơ

phải mang bản chất chân thành Đó là sự thành thực của cảm xúc thơ

“Tôi sẵn sàng gặp gió, gặp bão, gặp em Riêng sự hững hờ là tôi không chờ gặp”

(Trăm mảnh gỗ vuông - Thanh Thảo)

Đó còn là tính chất vô tư lợi của thơ “sinh ra từ lao động, thơ là kẻ thù của lười nhác Sống thật thà vô tư, thơ không sao chịu nổi thói giả dối và vụ

lợi” (Trò chuyện với nhân vật của mình - Thanh Thảo) Thơ còn sống bởi

những điều giản d ị, kì lạ cảm xúc và sự khám phá bản chất chiều sâu của sự vật hiện tượng Đối với Thanh Thảo, điều đó là cả một khát vọng trong thơ

“Bạn ơi tôi làm sao tới được

Những khoảng rừng nguyên sinh trong tâm hồn bạn Nơi cành lá um tùm dây leo chằng chịt

Lớp lớp rễ ngầm với những giọt nước đầu tiên”

(Thơ bốn câu - Thanh Thảo)

Có khi thơ chỉ cần một khoảnh khắc nhưng nó có thể đồng cảm, an ủi và nâng đỡ con người trước mọi hoàn cảnh của cuộc sống Hơn thế còn lay động

và thức tỉnh tâm hồn Có thể thấy, Thanh Thảo đã thể hiện một cái nhìn vừa khách quan vừa trân trọng, vừa tự hào về bản chất, chức năng và vai trò của thơ

để từ đó, thơ là người giữ ngọn lửa niềm tin để Thanh Thảo và những nguời

làm thơ tiếp tục sáng tạo và cống hiến

Yếu tố thứ ba trong quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo đó là hình thức thơ Không có hình thức thì cũng chẳng bao giờ có nghệ thuật Cách nhìn, cách cảm về thế giới và con người cần có một hình thức tương ứng để biểu hiện Thanh Thảo đã đưa ra nhiều quan niệm nghệ thuật mới về thẩm mĩ

và bản chất thơ, những cách tân mạnh mẽ nhất của thơ Thanh Thảo là trên phương diện hình thức Ông quan niệm: “Rubíc là cấu trúc thơ” bởi “tôi xoay quanh ô vuông Những sắc màu chưa đồng nhất Rubíc là trò chơi kì lạ Chúng

ta phải vất vả bao nhiêu để sắp xếp nhiều ý nghĩ Có hàng tỉ cách sắp xếp” Phải chăng thơ cũng là một trò chơi đầy bí ẩn mà mỗi lần thay đổi diện mạo thơ lại xuất hiện đầy bất ngờ? Nhưng điều quan trọng là thơ phải có một trục quay vô hình, đó là điểm tựa để thơ khởi phát và sinh tồn Vì vậy, cấu trúc, quan niệm về ngôn ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, thể loại thơ mang đậm cá tính của một cái đầu tỉnh táo và trái tim lửa cháy, đã làm nên một gương mặt thơ

Thanh Thảo không thể trộn lẫn

Lời thơ của Thanh Thảo cũng là tuyên ngôn nghệ thuật không chỉ của riêng mình mà còn dành cho cả một thế hệ đương thời Con đường thơ mà những nhà thơ trẻ theo đuổi, nằm ở thế đối lập và tương phản với thơ ca của những thời kì trước Đối với Thanh Thảo, thơ như một đối tượng thẩm mĩ xuất hiện theo cấp số cộng trong sáng tác của nhà thơ Nhưng nàng thơ đỏng đảnh, chẳng chịu ở yên để nhà thơ hoàn thiện bức chân dung, nên Thanh Thảo vẫn mải miết tìm kiếm gương mặt đích thực của thi ca Thứ hai,Thanh Thảo phát biểu trực tiếp quan niệm nghệ thuật trong những bài báo, những tập tiểu luận bàn về thơ và trả lời người đọc Dù có thể chỉ bàn tới một hay vài khía cạnh của thơ ca nhưng tất cả đều thể hiện những suy nghĩ nghiêm túc, khao khát tìm kiếm và khái quát về thơ Thanh Thảo

Thứ ba, bàn về thơ người khác cũng là cách Thanh Thảo lựa chọn để bộc

lộ quan niệm thơ của mình Nhà thơ nghĩ và viết về thơ và những nhà thơ

trong quá khứ - hiện tại và tương lai Nhưng dù viết về đối tượng nào thì Thanh Thảo vẫn tiếp cận bằng con mắt kiếm tìm đau đáu “như thỏi nam chân hút tìm những mạt quý kim của bạn sở hữu đồng nghiệp”

Thơ Thanh Thảo ẩn sau sự cộng hưởng của những sắc nhọn, những đùa chơi, những mềm mại, là một năng lượng thơ hay nói đúng hơn là một ám ảnh thơ của một cuộc đời, mà cho đến bây giờ nhà thơ vẫn luôn khao khát đi tìm

- Thanh Thảo một con đường thơ mới sau 1975

“Thơ hay là chết”, “chết” trong tâm hồn hay “sống” để được chết cho thơ? Đối với Thanh Thảo, không có một sự lựa chọn nào khác Nếu Federico

Garcia Lorca từng nói khi tôi chết, hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta, thì người

ngưỡng mộ ông – nhà thơ Thanh Thảo cũng “sẵn sàng tử vì đạo” hiến dâng cuộc đời một cách vô điều kiện cho cuộc hành trình theo đuổi những ám ảnh

day dứt về nghệ thuật thi ca

Đổi mới và dấn thân đó là con đường duy nhất cho các nghệ sĩ chân chính, cho dù đó là con đường mờ mịt, chông gai và đơn độc Đổi mới trong sáng tác nghệ thuật nói chung đã khó, đổi mới trong thơ lại càng khó hơn

“Thơ vẫn là cái gì mờ mờ ảo ảo, vừa là cài gì ta vừa bắt được đó lại tuột đâu mất thơ vẫn là hình bóng, đôi khi là bóng của bóng nữa” (Thanh Thảo) Và dù

có tới được hay không, thì Thanh Thảo vẫn luôn chọn cho mình vị trí tiên phong với tinh thần táo bạo của một bản lĩnh dám dấn thân “Số phận của một nhà thơ cách tân là luôn phải ở vạch xuất phát Và luôn phải biết quên” (Thanh Thảo) Bắt đầu với Dấu chân qua trảng cỏ, Người đi tới biển, Những

ngọn so ́ ng mặt trời,… Thanh Thảo đã trở thành một tiếng thơ mới mẻ, ấn

tượng trong thơ ca cách mạng Việt Nam Nhưng vì “ngoài xa còn xa nữa” (Tvardopxki) Thanh Thảo đã không dừng lại, nhà thơ là một hiện tượng đặc biệt, vì sau những bước đi ban đầu của mình, Thanh Thảo vẫn không ngừng theo đuổi những dự định sáng tạo mới

Sáng tạo và đổi mới là sứ mệnh cay đắng và vinh quang của những người nghệ sĩ chân chính, trong đó có Thanh Thảo Đối với nhà thơ, dấn thân trên con đường sáng tạo không chỉ là ý thức trách nhiệm, là bản lĩnh mà còn

là niềm đam mê không thể lý giải Nhà thơ đổi mới là nhà thơ đang lầm lũi, tự đày ải mình trên “con đường người không khôn ngoan gập ghềnh lầy thụt/ Sao anh không con đường đã dọn sạch/ Hành hạ thân mình như thế để làm

chi” (Từ một đến trăm - Thanh Thảo) Tuy nhiên không thể dừng bước quay

lại, vì không thể đành long là một kẻ ngủ quên

“Bãi cát, bãi cát dài

dù phía trước chân trời mù mịt

dù bước chân dẫn về cõi chết

không thể không đi”

(Những ngọn sóng mặt trời - Thanh Thảo)

Có những lúc dường như Thanh Thảo cũng cảm thấy thất bại, đã hoài công vô ích đau xót và bất lực:

“con chim vẫn quyên lỡ vận

lang thang trên mặt đất

tiếng kêu sao nghẹn ngào

ta đã phí hoài quá nhiều sức lực

gót chân mòn những bước không đâu”

(Đêm trên cát - Thanh Thảo)

Và cái giá phải trả cho đổi mới thật đắt Đó không chỉ là đau khổ, là hiểm nguy như “trước mõm chó, trước vó ngựa” mà còn có thể là cái chết

“tóc bạc trắng chờ lưỡi dao chưa - biết- bao- giờ - đến” Nhưng Thanh Thảo vẫn ném thơ của mình vào thác xiết, sẵn sàng trả bất cứ giá nào để nhích lên

dù chỉ một bước trên con đường sáng tạo và tự hào vì được là người mở đường “dù phải húc đầu vào đá, để mở cửa” là “những con còng không hối

tiếc đã mở những con đường bí mật giữa mênh mông” Thanh Thảo có đủ niềm tin vào con đường mình đã chọn, vì như nhạc sĩ tài hoa Văn Cao đã từng nói “Người ta yêu những người cố mở đường mà thất bại, yêu những người biết thất bại mà dám mở đường, bởi vì những người đó đã nghĩ đến sự tiến bộ nghệ thuật”

1.3 Khảo sát sáng tác của thơ Thanh Thảo trong trường THPT

Như vậy, qua khảo sát thơ Thanh Thảo trong trường Trung học Phổ thông

chúng tôi nhận thấy, thơ Thanh Thảo có một bài Đàn ghita của Lorca là một

bài thơ viết theo phong cách mới, theo lối tượng trưng siêu thực, đây là một bài thơ rất khó tiếp cận đối với cả giáo viên và học sinh và làm thế nào để cho học sinh nắm bắt được tác phẩm thì giáo viên cũng phải am hiểu được phông văn hóa của bài học để học sinh dễ hiểu bài hơn

Từ thực tế trên có thể thấy việc học sinh tiếp nhận thơ Thanh Thảo còn khá mới mẻ và gặp nhiều khó khăn chính vì vậy chúng tôi quyết định chọn đề

tài nghiên cứu về “Thơ Thanh Thảo trong nhà trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa” nhằm giúp cho việc giảng dạy và tiếp nhận thơ Thanh Thảo

trong trường phổ thông một cách dễ dàng hơn

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA TÂY BAN NHA QUA HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT

2.1 Lorca - người con, người chiến sĩ, người nghệ sĩ tư ̣ do Tây Ban Nha

Toàn bộ bài thơ, bên cạnh nét đẹp về nền văn hóa có từ lâu đời của Tây Ban Nha như lễ hội đấu bò tót, điệu nhảy Flanmico, nhạc cụ truyền thống cây đàn ghi ta muôn thủa Hình tượng nhân vật người con, người chiến sĩ, người nghệ sĩ Lorca xuyên suốt toàn bộ tác phẩm - nhà thơ nổi tiếng, nhạc sĩ, họa sĩ, kịch tác gia, nhà hoạt động sân khấu thiên tài, đồng thời là người chến sĩ chống phát xít kiên cường của xứ sở Espagna Quê hương Granada miền Nam Tây Ban Nha là nơi khởi đầu cũng là nơi kết thúc sự sống của một con người có nhân cách cao đẹp, tâm hồn phóng khoáng, yêu tự do nhưng số phận oan khuất.

Ngày 5 tháng 6 năm 1898, Granada – một trong bốn thành phố lớn của

xứ Andalucia ở miền Nam Tây Ban Nha, vốn đã làm say đắm lòng người bởi không khí mê cuồng của những điệu nhảy, bài ca và những ngày hội đấu bò tót rực lửa; bởi sức sống bất tận của những rặng ôliu ngăn ngắt, những vườn cam trĩu quả; bởi sự quyến rũ của những vườn bạc hà, hoa nhài ngát hương đêm hè và bởi cả một không gian mơ hồ, xa xăm, huyền bí – đã trở thành chứng nhân lịch sử cho sự ra đời của Federico Garcia Lorca Người sau này

đã vinh danh Granada và Tây Ban Nha trên bản đồ của nền văn minh nhân

loại “Nếu có ngày, nhờ Trời, tôi được vinh quang, thì vinh quang ấy phân

nửa thuộc về Granada, nơi đã tạc nặn nên cái tạo vật tôi: thi sĩ bẩm sinh không thể cải hồi” (F.G.Lorca) Ngày 19 tháng 8 năm 1936, “con chim họa mi

xứ Andalucia” đã bị sát hại ngay trên mảnh đất quê hương mình Granada – nơi khởi nguồn và cũng là nơi kết thúc cuộc đời ấn tượng như mùa hè rực rỡ

và chan hòa ánh nắng không thể nào quên của một Con Người Thơ chân chính Con Người ấy là một mạch ngầm mát rượi trước mọi giếng khơi, một

sự trong suốt từ cội nguồn giữa những cội nguồn của thế giới, rất sáng tạo và

cũng rất truyền thống Cùng với F.G.Lorca, mặt trời của tự nhiên cũng được chính ánh sáng của nhà thơ tỏa rạng, khi ấy không có cái lạnh lẽo mùa đông, cũng không còn cái nóng nực của mùa hè mà chỉ có Federico Garcia Lorca!

Đó là một tài năng khởi xuất tự nguồn cội, một sản vật của sự sáng tạo, hòa tan trong sự sáng tạo, nơi gặp gỡ của sự sáng tạo, là một nhân tố tạo thành những dòng chảy sáng tạo không bao giờ khô kiệt và sự hứng khởi kỳ lạ F.G.Lorca không chỉ là người con ưu tú mà còn là tiếng nói, là niềm vui và nỗi buồn của đất nước Tây Ban Nha xinh đẹp Trong những vần thơ tài hoa đậm chất dân ca của anh, có tiếng hoàng hôn than khóc ánh bình minh, có tiếng đôi thằn lằn thầm thì bên tảng đá ven sông, có tiếng cát lạo xạo dưới chân cặp tình nhân đang dạo bước, có tiếng đàn ghi ta xao xuyến cả không gian.Và thế giới biết đến chiều dài sâu thẳm của lịch sử Tây Ban Nha, với những sắc màu nồng nhiệt nhưng vẫn phảng phất một nỗi buồn mênh mang cũng chính từ những vần thơ ấy Không có riêng mộ phần, thể phách F.G.Lorca như đã hòa quyện vào mỗi ngọn cỏ, mỗi tấc đất, mỗi dòng sông của đất nước Tây Ban Nha mà trước đó anh đã thầm ước nguyện

“Bao giờ tôi chết, hãy chôn tôi cùng cây đàn ghi ta trong cát

Bao giờ tôi chết, giữa những cây cam

và cây bạc hà tốt lành

Bao giờ tôi chết, xin vui lòng chôn tôi trong ngọn phong tiêu

(Ghi nhớ - Hoàng Hưng dịch)

Sự đối lập nghiệt ngã giữa tài năng và số phận của F.G.Lorca gợi đến thuyết “tài mệnh tương đố” đã tồn tại trong tư tưởng văn học phương Đông từ ngàn đời nay: “Tinh anh phát tiết ra ngoài Nghìn thu bạc mệnh một đời tài

hoa” Phải chăng, điều đó nối gần hơn khoảng cách xa xôi giữa Phương Tây

và Phương Đông, giữa hai nền văn học Tây Ban Nha và Việt Nam, đặc biệt là giữa hai tâm hồn thi nhân F.G.Lorca và Thanh Thảo? Để rồi, câu nói như một

lời trăng trối của F.G.Lorca, đã ám ảnh suốt cuộc đời thơ Thanh Thảo Khi tôi

chết, hãy chôn tôi cùng cây đàn ghi ta - đó cũng là câu đề từ đầy ấn tượng

trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, vốn được coi như khúc tưởng mộ của

Thanh Thảo với “một sản vật vĩ đại của thế giới” – F.G.Lorca! Mang một số phận bi thảm, nhưng về mặt sự nghiệp sáng tạo, Lorca không chỉ để lại sự yêu mến trong lòng người dân Tây Ban Nha mà còn là sự ngưỡng mộ đối với bạn

bè quốc tế trong đó có Việt Nam

2.1.2 Lor ca - người nghệ sĩ

Là một trong những tài năng sáng chói của văn học hiện đại Tây Ban Nha Sinh ra ở làng Fuente Vaqueros, trong một gia đình nông dân bậc trung thuộc một dòng họ lâu đời của xứ sở Andalucia ở miền Nam Tây Ban Nha, thừa hưởng tâm hồn thiết tha gắn bó với đất đai, thiên nhiên của cha, trí thông minh, những năng khiếu nghệ thuật của mẹ, và một tuổi thơ với những đàn cừu, đồng ruộng, bầu trời, sự cô tịch nơi thôn dã đã kết tinh thành một F.G.Lorca “có sức quyến rũ lạ lùng, từ con người anh với phong độ thanh quý, vẻ vui hoạt, đôi mắt u tối nhưng lại tươi cười, nước da màu đồng, giọng nói như đồng”, “một cái gì đó như chớp lóe trong thể chất, một năng lượng luôn luôn chuyển động, một niềm vui, một sự bộc phát mãnh liệt, một vẻ trìu mến hoàn toàn siêu việt” (Pablo Neruda); đến kỳ tài ngẫu hứng của anh về nhạc, về họa, về sân khấu, về thơ, cả sáng tác lẫn thể hiện (F.G.Lorca là một họa sĩ có nét vẽ duyên dáng và một người chơi dương cầm đặc sắc)” Như một số phận đã định trước, F.G.Lorca là “người được tuyển chọn” để làm thơ

về xứ Andalucia của mình với những vần thơ tuyệt vời nhất, trong sáng nhất,

mê hồn nhất mà một “thần đồng thi ca” có thể kiến tạo nên Và bầu trời, núi

non, sông suối, cỏ cây, con người, kể cả những bóng ma của xứ sở này đã trở thành một thế giới hoàn mỹ trong thơ Lorca Nhưng anh không mô phỏng mà tưởng tưởng, mà sáng tạo, mà ca hát về nó Và Lorca làm thơ ca ngợi thế giới

ấy bằng “một giọng điệu đích thực – giọng con người” mà Andalucia như đã dành cho riêng anh Giữa không gian Tây Ban Nha tự nhiên mà đầy mê hoặc, cuộc đời F.G.Lor-ca được phác thảo qua những hình ảnh thật lạ:

“những tiếng đàn bọt nước Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chuếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn”

Bắt đầu bằng “tiếng đàn”, nhưng không đơn thuần để tả âm thanh phát ra

từ sáu dây của cây đàn ghi ta hay còn gọi là “Tây Ban cầm”, mà Thanh Thảo

đề cập đến những ám ảnh xa gần về tài năng và số phận của Lor-ca Bẩm sinh

là một thi sĩ không thể cải hồi, cuộc đời Lor-ca lại gắn với cây đàn của dân tộc như một định mệnh

“Tiếng khóc của phím đàn bắt đầu

Những ly rượu bình minh tan vỡ

………

Đàn ơi!

(Đàn ghi ta – Nguyễn Phước Nguyên dịch từ La guitarra của Lor-ca)

Trong khúc bi ca của những tiếng đàn, nổi bật lên hình ảnh một người nghệ sĩ lãng du, chàng hát rong thời trung cổ với trái tim nồng cháy yêu người, yêu đời nhưng vẫn là người lữ khách đơn độc cùng “con ngựa đen /

vầng trăng đỏ” trên hành trình vô định Những “chếnh choáng”, “mỏi mòn” trong không gian mờ ảo, lãng đãng, như ám cả vào cuộc đời và thơ ca của Lor-ca

Cũng cần phải nhận thức rõ rằng: Lor-ca là nhà thơ chứ không phải nhạc

sĩ, càng không phải là ca sĩ, dù Lor-ca học âm nhạc từ bé, chơi piano và ghi ta rất hay, và đặc biệt am hiểu âm nhạc, nhất là am hiểu nhạc dân ca miền Andalucia quê hương ông Nhưng Lor-ca là nhà thơ, nhà thơ vĩ đại không chỉ của Tây Ban Nha mà của thế giới, một trong những gương mặt thơ ca lớn nhất trong thế kỉ hai mươi

Với tư cách là nhà thơ, Lorca luôn luôn giữ được lòng trung thành với thiên chức sẵn có của mình, không hề dao động, thay đổi Sau khi mất, thơ anh tiếp tục đạt tới đỉnh cao của vinh quang, được cả nhân loại ca tụng Cùng với năm tháng, thơ Lor-ca ngày càng được đọc nhiều hơn, được dịch ra tiếng nước khác nhiều hơn Và nhịp cầu tri âm nối những tâm hồn đồng điệu của thi

ca, đã khiến F.G.Lor-ca trở thành đề tài nghiên cứu và sáng tác đầy hấp dẫn của giới văn – nghệ sĩ Việt Nam Có thể kể đến những trang viết giá trị và tập thơ F.G.Lor-ca chuyển ngữ tiếng Việt của Hoàng Hưng, hay ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Thanh Tùng – “Nếu tôi chết, hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta” đặc biệt là tất cả vinh quang và bi kịch của “chim họa mi xứ Andalucia” qua những vần thơ Thanh Thảo

“Lor-ca là nhà thơ của những giấc mơ, của những linh cảm nhoi nhói,

một nhà thơ có thể biến những giấc mơ thành nhịp điệu, có thể biến những linh cảm thành ngôn ngữ” [1,tr.34] Thơ trữ tình của Lor-ca minh chứng cho

sự trác việt trong tưởng tượng, sự lấp lánh trong chất liệu, sự uyển chuyển trong âm điệu Nhưng nổi bật hơn cả là những giá trị âm nhạc đích thực, mang đậm dấu ấn về bản thể tự nhiên Andalucia – cội nguồn dân gian của thơ Lor-ca Tính đa dạng và thanh thoát của nhịp điệu đã tạo nên những sắc màu

hội họa kỳ ảo, những chất liệu kiến trúc độc đáo đậm chất siêu thực và tượng

trưng trong sáng tác nghệ thuật của anh

2.1.3 Lorca - người chiến sĩ chiến đấu cho tự do

Với tư cách trung thực, một tâm hồn yêu tự do, yêu cái đẹp và một khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp cho nhân dân mình, việc Lorca đến với cuộc đấu tranh chống áp bức như một tất yếu Ông đã cùng với những người cùng chí hướng trong đó có những đảng viên đảng cộng sản đã thành lập liên đoàn trí thức chống chủ nghĩa phát xít năm 1936 Ngày 17/6/1936 trên đường về quê hương Granada để dự hội thánh Phederico, Lorca đã bị bọn vệ dân bắt và

xử bắn tại một nơi gần mảnh đất quê hương mình vào một sáng tháng 8 năm

1936 cạnh một gốc cây Olive Cái chết của Lorca không chỉ làm chấn động cả thế giới bấy giờ mà còn âm vang đến tận hôm nay Mang một bản năng sống đích thực, Lor-ca đã từng thảng thốt kêu lên trong “Bi ca cho Ignacio Sanchez Mezias” rằng: “!Que no quiero verla!” – “Tôi không muốn nhìn thấy máu!”, nhưng máu của chính anh cùng bao người dân vô tội vẫn chảy tràn trên đất Tây Ban Nha khi chế độ phát xít độc tài Franco bắt đầu ra tay tàn phá nền văn minh nhân loại bằng những cuộc thảm sát đẫm máu từ mùa thu năm 1936 Dâng hiến cả đời mình cho thơ, F.G.Lor-ca nhập vai chàng danh ca Orpheus của thần thoại Hy Lạp, nhưng không phải với cây đàn Lyre bảy dây nhiệm màu qui ước mà là tiếng đàn ghi ta của một trái tim con người sẵn sàng ngân lên trước những rung động nhỏ nhất của tâm hồn, của tự nhiên Lời thơ

là ca từ Dòng thơ là khuông nhạc Nhịp thơ là giai điệu, nhà thơ xứ Andalucia đã giao tiếp với cuộc đời bằng những bản tình ca thơ mê đắm và kiêu hãnh như tiếng hót của loài chim họa mi huyền thoại, bằng trái tim mà mỗi nhịp đập như chỉ dành riêng cho con người và đất nước mình

Tình yêu, Cái đẹp và Cái chết là ba nỗi ám ảnh lớn trong trong thơ

Lor-ca, nó hoán đổi, làm tiền đề cho nhau và kết thành một vòng tròn vĩnh hằng

Lor-ca đã chấp nhận và tôn vinh cái chết như đã tôn vinh tình yêu và cái đẹp,

vì anh nhận thấy trong cái đẹp đã có bóng hình cái chết, và trong cái chết tình yêu lại nẩy mầm, cái đẹp được hồi sinh “Bởi cái chết đã dựng hình tượng trong cõi sống Con người chỉ là một loài thiêu thân vô tội bay mãi vào ảo – tưởng – tình – yêu Chỉ có trong tình yêu, ta mới bắt gặp được cái chết của chính mình Tình yêu cũng mở ngõ cho những lần hóa kiếp Hãy thử bước vào thế giới đó để khởi đầu bằng một cái chết thật vô cùng yêu dấu” – Trịnh Công Sơn

“không ai chôn cất tiếng đàn tiếng đàn như cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng long lanh trong đáy giếng”

Hình ảnh thơ đẹp một cách siêu thực mà thân thiết đến nghẹn ngào trước đôi mắt đang dần khép lại vĩnh viễn của nhà thơ “Khi tôi chết, hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta” – Lor-ca đã đón trước định mệnh của mình từ lâu lắm, và đón bằng chính những bài thơ của anh Tôi chợt nhớ câu chuyện về hai chàng

trai trong Bài ca mộng du của Lor-ca, cứ mải miết “leo mút lan can xanh / lan

can của vầng trăng / nơi nước gieo vang dội”, “để lại một vệt máu / để lại vệt nước mắt” cũng như tất cả những điều bình dị mà thân thiết nhất với cuộc đời

để được đi đến tận cùng khát vọng tình yêu, cái đẹp cho dù đó cũng là cái chết của chính mình Trong khoảnh khắc cuối cùng họ chứng kiến sự hòa quyện hoàn hảo đến nghiệt ngã của cái đẹp và cái chết

Bỏ lại “vầng trăng Digan”, “con ngựa trong núi mờ”, trên tay là cây đàn thơ, khoác tấm áo choàng đỏ gắt Lor-ca bước vào đấu trường trong cuộc tử chiến với định mệnh – một “con bò cô đơn với trái tim cao thượng”, và sẵn sàng chết vì “những vết thương bốc cháy như mặt trời”

“đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng Lor-ca bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc chàng ném lá bùa cô gái Digan vào xoáy nước

chàng ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt li-la li-la li-la…”

Bình thản đến ngạo nghễ, Lor-ca giáp mặt với bạo tàn và cái chết, rồi hòa vào nó để trở thành bất tử Như truyền thuyết về loài chim phượng hoàng lửa - tự hủy rồi tái sinh, Lor-ca ươm những hạt giống của cái đẹp và tình yêu vào tận đáy sâu cái chết, để từ đó sự sống trổ hoa “li-la li-la li-la” như một “cú

vê ghi ta” ngẫu hứng đầy xao xuyến trong bản đàn bất tử, hay cũng chính là muôn ngàn đóa hoa sự sống đang bừng nở từ cõi vĩnh hằng, khẳng định sức sống bất diệt của Chân – Thiện – Mỹ Giữa lúc còn rất trẻ và tài năng tràn đầy, F.G.Lor-ca đã trở thành vật hy sinh của cơn cuồng bạo phát xít, anh ngã xuống mà không hề biết rằng mình được thế giới coi là một trong những chiến binh đầu tiên chết trên mặt trận chống chủ nghĩa phát xít của toàn thể nhân loại tiến bộ Và ngay tại cái nơi, vào thế kỷ trước, kẻ thù đã muốn buộc bạn đọc quên anh đi - tức Tổ quốc anh, ngày nay những tác phẩm thi ca của Lor-ca vẫn được tiếp tục tìm đọc:

Tây Ban Nha hát nghêu ngao bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ Lor-ca bị điệu về bãi bắn chàng đi như người mộng du

Chọn thời khắc bi phẫn nhất trong cuộc đời Lor-ca để cảm hứng trào dâng Có thể là số phận bi thảm của Lor-ca nói riêng và thơ ca nói chung? Hay là cái “tiếng đàn bọt nước” lúc hiện lúc tan như sự tự hủy và tái sinh liên tục của thơ? Hoặc là khát vọng tự do mà Thanh Thảo cảm nhận được qua thơ Lor-ca? Vì những điều có thể này, đã khiến bài thơ được viết rất nhanh và hầu như không phải sửa chữa gì thêm nhờ một lời thơ của Lor-ca dẫn dắt Dường như nỗi ám ảnh khôn nguôi bởi cái chết của chính mình, vốn là điều tương ngộ của những nghệ sĩ thiên tài trên cõi đời này

Chết thì chẳng bao giờ có cuộc hẹn hò nào trước Vậy mà, dù luôn dự cảm về cái chết, nhưng Lor-ca cũng không ngờ đến một ngày mình bị sát hại phũ phàng đến vậy:

tiếng ghi ta nâu bầu trời cô gái ấy tiếng ghi ta lá xanh biết mấy tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy

Những “tiếng ghi ta” tồn tại ám ảnh và bất tử như khát vọng sống mãnh liệt của chính chủ nhân Một “màu nâu” trầm lắng mà bao dung như mảnh đất quê hương trù phú, trẻ trung như bầu trời mỗi buổi bình minh, rạng ngời như niềm hạnh phúc trên khuôn mặt cô gái căng tràn sức sống “Màu nâu” ấy nuôi dưỡng nguồn thơ Lor-ca, làm nên “con người anh kỳ diệu, màu nâu, kêu gọi

sự toàn phúc” (Pablo Neruda)

Từ “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan”, lúc hiện lúc tan, nhưng tan rồi lại hiện, nó mong manh nhưng không thể hủy diệt, đến “tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy”, đau đớn, vỡ ra thành màu sắc, đường nét, hình khối Tất cả là nỗi ngậm ngùi cho số phận của cái Đẹp, của nghệ thuật đích thực, dù ở thời đại

nào, ở nơi đâu cũng song hành với truân chuyên, sóng gió: “Chi phấn hữu thần liên tử hận Văn chương vô mệnh lụy phần dư” - Nguyễn Du Lời thơ như cung đàn đứt ngang dây dang dở, không tin nổi vào hiện thực nghiệt ngã đang tồn tại Đối với lòng tiếc thương, mọi cái chết đều ngang trái

Dòng cảm xúc bi tráng như bật ra từ tiềm thức Thanh Thảo bởi sự ám ảnh khôn nguôi của một ước nguyện mang tên F.G.Lor-ca: – “Bao giờ tôi chết, hãy chôn tôi cùng cây đàn ghi ta”…

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

Lời thỉnh cầu được chôn “cùng cây đàn ghi ta trong cát”, “giữa những cây cam và cây bạc hà tốt lành” với một tình yêu và sự hy sinh cao cả dành cho nghệ thuật của Lor-ca không bao giờ được thực hiện Bởi nhân loại yêu, vinh danh và tôn thờ Lorca, chẳng ai có thể nhẫn tâm chôn đi “đàn ghi ta của Lor-ca” cho dù đó là di nguyện của chính! Hình ảnh “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” đã đặc tả một sự sống âm thầm mà mãnh liệt, không gì có thể hủy hoại được “Dù cho mấy chục con người chen chúc nhau trong một vùng chật hẹp, có tàn hủy đến mấy mảnh đất họ đang giày xéo dưới chân, dù cho họ có lấy đá lát kín đi để không một mầm non nào hòng chồi lên được, dù cho họ vặt kỳ hết từng ngọn cỏ mới nhú, dù cho họ đốt than, đốt dầu, hun khói mù mịt cả bầu trời; dù cho họ phạt trụi cây cối, đuổi hết chim muông, mặc, mùa xuân vẫn cứ là mùa xuân, ngay cả trong thành phố Trời nắng ấm, cỏ sống lại, mọc lên xanh rờn ở khắp nơi” – L Tolstoi Phải chăng, trong sâu thẳm tim mình, Thanh Thảo đã nhận thấy nỗi đau lớn của cuộc đời Lor-ca lại là một nỗi đau đẹp đến diệu kỳ

“giọt nước mắt vầng trăng long lanh trong đáy giếng”