Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: Khóa luận Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, có sự tham khảo ý kiến của những ng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

LƯU THN THU

BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

VÀ VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Người hướng dẫn khoa học

TS.GVC NGUYỄN THN NGỌC LAN

HÀ NỘI - 2016

Hà Nội, Ngày 20 tháng 4 năm 2016

Tác giả khóa luận

Lưu Thị Thu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Khóa luận Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, có sự tham khảo ý kiến của những

người đi trước, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS.GVC Nguyễn Thị Ngọc Lan

Khóa luận không sao chép từ một tài liệu, công trình có sẵn nào

Tác giả khóa luận

Lưu Thị Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của đề tài 6

7 Bố cục 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI 8

1.1 Biểu tượng – một loại mã văn hóa tiêu biểu 8

1.1.1 Khái niệm biểu tượng 8

1.1.2 Ý nghĩa biểu tượng 11

1.1.3 Đặc điểm của biểu tượng 12

1.1.4 Phân biệt “biểu tượng” và “hình tượng” 13

1.2 Biểu tượng mặt trời 13

CHƯƠNG 2 BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA 16

2.1 Biểu tượng mặt trời trong tín ngưỡng dân gian 16

2.2 Biểu tượng mặt trời trong nghệ thuật tạo hình dân gian 21

2.2.1 Biểu tượng mặt trời trong hội họa, điêu khắc 21

2.2.2 Biểu tượng mặt trời trong kiến trúc 23

2.3 Biểu tượng mặt trời trên trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Việt Nam 25

CHƯƠNG 3 BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI TRONG VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM 30

3.1 Biểu tượng mặt trời trong thần thoại 30

3.1.1 Biểu tượng mặt trời - thể hiện mong ước lí giải các hiện tượng tự nhiên của người xưa 31

3.1.2 Biểu tượng mặt trời - thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên của người xưa

36

3.2 Biểu tượng mặt trời trong ca dao 41

3.2.1 Mặt trời - biểu trưng cho sự gắn kết tình yêu lứa đôi 42

3.2.2 Mặt trời - biểu trưng cho sự cách trở tình yêu lứa đôi 47

KẾT LUẬN 51

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC 55

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong bài mở đầu cuốn Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, tác giả viết

rằng: Thời đại không có biểu tượng là thời đại chết; xã hội thiếu biểu tượng là xã

hội chết Một nền văn minh không còn có biểu tượng thì sẽ chết, nó chỉ còn thuộc về lịch sử [14;XXXIII]

Biểu tượng có một tầm quan trọng không hề nhỏ Có thể nói, trong cuộc sống hàng ngày, mỗi người chúng ta đều sử dụng các biểu tượng Một dòng sông, một bông hoa, một cánh chim bay tất cả đều là biểu tượng Thật đúng khi nói không chỉ là chúng ta sống trong một thế giới biểu tượng, mà còn có cả một thế giới biểu tượng sống trong chúng ta Trong cái thế giới ấy, có vô vàn các biểu tượng khác nhau Đó có thể là biểu tượng cho hòa bình, cho sự sống, sự bất tử, cho một lối sống thanh cao, không bon chen danh lợi hay biểu tượng cho một tín ngưỡng thờ cúng Và một trong những biểu tượng quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng chính

là biểu tượng mặt trời - một biểu tượng gần gũi, gắn bó mật thiết với đời sống của con người Biểu tượng “mặt trời” đã đi sâu vào tiềm thức của người dân đất Việt từ bao đời nay Với mỗi người Việt Nam, mặt trời đã trở thành biểu tượng văn hóa linh thiêng có ý nghĩa vô cùng quan trọng, tượng trưng cho sức sống, sự thống lĩnh, niềm tin và hi vọng vào cuộc sống Mặt trời là thái dương hay đại diện cho nguyên

lý thuần dương, biểu hiện của dương tính mạnh mẽ

Biểu tượng mặt trời từ đời sống văn hóa, đi vào văn học dân gian mang nhiều nét nghĩa biểu trưng độc đáo Sự biến đổi về ý nghĩa của biểu tượng diễn ra một cách tự nhiên và hoàn toàn phù hợp với quy luật sáng tác nghệ thuật dân gian Hiện diện trong văn học dân gian, biểu tượng mặt trời được khai thác với những nét nghĩa khác nhau nhưng đều thể hiện sự sáng tạo tài tình của người nghệ sỹ dân gian

Có thể thấy, đây là vấn đề khoa học còn rất nhiều điều để khám phá và nếu thực hiện tốt, chắc chắn sẽ đem lại cho ta những phát hiện thú vị về một biểu tượng văn hóa đặc sắc

1 Năm 2003, trong Giáo trình văn học dân gian, phần viết về Thần thoại

do tác giả Nguyễn Bích Hà biên soạn, đã giới thiệu khái quát về nhân vật dũng sĩ có

kỳ tích phi thường Theo đó, các nhân vật như Hậu Nghệ, Chàng Quải, Giàng Do (Mông), Lương Vung (Mường) đều được xếp vào kiểu nhân vật dũng sĩ “bắn rơi mặt trời” Những chàng dũng sĩ đó vừa khổng lồ về sức vóc, vừa tài ba trong hành trạng, vừa dũng mãnh trong hành động, vừa vô tư trong ý thức chiến đấu vì cộng đồng Họ chính là đại diện xuất sắc cho những mơ ước vĩ đại của con người trong cuộc chiến đấu không cân sức với tự nhiên [13;28] Trong trường hợp này, mặt trời

là hiện thân của lực lượng tự nhiên và câu chuyện về chàng dũng sỹ bắn rơi mặt trời thực chất là miêu tả mối xung đột giữa con người với tự nhiên (mặt trời) – một mối xung đột phổ biến trong thời đại thần thoại

2 Năm 2009, tác giả Nguyễn Thị Tuấn Tú có bài viết Nghệ thuật chạm khắc trên kiến trúc đình làng thế kỉ XVII ở châu thổ Sông Hồng đăng trên Tạp

chí Di sản văn hóa [12] đã đề cập đến nghệ thuật chạm khắc trong kiến trúc đình làng, đặc biệt là biểu tượng mặt trời Trong kiến trúc đình làng thế kỉ XVI, biểu tượng mặt trời xuất hiện không nhiều thường được chạm nổi bằng một vành tròn trong bố cục rồng chầu, tiếp đó là đường chỉ chìm kép hoặc cánh hoa cúc ngắn, hai bên mặt trời có các đao mũi nhọn lượn bay ra (Đình La Phù - Hà Nội) Sang thế kỉ XVII, biểu tượng này đã phát triển khá mạnh mẽ chia thành hai giai đoạn Giai đoạn nửa đầu thế kỉ, mặt trời vẫn kế thừa kiểu công thức thế kỉ XVI, mặt khác đã thể hiện

3

dưới dạng ½ đĩa tròn hiện lên trên một đấu vuông thót đáy, hai bên là hệ thống vân xoắn (Đình làng Xuân Dục - Hà Nội) Hoặc mặt trời là một vành tròn nổi, xung quanh được ôm bởi một lớp cánh hoa cúc, hai bên không có dao nhọn (Đình làng Phù Lưu - Bắc Ninh) Cuối thế kỉ XVII, mặt trời đã được thể hiện với nhiều đao mác ở hai bên Giai đoạn sau thế kỉ XVIII, hình thức mặt trời cũng có nhiều nét tương đồng với thế kỉ XVII, nhưng các đao mác mập hơn và cứng hơn [12] Bài viết

đã chỉ ra sự xuất hiện khá sớm của biểu tượng mặt trời trong kiến trúc đình làng Ngay từ thế kỉ XVI, biểu tượng mặt trời đã được thể hiện dưới dạng đơn sơ nhất Trải qua các thế kỉ, biểu tượng mặt trời trong kiến trúc đình làng ngày càng được hoàn thiện với những đường nét phức tạp, cầu kì hơn Tuy nhiên, bài viết chưa đề cập đến các dạng biểu hiện khác của biểu tượng mặt trời trong kiến trúc đình làng Chẳng hạn như dạng lưỡng long chầu nhật, lưỡng long hồi quy

3 Năm 2010, trên website của Viện nghiên cứu Đông Bắc Á, tác giả Trần Lê Bảo có bài viết So sánh thần thoại của Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản [21]

Bài viết đã chỉ ra nét tương đồng cũng như đặc thù của thần thoại về mặt trời của ba nước trên một số phương diện như: Thần Mặt Trời cổ xưa nhất đều là nữ; mặt trời xuất hiện với số lượng nhiều (9 hoặc 10 mặt trời); xuất hiện người anh hùng chinh phục mặt trời… Mỗi nước đều có những cách lí giải khác nhau về hiện tượng mặt trời lặn và mọc nhưng vẫn có những điểm chung như: mặt trời lặn là do bị các anh hùng chinh phục (bị bắn hoặc bị xúc phạm); mặt trời mọc có liên quan tới tiếng gà gáy; sau khi mặt trời mọc, vũ trụ lại được xác lập theo trật tự thường ngày… Bằng những dẫn chứng và phân tích cụ thể, bài viết đã có những phát hiện thú vị về biểu tượng mặt trời Đây cũng là những gợi ý quan trọng để chúng tôi thực hiện các vấn

đề nghiên cứu của đề tài

4 Năm 2012, trên trang mat-troi-tren-san-pham-det-mot-so-dan-toc-thieu-so-viet-nam198701 có đăng bài

web://www.doko.vn/luan-van/ls011bieu-tuong-Biểu tượng mặt trời trên sản ph5m dệt của một số dân tộc thiểu số Việt Nam

trong chuyên mục luận văn /văn hóa nghệ thuật /lịch sử Tác giả bài viết đã đi sâu nghiên cứu về biểu tượng mặt trời trên sản phNm dệt của một số dân tộc thiểu số

4

Việt Nam có hoa văn mặt trời được xem là mô típ chính, tiêu biểu như: dân tộc Mường (trong nhóm ngôn ngữ Việt - Mường), dân tộc Thái, dân tộc Tày, dân tộc Nùng (trong nhóm ngôn ngữ Tày - Thái), dân tộc Mông, dân tộc Dao (trong nhóm ngôn ngữ Mèo - Dao); ngoài ra còn có dân tộc Lô Lô (trong nhóm ngôn ngữ Hán - Tạng) Từ đó, phân loại các dạng hoa văn mặt trời trên các sản phNm dệt Bài viết

đã cho chúng ta thấy sự đa dạng và phức tạp của hoa văn mặt trời trên các sản phNm dệt của một số đồng bào dân tộc thiểu số Điều này một lần nữa khẳng định, biểu tượng mặt trời hiện diện rất phổ biến trong mọi mặt đời sống của con người

5 Năm 2014, trong Tạp chí Nghiên cứu văn hóa của Trường Đại học Văn

hóa Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Cương có bài Ý nghĩa và biểu tượng của một số

mô típ trang trí tiêu biểu trong điêu khắc đình làng [23] Theo khảo sát của tác

giả, biểu tượng trang trí thường là động vật như rồng, rùa, kì lân, phượng hoàng hay lấy cỏ cây để trang trí như tùng, trúc, cúc, mai họa tiết trang trí là thiên nhiên

vũ trụ, nổi bật là biểu tượng thái cực, mặt trăng, mây trong đó có cả biểu tượng mặt trời Tác giả khẳng định mặt trời - biểu tượng cho sự chủ động và sự thống lĩnh Mặt trời là thái dương hay đại diện cho nguyên lý thuần dương, biểu hiện của dương tính mạnh mẽ Trong truyền thuyết Trung Hoa, mặt trời (vầng thái dương) cũng có khi là biểu tượng của hoàng đế Mô típ mặt trời thường được sử dụng với hình tượng “lưỡng long chầu nhật”, được đắp nổi bằng vữa có gắn mảnh sành trên nóc đình, hoặc trong các đồ án trang trí ở cửa võng

6 Cũng trong năm 2014, trên Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 10 có bài Từ huyền thoại về lửa/ mặt trời đến xu hướng "giải huyền thoại" (Trường hợp truyện kể về Cố Bợ ở Nghệ Tĩnh) [20] của Nguyễn Thị Thanh Trâm Bài viết đã

nghiên cứu mối liên hệ giữa mặt trời và lửa trong huyền thoại và tục thờ

Mối liên hệ giữa mặt trời và lửa trước hết được biểu hiện về mặt ý nghĩa của biểu tượng mặt trời Một trong các lớp nghĩa đa dạng của thần Mặt Trời là lửa Mặt trời được xem là lửa trong mối quan hệ nhị nguyên với mặt trăng - nước Và trong ý nghĩa hai mặt của nó, mặt trời vừa được coi là “ban phát khả năng sinh sản, nhưng

nó cũng có thể đốt cháy và giết chết”; “vừa là người nuôi dưỡng, vừa là kẻ phá hoại,

5

là bản nguyên của sự khô hạn” Như vậy, lửa là một thuộc tính/dạng thức của mặt trời, được biểu hiện ở sức nóng, khả năng đốt cháy, sự phá hủy

Sự đồng nhất giữa mặt trời và lửa với ý nghĩa trên có thể thấy trong huyền

thoại nhiều dân tộc như Nhật thực, nguyệt thực (Xơ Đăng), Nguồn gốc vũ trụ và

muôn loài (Khơ Me), Thần Lửa (Ba Na)

Ở một khía cạnh khác, mối liên hệ giữa mặt trời và lửa còn biểu hiện ở sự tương đồng và giao thoa trong tục thờ “mặt trời” và “thờ lửa” Sự giao thoa giữa tục thờ mặt trời và thờ lửa cũng thể hiện trong lễ hội hoa đăng được tổ chức hàng năm ở Việt Nam, Myanmar, Lào, Campuchia, Thái Lan, Indonexia với hàng nghìn quả cầu lửa tung lên trời hoặc thả xuống mặt nước; trong nghi lễ đốt pháo thăng thiên, lễ dâng ống lửa cho mặt trời được tiến hành trong dịp năm mới như là hình thức thực hành ý niệm dâng lửa cung cấp thêm ánh sáng cho mặt trời Tục thờ lửa trên bàn thờ người Việt trong ba ngày tết (qua hình thức thắp nhang, đèn, nến) nhằm thể hiện ý niệm cầu mong ánh sáng đầy đủ trong năm phải chăng cũng là hình thức giao thoa của việc thờ lửa và thờ mặt trời [18]

Như vậy, bài viết đã chỉ ra mối liên hệ đồng nhất giữa lửa và mặt trời cũng như

sự giao thoa giữa tục thờ lửa và thờ mặt trời, theo nguyên lý lửa là hình thức bắt

chước mặt trời, tín ngưỡng thờ lửa trong chừng mực nào đó là một biểu hiện của tín

ngưỡng thờ mặt trời

Có thể thấy, đã có một số công trình nghiên cứu về biểu tượng mặt trời ở cả góc độ văn hóa học, ngữ văn học song rõ ràng đây vẫn còn là một đề tài có thể được khai thác thêm trên nhiều phương diện, đặc biệt ở phương diện chuyển đổi các

hướng nghĩa của biểu tượng Vì vậy chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: Biểu

tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam làm đối

tượng nghiên cứu, với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về một biểu tượng văn hóa vô cùng độc đáo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

+ Mục đích ngiên cứu:

Khóa luận tập trung tìm hiểu sự hiện diện và ý nghĩa biểu đạt của biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam Qua đó thấy được

6

sự phong phú, nét tinh tế trong quan niệm cũng như tư duy nghệ thuật của người bình dân

+ Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Xác định nội hàm khái niệm biểu tượng, đặc điểm, ý nghĩa cũng như phân biệt “biểu tượng” và “hình tượng”; biểu tượng mặt trời

- Tìm hiểu ý nghĩa của biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa như trong tín ngưỡng dân gian, trong nghệ thuật tạo hình dân gian (hội họa, điêu khắc, kiến trúc ); Biểu tượng mặt trời trong văn học dân gian Việt Nam (thần thoại, ca dao)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu: Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn

học dân gian Việt Nam

+ Phạm vi nghiên cứu:

- Về tư liệu: Khóa luận tiến hành khảo sát một số tư liệu liên quan đến các

nội dung nghiên cứu, đặc biệt là để làm rõ biểu tượng mặt trời trong văn học dân gian, chúng tôi tập trung khảo sát hai thể loại: thần thoại, ca dao của dân tộc Kinh

và một số dân tộc thiểu số như Mông, Thái, Xơ Đăng, Khơ Me, Chăm

- Về nội dung: Khóa luận tập trung làm rõ sự xuất hiện và ý nghĩa biểu đạt của biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa cũng như trong văn học dân gian

Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu và triển khai các nội dung của khóa luận, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu như sau:

Đề tài Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian

Việt Nam có đóng góp trên 2 phương diện:

7

- Góp phần vào việc khám phá và giải mã một biểu tượng quan trọng trong

đời sống văn hóa, văn học dân gian Việt Nam

- Khóa luận có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và

giảng dạy văn hóa, văn học dân gian

7 Bố cục

Khóa luận ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính được chia thành 3 chương:

Chương 1: Giới thuyết về biểu tượng và biểu tượng mặt trời

Chương 2: Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa

Chương 3: Biểu tượng mặt trời trong văn học dân gian Việt Nam

8

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI

1.1 Biểu tượng – một loại mã văn hóa tiêu biểu

1.1.1 Khái niệm biểu tượng

Nội dung trọng tâm mà đề tài hướng tới là biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam Đề tài sẽ tập trung làm sáng tỏ ý nghĩa, vai trò của biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam

Để làm sáng rõ được điều đó trước hết ta phải hiểu được khái niệm biểu tượng Khởi nguyên, biểu tượng là một vật được cắt làm đôi, mảnh sứ, gỗ hay kim loại Hai người mỗi người giữ một phần, chủ và khách, người cho vay và kẻ đi vay, hai kẻ hành hương, hai người sắp chia tay nhau lâu dài… Sau này, ráp hai mảnh lại với nhau, họ sẽ nhận ra mối thân tình xưa, món nợ cũ, tình bạn ngày trước Biểu tượng được dùng theo một nghĩa thực dụng: là một vật (đá, ngọc, sành, hay gỗ) được chia làm hai trong một giao ước như tín vật, khi gặp nhau chắp lại để làm tin Biểu tượng chia ra và lại kết lại với nhau như vậy nên nó chứa hai ý tưởng phân ly

và tái hợp Điều này cũng có nghĩa mọi biểu tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập

vỡ, ý nghĩa của biểu tượng bộc lộ ra trong cái vừa là gãy vỡ, vừa là nối kết những phần của nó đã bị vỡ ra

Trong Tiếng Anh biểu tượng được viết bằng chữ “symbol” Thuật ngữ

“symbol” được bắt nguồn từ Hi Lạp “Symbolon” có nghĩa là ký hiệu, lời nói, dấu hiệu, triệu chứng… Cũng có thuyết cho rằng symbol bắt nguồn từ động từ Hi Lạp “Symballo” có nghĩa là “ném vào một vị trí”, “liên kết”, “suy nghĩ về”… Biểu tượng là phương tiện phản ánh tư duy, hành vi, khát vọng, kể cả điều cấm kỵ, ám ảnh, sợ hãi Biểu tượng thể hiện những góc khuất của tiềm thức và vô thức, cho nên biểu tượng bộc lộ rồi lủi trốn, càng tự phơi bầy sáng tỏ, nó lại càng tự giấu mình đi

9

Trong Từ điển Tiếng Việt “biểu tượng” thuộc danh từ, là hình ảnh đặc

trưng, còn theo chuyên môn biểu tượng là hình thức cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan đã chấm dứt [10]

Định nghĩa này có nhiều điểm tương đồng với quan niệm trong Triết học Mác-Lênin Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, biểu tượng nằm trong giai đoạn đầu của quá trình nhận thức (đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng đến thực tiễn) Quá trình nhận thức cảm tính là “con người sử dụng giác quan, để tác động trực tiếp vào sự vật để nắm bắt sự vật ấy” Sau hai hình thức “cảm giác” và

“tri giác” con người thu được biểu tượng và lưu nó trong đầu óc mình Như vậy

biểu tượng là hình thức phản ánh cao nhất, phức tạp nhất của giai đoạn trực quan sinh động [1] Khi biểu tượng hình thành cũng là lúc con người có đầy đủ nhận thức

về bản chất và dấu hiệu của các sự vật Nó là hình ảnh có tính đặc trưng và tương đối hoàn thiện lưu lại trong bộ óc con người khi sự vật không còn tác động vào giác

quan [1] Và khi nhắc đến biểu tượng bộ óc con người sẽ có trường liên tưởng ngay đến một sự vật nào đó

Triển khai theo hướng mở rộng lĩnh vực của mình các nhà ngôn ngữ đã đưa

ra cách hiểu về biểu tượng bằng sơ đồ sau:

Ý nghĩa

Tư duy Biểu tượng

Biểu tượng được xem như kết quả của quá trình đi từ tư duy đến ý nghĩa Con người có khi tư duy về các dấu hiệu bên ngoài và bản chất bên trong sự vật Sau khi có nhận thức đầy đủ về sự vật con người sẽ khái quát ý nghĩa và nâng lên thành biểu tượng mang tính trừu tượng Hoặc từ biểu tượng con người tư duy và tìm

ra ý nghĩa của nó

10

Vấn đề biểu tượng đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Trên thực tế,

có rất nhiều khái niệm biểu tượng với những nội hàm khác nhau Có thể điểm qua một vài khái niệm như sau:

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi đưa ra khải niệm: Biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, một hình thức của

nhận thức cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt [7;tr.23]

Jean Chevalier và Alain Gheerbrant trong Từ điển biểu tượng văn hóa thế

giới cho rằng: Tự bản chất của biểu tượng, nó phá vỡ các khuôn khổ định sẵn và

tập hợp các thái cực lại trong cùng một ý niệm Nó giống như một mũi tên bay mà không bay đứng im mà biến ảo, hiển nhiên mà không nắm bắt được Ta sẽ cần phải dùng các từ để gợi ra một hay nhiều ý nghĩa của một biểu tượng [14]

Bản chất của biểu tượng là khó xác định, sự hiểu biết về nó đương nhiên còn tuỳ thuộc vào sự từng trải và kinh nghiệm vốn có của mỗi cá nhân cũng như trình

độ nhận thức của từng người Không những thế, việc "giải mã" tìm ra ý nghĩa của biểu tượng cũng phải tính đến thói quen, phong tục, tập quán của các nền văn hoá trong từng cộng đồng dân tộc khác nhau Điều bí Nn vẫn luôn còn nguyên vẹn và

mơ hồ về mặt ý nghĩa nếu như biểu tượng chưa được "giải mã" Một biểu tượng thường có nhiều nghĩa và ngược lại một ý nghĩa lại có nhiều biểu tượng cùng biểu thị Một sự vật, hiện tượng được gọi là biểu tượng khi nó đọng trong nó những ý nghĩa sâu sắc, nó được cộng đồng giai cấp, dân tộc, nhân loại thừa nhận, nó luôn hướng về một nghĩa cố định nào đó, nhưng đồng thời lại tiềm Nn khả năng mở ra những ý nghĩa khác trong sự cảm nhận của con người Có thể nói, biểu tượng là những hình ảnh, sự vật cảm tính chứa đầy ý nghĩa và nó càng trở nên sinh động hơn trong đời sống văn hoá, trong cảm nhận của con người

Thực tế cho thấy, có nhiều định nghĩa khác nhau về biểu tượng Một số ngành khoa học cũng hình thành những khái niệm riêng về biểu tượng như Triết học, Tâm lí học, Xã hội học… dù đứng trên những quan điểm và lập trường khác nhau nhưng chúng ta vẫn tìm được điểm chung của biểu tượng Biểu tượng là

11

những hình ảnh, sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, được hình thành trên

cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó được hình thành trong ý thức hay

là những hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh có trước Biểu tượng là hiện tượng chủ quan của đối tượng về hiện tượng khách quan đã được tri giác Biểu tượng vừa chứa đựng yếu tố trực tiếp vừa chứa đựng yếu tố gián tiếp bởi

vì nó được hình thành nhờ sự phối hợp bổ sung lẫn nhau của các giác quan và đã có

sự tham gia của các yếu tố phân tích, tổng hợp Chính vì thế, biểu tượng phản ánh được đặc trưng của các sự vật, hiện tượng Ngày nay, biểu tượng đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: Phân tâm học, Ngôn ngữ học, Xã hội học, Triết học và cả Văn học

1.1.2 Ý nghĩa biểu tượng

Trong cuốn Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa dân gian tác giả

Nguyễn Thị Bích Hà có viết:

Biểu tượng là cảm quan, nhận thức, được lắng đọng, chắt lọc trải qua bao biến cố thăng trầm vẫn không bị phai mờ mà ngược lại càng khắc sâu hơn vào tâm khảm con người

Biểu tượng bao giờ cũng có hai nửa, một nửa luôn ở bề nổi dễ nhìn thấy và

dễ cảm giác được (biểu trưng), còn nửa kia chìm sâu khuất lấp (cái được biểu trưng) Người giải mã biểu tượng là người tìm ra và lí giải phần chìm kín đáo đó Biểu tượng thường được hiểu rộng hơn ý nghĩa được gán cho nó Giữa biểu tượng

và cái được biểu trưng nhiều khi có mối quan hệ đứt nối, gián đoạn khiến người ta khó nhận ra, khó nắm bắt Khi xa rời quy ước ban đầu đó, nó mở đường cho sự giải thích chủ quan nhưng phong phú và mới lạ [2;47]

Từ lâu, các nhà nghiên cứu phương Đông và phương Tây đều quan tâm đến biểu tượng và ý nghĩa biểu đạt của nó Theo quan niệm của L.White, nhà nhân học

văn hóa Mĩ thì Văn hóa là cơ chế của các hiện tượng, vật thể, hành động, tư tưởng,

cảm xúc Cơ chế này được tạo ra nhờ sử dụng các biểu tượng hoặc phụ thuộc vào các biểu tượng đó White cũng quan niệm văn hóa chứ không phải xã hội là đặc điểm độc đáo của loài người Trong đó hành vi biểu tượng là một trong những dấu

12

hiệu chính của văn hóa Đó là năng lực “biểu tượng hóa”- một năng lực quy định cho các sự vật, hiện tượng nào đó những ý nghĩa mà nếu như chỉ bằng giác quan thông thường con người không thể nắm bắt được [2]

Như vậy, các nhà nghiên cứu đều tìm ra mối quan hệ mang tính liên thông,

hệ quả giữa văn hóa và các biểu tượng văn hóa Qua đó, ta có thể thấy rằng muốn tìm hiểu văn hóa, cách làm hữu ích nhất là tìm hiểu nó qua các biểu tượng văn hóa

1.1.3 Đặc điểm của biểu tượng

Biểu tượng có tính chất sống động, khó nắm bắt, khó xác định Biểu tượng

có mặt ở nhiều phương diện của đời sống, từ các hình tượng nghệ thuật (hội họa,

âm nhạc, văn chương ) đến các mô thức ứng xử trong lối sống, phong tục, tập quán

và cả trong những hoàn cảnh khó tri giác như chiêm mộng, huyền thoại

Biểu tượng có tính chất ổn định tương đối Phải ổn định thì một thực thể hay một yếu tố nào đó mới trở thành biểu tượng Bởi giữa cái biểu trưng và cái được biểu trưng phải ổn định, không thay đổi hoặc rất ít thay đổi trong một thời gian nào

đó thì sự khám phá mới có ý nghĩa Chẳng hạn, ta quan niệm “chim” là biểu tượng mặt trời Như vậy, chim trên trống đồng, trên áo lông ngỗng phải thống nhất với nhau Hơn nữa, mỗi loại chim lại có tính biểu tượng riêng chẳng hạn như chim hải

âu biểu tượng cho biển cả, chim công biểu tượng cho kẻ thích hình thức lòe loẹt, chim uyên ương biểu tượng cho tình yêu Vì vậy, một mặt ta thừa nhận tính sống động khó nắm bắt của nó, nhưng một mặt ta cũng không thể không thừa nhận tính

ổn định tương đối, trong thời gian dài và không gian rộng của biểu tượng

Biểu tượng có thể lí giải được nhờ những liên hệ, hỗ trợ với những yếu tố trong một trường liên tưởng Một yếu tố đứng trong hệ thống, tính biểu tượng của

nó sẽ nhờ hệ thống mà trở nên rõ ràng hơn Ngược lại một yếu tố nào đó đứng độc lập sẽ rất khó xác định nó là biểu tượng hoặc không phải biểu tượng Chẳng hạn,

“con chim” mang biểu tượng mặt trời bởi tính bay cao ở phía trên, gần với mặt trời nhất Khi con chim mang tính biểu tượng mặt trời nó khiến cho ta liên tưởng về cái diều, quả cầu, hình thức đánh đu mô phỏng đường đi của mặt trời hoặc có mối quan hệ gần gũi với mặt trời, liên tưởng ấy rộng hơn xa hơn biểu tượng chim

1.1.4 Phân biệt “biểu tượng” và “hình tượng”

“Biểu tượng” và “Hình tượng” đều có giá trị nhận thức cảm quan trong việc phản ánh thực tại, có phương tiện biểu đạt là ngôn ngữ nhưng lại khác nhau: Sự tồn tại của hình tượng không bao giờ vượt qua giới hạn của hình thức biểu đạt cụ thể (luôn có phương tiện biểu hiện trọn vẹn nghĩa của hình tượng), còn sự tồn tại của biểu tượng lại vượt qua giới hạn của một sự biểu đạt, biểu hiện nghĩa (không một phương tiện nào có thể biểu đạt trọn vẹn ý nghĩa của biểu tượng)

Hình tượng bao giờ cũng có tách riêng hoặc có xu hướng tách riêng ra khỏi một hệ thống nào đó để phù hợp với yêu cầu: tự do, hoàn thiện, độc đáo và khác biệt Trong khi đó biểu tượng lại luôn nằm trong một hệ thống nhất định, không tách ra đứng độc lập trong nhận thức của con người

Điểm khác nhau lớn nhất giữa biểu tượng và hình tượng là biểu tượng có phạm vi lớn hơn hình tượng rất nhiều Hình tượng có một số đặc tính của biểu tượng Chính yếu tố này khiến cho biểu tượng trong văn học dân gian có khi chỉ có một nhưng lại diễn tả được nhiều hình tượng Từ một biểu tượng chim chúng ta có thể thấy một số hình tượng được gửi gắm vào đó Những hình tượng ấy thường có một

số nét liên hệ và phụ thuộc vào biểu tượng Chính sự liên hệ ấy làm cho hình tượng đưa

ra có sức sống lâu bền và làm cho biểu tượng sống mãi trong lòng người đọc

1.2 Biểu tượng mặt trời

Mặt trời là một trong những biểu tượng văn hóa nên cũng đa nghĩa Mỗi con người, mỗi quốc gia, trường phái lại có cách hiểu riêng về “biểu tượng mặt trời”

14

Điều đó phụ thuộc vào ý nghĩa, vai trò của biểu tượng này trong đời sống sinh hoạt

và tín ngưỡng của họ

Đầu tiên phải khẳng định rằng mặt trời được coi là “một trong những yếu tố

cơ bản của vũ trụ” Với trái đất của chúng ta mặt trời là yếu tố không thể thiếu để tạo ra sự sống cho muôn loài Nhờ có ánh sáng của mặt trời mà các loài thực vật mới có thể quang hợp tạo ra chất dinh dưỡng nuôi chính mình Nguồn ánh sáng này cũng là một yếu tố không thể thiếu đối với cơ thể con người và động vật Buổi đầu khởi nguyên của loài người, khi con người chưa nhận thức được nhiều về thế giới tự nhiên, mặt trời và một số hiện tượng tự nhiên khác đã trở thành lực lượng thần

thánh, siêu nhiên chi phối đời sống của họ Họ coi mặt trời là một biểu tượng của

thần linh, là người dẫn linh hồn Mặt trời cung cấp nguồn ánh sáng Nó gắn với chính đạo, cái đẹp và sự công bằng Thế nên có “mặt trời chân lí” hay “mặt trời công lý” Chẳng phải chúa Giêxu cũng hiện ra như một mặt trời tỏa sáng công lý

“Đại giáo sĩ của người Do Thái xưa kia đã mang trên ngực một cái đĩa bằng vàng - biểu tượng của mặt trời thiêng liêng”

Không những thế, mặt trời còn được xem như là “trí tuệ của vũ trụ”, là trái tim, là trung khu của năng lực nhận thức của con người Con người đã không ngần ngại gắn cho mặt trời mọi biểu tượng tốt đẹp nhất Cái tâm của họ hướng về mặt trời với một lòng thành kính sâu sắc

Mặt trời còn được coi là đấng tối cao, biểu tượng của các bậc đế vương,

“Mặt trời mọc không chỉ là biểu tượng trên quốc huy của nước Nhật mà còn chính

là tên gọi của nước này - Nihon” “Ông tổ của triều đại Angkor có tên là Bâlâditya cũng có nghĩa là mặt trời mọc”

Mặt trời - biểu tượng của sự sống và sự bất tử Sự luân phiên sống - chết – tái sinh được tượng trưng bởi chu kỳ mặt trời, chu kỳ ngày Những vị tiên Trung Hoa hấp thụ tinh chất của mặt trời, cũng như những hạt hướng dương mà sự tương hợp với biểu tượng mặt trời là hiển nhiên

Mặt trời cũng là biểu tượng của người cha Ở các dân tộc có huyền thoại về thiên thể thì đều cho rằng mặt trời là biểu tượng của người cha Trong các tranh của trẻ con và trong những giấc mơ của người lớn cũng là như vậy Trong chiêm tinh

một phần tâm linh - Người dẫn linh hồn cho con người Mặt trời gắn với thần linh

với các bậc đế vương Mặt trời cũng gắn với sự sống, sự bất tử và là biểu tượng của người cha

Nhìn từ góc độ văn hóa, con chim được đồng nhất với mặt trời, điều này đã được lí giải một cách khá thuyết phục: chim là thế giới bên trên và là biểu tượng

của mặt trời vì mặt trời ở trên cao gần với chim nên cùng họ với chim và chim bay

lên thì chim cũng là trời, là mặt trời Từ một con vật có cánh bay ở trên cao, tác giả dân gian đã nâng lên thành biểu tượng mặt trời Tượng trưng cho mặt trời con

chim trở thành đại diện cho thế giới trời - thế giới bên trên cái thế giới con người

chỉ có thể ngược nhìn mà không thể với tới [8]

Còn rất nhiều quan niệm nữa về biểu tượng mặt trời song điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là cũng giống như “biểu tượng”, “biểu tượng mặt trời” là khái niệm đa nghĩa, luôn luôn vận động Mỗi con người, mỗi bộ phận cư dân và lĩnh vực xã hội từ góc độ và tri thức của mình sẽ có cái nhìn khác nhau về biểu tượng mặt trời Theo thời gian những giá trị của biểu tượng này sẽ tự thân biến đổi cho phù hợp với tư duy con người và thời đại

Tiểu kết: Trong chương này, khóa luận đã đề cập tới những vấn đề lí luận

chung của đề tài Qua việc chỉ ra và làm rõ những khái niệm về biểu tượng của nhiều nhà khoa học trong nước và thế giới; ý nghĩa của biểu tượng; điểm khác nhau giữa hình tượng và biểu tượng cũng được làm sáng tỏ Cùng với đó, là những hiểu biết về biểu tượng mặt trời đã được chỉ ra và làm sáng rõ Kết quả của chương này

sẽ làm cơ sở, tiền đề để triển khai và phân tích các chương tiếp theo

16

CHƯƠNG 2 BIỂU TƯỢNG MẶT TRỜI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

Trong vô vàn các biểu tượng như biểu tượng dòng sông, biểu tượng con cò, biểu tượng hoa sen không phải ngẫu nhiên mà “mặt trời” lại trở thành một biểu tượng linh thiêng, đại diện cho những gì cao quý nhất Trên thực tế ta có thể thấy người xưa không phải không có lí do khi chọn mặt trời là biểu tượng linh thiêng và cao quý Điều đó sẽ được minh chứng rõ nét trong đời sống văn hóa của người Việt Nam và thể hiện đậm nét trong tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật tạo hình dân gian (hội họa, điêu khắc, kiến trúc ) và trong hoa văn trang trí trang phục của đồng bào dân tộc Việt Nam

2.1 Biểu tượng mặt trời trong tín ngưỡng dân gian

Việt Nam nằm ở trung tâm khu vực nhiệt đới Nm gió mùa, thiên nhiên tương đối phong phú, đa dạng Thời xa xưa, người Việt sống chủ yếu dựa vào việc khai

thác tự nhiên Vì vậy, việc thờ cúng các vị thần tự nhiên (nhiên thần) đã sớm gần

gũi với họ Hơn nữa, Việt Nam lại là ngã ba đường nơi giao lưu của nhiều tộc người, của nhiều luồng văn minh Hai yếu tố đó làm cho Việt Nam trở thành một

quốc gia đa tôn giáo, tín ngưỡng Tính đa thần ấy không chỉ biểu hiện ở số lượng

lớn các vị thần mà điều đáng nói là, các vị thần ấy cùng đồng hành trong tâm thức mỗi người Việt Điều đó dẫn đến một đặc điểm của đời sống tín ngưỡng - tôn giáo

của người Việt đó là tính hỗn dung tôn giáo Trước sự du nhập của các tôn giáo

ngoại lai, người Việt không tiếp nhận một cách thụ động mà luôn có sự cải biến cho gần gũi với tư tưởng, tôn giáo bản địa Vì vậy, ở nước ta, trong khi các tôn giáo phát triển thì các tín ngưỡng dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân

Tín ngưỡng là một bộ phận của ý thức xã hội, là một yếu tố thuộc lĩnh vực

tinh thần được hình thành trong lịch sử văn hóa Tín ngưỡng có thể hiểu là niềm tin,

sự ngưỡng mộ tuyệt đối với một đối tượng siêu nhiên nào đó có thể có ảnh hưởng, chi phối đến đời sống sinh hoạt của con người Tín ngưỡng là niềm tin về những

17

điều linh thiêng, những sức mạnh huyền bí, vĩ đại mà con người chỉ cảm nhận được

mà khó có thể nhận thức được [2;57] Trên thế giới có rất nhiều tín ngưỡng khác nhau như tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng thờ mẫu Trong những hình thức tín ngưỡng tự nhiên đó có tục thờ mặt trời là một tín ngưỡng

rất cổ còn được bảo lưu

Ở Việt Nam đây là hình thức tín ngưỡng rất cổ được diễn ra ở thời Hùng Vương Ngày nay, tại đền Thượng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh thuộc Khu di tích lịch sử Đền Hùng còn gọi tên là Kính Thiên Lĩnh điện (tức điện thờ trời trên núi Nghĩa Lĩnh), nơi đây tương truyền vào thời Hùng Vương thường đến đây làm lễ cầu tế trời đất Hình ngôi sao mặt trời được chạm khắc phổ biến trên mặt trống đồng, trên nắp thạp đồng Những hình người và động vật (hươu nai, chim chóc ) trên mặt các trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông Đà đều đi, nhảy, chạy, bay chung quanh hình mặt trời ngược chiều kim đồng hồ Trống nào cũng vậy, rõ ràng không phải là ngẫu nhiên Hình ảnh mặt trời đã để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc sống của người Việt cổ trồng lúa nước đến mức họ đã luôn khắc họa nó ở vị trí trung tâm của trống đồng, văn vật tiêu biểu của nền văn minh Việt cổ Hình ảnh mặt trời được dùng phổ biến trong các đồ tế khí và đồ dùng sinh hoạt, nhất là trên mặt trống đồng ở giữa đều là hình mặt trời có các tia chiếu sáng, hay trên các nóc đình, đền, chùa thường có hình lưỡng long chầu nhật đều liên quan đến tín ngưỡng này

Ngay từ thời đại đồng thau, tín ngưỡng chủ yếu của con người là thờ mặt trời Ở Việt Nam thông qua trống đồng chúng ta có thể thấy được tục thờ mặt trời

đã xuất hiện từ rất sớm và tồn tại cho tới ngày nay Tuy nhiên theo thời gian, tín ngưỡng này chỉ còn phảng phất trong phong tục và nghi lễ của một số dân tộc Truyền thuyết và cổ sử Việt ghi rõ:

Viêm Việt là dòng thần mặt trời Viêm Đế

Lang (Hùng) là con trai, trai tráng mặt trời

Hùng Vương là vua mặt trời dòng thần mặt trời

Ngành khảo cổ học đã chứng minh rằng:

18

Đồ đồng Đông Sơn có rất nhiều chứng tích của đạo mặt trời, thờ phụng mặt trời của Đại Tộc Việt Hoa văn hình mặt trời là tín ngưỡng thờ thần mặt trời của cư dân Đông Sơn gắn với văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước, bởi mặt trời là vị thần

có quyền năng siêu việt, ban phát sự sống cho muôn loài Chính vì thế mà trên trống đồng, mặt trời được đặt ở vị trí chính giữa, trung tâm, tỏa ánh sáng ra xung quanh nuôi dưỡng muôn loài

Trống đồng nòng nọc, âm dương của đại tộc Đông Sơn luôn luôn có hình mặt trời, tia sáng rạng ngời ở tâm mặt trống có một khuôn mặt là trống biểu của ngành Viêm Việt Viêm Đế, của họ Hồng Bàng mặt trời, của Hùng Vương mặt trời… Hiển nhiên trong các hình vẽ trên trống đồng Đông Sơn ta thấy rõ có sự hiện diện của mặt trời riêng lẻ hay một nhóm mặt trời Các hình mặt trời này có vòng tròn bao quanh mang sắc thái của hình mặt trời trên trống đồng nòng nọc, âm dương của đại tộc Đông Sơn Thường có những nhóm người nhNy múa bao quanh một hình mặt trời, có khi nhóm người nhNy quanh hình một mặt trời

Về tổng quan, hình ảnh trên trống đồng có thể xem là một tổng lễ hội cộng đồng thờ mặt trời như là biểu tượng cao nhất và lễ hội đó cũng diễn ra dưới ánh sáng mặt trời tràn ngập Trong đó chứa đựng nhiều đề tài nghi lễ và lễ hội khác, các hành động lễ hội khác phong phú về hình thức, liên tục trong thời gian và phổ biến trong không gian Thông qua việc diễn đạt lễ hội, trống đồng phản ánh cuộc sống văn hóa thực tiễn và tinh thần, phản ánh những nghĩ suy về thế giới khách quan, và đặc biệt là phản ánh mĩ cảm tinh tế, năng khiếu nghệ thuật của người xưa cùng với khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc của họ

Dựa vào dáng của những người ở phía trước xoay ngang hướng về phía bên tay phải cho thấy nhóm người di chuyển theo chiều dương tức theo chiều ngược với kim đồng hồ, theo chiều mặt trời Họ đang nhNy vũ điệu mặt trời Cảnh này giống như những nhóm người nhNy múa quanh mặt trời, theo chiều mặt trời trên trống đồng nòng nọc, âm dương của đại tộc Đông Sơn [Hình 4 và hình 5, phụ lục] Nhóm mặt trời có hình mặt trời lớn chủ yếu nằm ở giữa Mặt trời này có tia sáng nằm trong vòng tròn và lại được bao quanh bởi một vòng tròn lớn ở ngoài Ta

19

thấy rõ vòng tròn lớn là không gian Mặt trời lớn là mặt trời - không gian, vũ trụ, tạo

sinh, tạo hóa, nòng nọc, âm dương Các mặt trời nhỏ gồm các tia sáng tỏa rạng

mang tính nọc thái dương nằm trong vòng tròn cho thấy đây là loại mặt trời thái

dương thuộc ngành nòng, không gian ứng với ngành nòng, khôn, Thần Nông Mặt

trời vũ trụ và các mặt trời nhỏ (8 mặt trời nhỏ) xung quanh diễn tả một họ, một

ngành mặt trời gồm mặt trời tổ và các mặt trời con cháu ứng với thần tổ mặt trời

Viêm Đế, với Tổ Hùng đội lốt thần tổ mặt trời Viêm Đế và các Hùng Vương truyền

thuyết hay lịch sử

Nhiều người cho rằng: Biểu tượng mặt trời với hình dung ngôi sao nhiều

cánh được chạm khắc ở trung tâm điểm của mặt trống đồng được phát hiện ở Cổ

Loa năm 1982, có niên đại cách đây trên hai nghìn năm

Mặt trời được coi như một thần quyền thiêng liêng, một thiên thần có nhiều

quyền năng hơn hết các thiên thần khác Mặt trời đã ban cho ánh sáng và hơi nóng,

ban cho sinh khí nuôi sống muôn loài, từ nhân loại đến cầm thú và cây cỏ Nói cách khác, thần Mặt Trời là đấng thiêng liêng tối cao của dân nước Văn Lang

Hình ảnh mặt trời tỏa sáng và hơi nóng là vật thiêng liêng được dân gian tôn thờ

Hình ảnh này còn lưu trên mặt trống đồng, coi như chứng tích văn hóa cổ đại của

dân tộc Việt Nam

Hay như trên trống đồng Ngọc Lũ:

Tâm trống là mặt trời đang chiếu sáng, vòng tròn số 1 là cảnh sống, sinh hoạt

của con người Tâm trống đồng luôn luôn là mặt trời, mọi kiểu trống mọi thời đại

đều như thế [Hình 3, phụ lục]

Điều này cho thấy có sự thống nhất và xuyên suốt nguyên tắc cơ bản trong

hệ tư tưởng Việt: Mặt trời là trung tâm vũ trụ cũng chính là hình ảnh đại diện cho

“ông trời” siêu hình Ông Trời là đấng tối cao mà quyền năng chi phối tất cả nhưng

lại thân thiết gần gũi như cha mẹ nên người Việt hay gọi “Trời đất ơi - cha mẹ ơi.”

Mặt trời phát ra ánh sáng cũng là phát ra sự sống, trong tiếng Việt “sáng” và “sống”

gần như là một âm, phần hồn tức anh linh nơi con người chính là một phần của cái

khối sáng vĩ đại ấy đến trái đất nhập vào thân xác vật chất thành ra con người sống

20

động, có thần, thần tính ấy được quẻ Kiền gọi là Long hay con Rồng, 6 hào là hình ảnh tượng trưng của 6 giai đoạn bay lên từ đất tới trời cao Khi đã đi hết đoạn đường trần thế thì xác trả về cho đất hồn trở về trời Chính vậy mà mặt trời với người Việt trở thành chốn linh thiêng vì tổ tiên ông bà ngự nơi đấy, quẻ Lôi địa Dự viết: “lôi xuất địa phấn tiên vương dĩ tác nhạc sùng đức ân tiến chi thượng đế dĩ phối tổ khảo” cũng là lẽ này; câu dâng lên trời mà cũng là để ông bà mình hưởng đã chỉ ra: linh hồn tổ tiên đang ở chung với ông trời hay đấng tối cao [22]

Từ thời nguyên thuỷ mặt trời được con người suy tôn là vị thần tối linh Mặt trời đem đến ánh sáng, niềm tin, xua đêm đen, tà khí, hồi sinh sự sống Điều đó thể

hiện rõ trong tục cúng gà trong đêm giao thừa của người Việt Một con gà trống hoa

luộc vàng ươm, miệng ngậm bông hoa hồng đỏ từ lâu đã trở thành lễ vật không thể thiếu trong mâm cúng giao thừa của mọi gia đình Việt Người Việt cho rằng giao thừa là đêm trời đất tối tăm nhất, mặt trời Nn mình lâu nhất Chính vì thế nhà nhà bảo nhau cúng một con gà trống với hi vọng con gà sẽ đánh thức mặt trời chiếu sáng cho đủ đầy ánh nắng cả năm Con gà không chỉ là con vật nuôi thân thuộc nó còn là chiếc đồng hồ gọi cả làng dậy ra đồng mỗi sớm mai Chính vì thế nó trở thành con vật gắn bó, gần gũi trong tâm linh của nhà nông từ ngàn xưa Thậm chí con gà đã là một mã văn hoá đi liền với tín ngưỡng tôn sùng mặt trời của nghề trồng lúa nước

Tín ngưỡng thờ mặt trời còn thấy xuất hiện lẻ tẻ trong một số sinh hoạt lễ hội:

Ở làng Đông Đồ (Đông Anh) có tục hất phết Quả phết sơn đỏ được chuyền

từ đông sang tây Có người cho đó là lập lại chuyển động biểu kiến của mặt trời và suy tôn mặt trời

Đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm thờ Ngựa Trắng [ Hình 6, phụ lục ]

Truyền thuyết kể rằng thời Lý Công UNn định đô, ông xây thành mới Song xây đến đâu lại đổ đến đấy Ông cầu đảo ở đền Long Đỗ Một sáng từ đền bước ra một Ngựa Trắng, ngựa chạy vòng sang phía tây rồi quay lại đền Vua hiểu ý, cho xây theo vết chân ngựa và quả nhiên thành công Vua bèn tạ lễ và từ đó đền Long

Đỗ có tên là đền Bạch Mã, nay mang biển số nhà 76 Hàng Buồm Nhiều nhà nghiên

21

cứu cho rằng: Ngựa Trắng là biểu tượng mặt trời đi từ đông sang tây Phải chăng sau những ngày mưa gió, mặt trời hiện ra, sưởi khô mặt đất, tạo điều kiện thuận lợi cho công việc xây dựng

Như vậy, có thể thấy rằng: mặt trời có một vai trò vô cùng quan trọng trong tín ngưỡng người Việt Nó được hình thành dựa trên lòng biết ơn và ngưỡng mộ của các thế hệ sau đối với tiền thần, tiền nhân Nó phản ánh tâm thức tôn sùng tự nhiên của người Việt

2.2 Biểu tượng mặt trời trong nghệ thuật tạo hình dân gian

Theo góc độ nghệ thuật, biểu tượng được hiểu là sự phản ánh hiện thực một cách khái quát bằng nghệ thuật dưới hình thức những hình tượng cụ thể, sinh động, điển hình, nhận thức trực tiếp bằng cảm tính

Trong nghệ thuật truyền thống Việt Nam, mặt trời là một trong nhưng biểu tượng được sử dụng khá nhiều Từ nghệ thuật hội họa, điêu khắc, kiến trúc đình làng đến hoa văn trên trang phục của đồng bào các dân tộc Ở mọi lúc, mọi nơi ta luôn thấy biểu tượng mặt trời xuất hiện với một vai trò đặc biệt và trang trọng nhất Biểu tượng mặt trời trong nghệ thuật tạo hình dân gian có nhiều biểu hiện đa dạng Với hình khối là hình tròn, mặt trời dễ dàng được đưa vào các tác phNm hội họa, kiến trúc, điêu khắc mà không cần phải cách điệu nhiều Hơn nữa, những tia sáng từ mặt trời tỏa ra tạo nên những hình trang trí tự nhiên, sống động và vô cùng phong phú Vì vậy chỉ cần diễn tả được cái hồn, cái thần của mặt trời theo đúng hình thức nguyên bản của nó thôi thì chúng ta cũng đã có một tác phNm tuyệt hảo

2.2.1 Biểu tượng mặt trời trong hội họa, điêu khắc

Biểu tượng mặt trời không chỉ có vai trò vô cùng quan trọng trong tín

ngưỡng người Việt mà còn là họa tiết đặc biệt trong hội họa và điêu khắc

Nghệ thuật hội họa của Việt Nam rất phát triển, bộc lộ được tính linh hoạt của nền văn minh nông nghiệp Nhờ thủ pháp tượng trưng, ước lệ mà nghệ thuật hội họa Việt Nam có thể diễn tả bất cứ cái gì từ cái nhìn xuyên vật thể đến cái nhìn tổng hợp của các góc nhìn Biểu tượng mặt trời xuất hiện trong đời sống với ý nghĩa đặc biệt Mặt trời biểu tượng cho ánh sáng, sự sống, sự khởi đầu đầy mới mẻ Có thể kể tới:

chọn biểu tượng mặt trời Tuy nhiên, theo anh đó phải là hình ảnh của buổi bình

minh, đầy sức sống, hứng khởi và tiền tài Noah Bùi cho rằng, hình ảnh mặt trời quá quen thuộc nên muốn lồng vào nó thật nhiều ý nghĩa Điều này khiến anh phải tư duy một cách thật logic

Trong hội họa, ta còn bắt gặp biểu tượng mặt trời trong bức tranh Chim hạc

mặt trời mọc Chim hạc mang ý nghĩa tượng cho sự trường thọ, hạnh phúc, sức khỏe và vươn cao, vươn xa cất cánh bay lên bầu trời Còn mặt trời biểu tượng cho sức mạnh, cho sự sống, mặt trời mọc là tượng trưng cho sự mới mẻ bắt đầu cũng như sự trường tồn lâu dài Theo quan niệm phong thủy người ta cho rằng nếu treo bức tranh trong nhà có thể giúp cho mọi thành viên trong gia đình khỏe mạnh, hạnh phúc, ông bà sống lâu trăm tuổi [Hình 1, phụ lục]

Không chỉ hội họa mà điêu khắc cũng là một loại hình của nghệ thuật tạo hình, có khả năng biểu hiện tư tưởng, tình cảm, thNm mỹ của cả một cộng đồng, dân tộc Bằng nghệ thuật cách điệu, tượng trưng hóa các đối tượng như tự nhiên, cây cỏ, động vật… đã tạo thành các mô típ (motif) trang trí Trong điêu khắc đình làng có nhiều chạm khắc trang trí Người nghệ nhân xưa đã sáng tạo, tiếp thu và sử dụng nhiều mô típ trang trí Việc tìm hiểu và giải mã mô típ trang trí cho phép chúng ta tìm hiểu về tư duy, quan niệm và thNm mỹ của người xưa

Trong nghệ thuật điêu khắc, mặt trời là một họa tiết rất đặc biệt Trong bài

viết Bí +n của pho tượng Phật chùa Bút Tháp cũng đã cho thấy vai trò quan trọng

của mặt trời Khi nhìn vào tượng, vòng tròn phía sau được gắn gần một nghìn bàn tay, trong mỗi bàn tay được khắc một con mắt, đó là biểu tượng của Trời Trời theo quan niệm ở đây là vũ trụ thu nhỏ Trong vũ trụ, cái thiện được biểu tượng ở thế

"tam quang giả" tức là 3 cái sáng bao gồm: mặt trời, mặt trăng và các vì sao Từ xa

23

xưa, người Việt cổ đã nhận thức được mặt trời là trung tâm sự sống, sức mạnh thần

kỳ của nó được thể hiện ở chính giữa trống đồng Đông Sơn Ở pho tượng này, tác giả cũng đặt mặt Quan Âm vào trung tâm của pho tượng Mặt trời là mặt Phật Quan

Âm nổi bật nhất, sáng ngời, đầy vẻ từ bi hỉ xả Mặt trời ở đây được thể hiện là bình minh, những tia sáng chiếu tỏa lên trên chứ không tỏa ngang, ý nói cái thiện là thế đang đi lên, có sức mạnh chiến thắng, biểu tượng cho văn minh xã hội Mặt trời sáng ngời còn biểu tượng cho trí tuệ đức Phật Quan Âm đi khắp muôn phương xua tan bóng tối Những kẻ có hành vi ám muội cũng không thể che nổi mắt Phật Để diễn tả thâm ý này, tác giả đã khắc con mắt trong lòng bàn tay biểu tượng cho hàng nghìn vì sao trong thiên hà [Hình 9, Phụ Lục]

Như vậy, có thể nhận thấy trong hội họa và điêu khắc mặt trời là một trong những biểu tượng khơi gợi nhiều cảm hứng cho các nghệ sĩ và xuất hiện khá nhiều tác phNm nghệ thuật Những ý nghĩa linh thiêng được gắn với biểu tượng trang trí này đã tạo nên một hệ thống biểu tượng có giá trị nghệ thuật và tính nhân văn sâu sắc

2.2.2 Biểu tượng mặt trời trong kiến trúc

Biểu tượng mặt trời cũng xuất hiện với tần số khá lớn trong kiến trúc Trong kiến trúc và trang trí Việt Nam, đôi khi biểu tượng mặt trời cũng xuất hiện với những biến thể khác Có thể kể tới đó là hình ảnh chim phượng

Chim phượng thường được thể hiện cùng các linh vật khác thuộc bộ tứ linh như rùa, kì lân, rồng Chim phượng được tôn vinh là vua của các loài chim, được sinh

ra từ mặt trời và lửa Chim trống gọi là phượng, biểu tượng cho phúc, chim mái gọi là hoàng, biểu tượng cho hoàng hậu, xuất hiện bên cạnh hình tượng rồng biểu tượng cho vua Theo truyền thuyết, chim phượng chỉ xuất hiện trong những triều đại thái bình, thịnh trị Nó là biểu tượng của mặt trời, của mùa hạ và sự thu hoạch mùa màng

Đặc biệt biểu tượng mặt trời còn xuất hiện trong kiến trúc đình làng Việt Nam Trong chuyên mục “Di sản văn hóa vật thể” – Tạp chí Di sản văn hóa, tác giả

Nguyễn Thị Tuấn Tú, với nghiên cứu về Nghệ thuật chạm khắc trên kiến trúc đình

trong kiến trúc đình làng Trong đó, các đề tài thường gặp trong điêu khắc trang trí

24

như: các con vật, cây cối hoa cỏ, vân xoắn Ngoài ra còn phải kể tới các hiện tượng tự nhiên, trong đó đặc biệt là biểu tượng mặt trời Trong kiến trúc đình làng thế kỉ XVI, biểu tượng mặt trời xuất hiện không nhiều thường được chạm nổi bằng một vành tròn trong bố cục rồng chầu, tiếp đó là đường chỉ chìm kép hoặc cánh hoa cúc ngắn, hai bên mặt trời có các đao mũi nhọn lượn bay ra (Đình La Phù - Hà Nội) Sang thế kỉ XVII biểu tượng này đã phát triển khá mạnh mẽ chia thành hai giai đoạn Giai đoạn nửa đầu thế kỉ, mặt trời vẫn kế thừa kiểu công thức thế kỉ XVI, mặt khác đã thể hiện dưới dạng ½ đĩa tròn hiện lên trên một đấu vuông thót đáy, hai bên

là hệ thống vân xoắn (Đình làng Xuân Dục - Hà Nội) Hoặc mặt trời là một vành tròn nổi, xung quanh được ôm bởi một lớp cánh hoa cúc, hai bên không có dao nhọn (Đình làng Phù Lưu - Bắc Ninh) Cuối thế kỉ XVII, mặt trời đã được thể hiện với nhiều đao mác ở hai bên Giai đoạn sau thế kỉ XVIII, hình thức mặt trời cũng có nhiều nét tương đồng với thế kỉ XVII, nhưng các đao mác mập hơn và cứng hơn [12]

Biểu tượng mặt trời tượng trưng cho sự chủ động và sự thống lĩnh Mặt trời

là thái dương hay đại diện cho nguyên lý thuần dương, biểu hiện của dương tính mạnh mẽ Trong truyền thuyết Trung Hoa, mặt trời (vầng thái dương) cũng có khi là biểu tượng của hoàng đế Biểu tượng mặt trời thường được gắn liền với hình tượng

“lưỡng long chầu nhật”, “lưỡng long hồi đầu”, được đắp nổi bằng vữa có gắn mảnh

sành trên nóc đình, hoặc trong các đồ án trang trí ở cửa võng

Lưỡng long chầu nhật (hai con rồng chầu về mặt trời), lưỡng long tranh châu (hai con rồng tranh viên ngọc), lưỡng long chầu nguyệt (hai con rồng chầu về mặt trăng) được sử dụng và phát triển từ thời Nguyễn về sau này, đặc biệt thường gặp trên các bờ nóc công trình Rồng chầu hoa cúc, hoa hướng dương đều là các dạng của lưỡng long chầu nhật Hình ảnh rồng chầu mặt trời sớm nhất là trong lòng tháp Phổ Minh (Nam Định) có niên đại khoảng 1305 -1310 Đôi rồng ở đây được bố trí trong một ô tròn, chạy ngược chiều kim đồng hồ, đầu ngoái lại chầu một vòng tròn

nhỏ ở giữa, thể hiện mặt trời dưới dạng một vòng tròn đơn giản

25

Mỗi thời kỳ, biểu tượng về mặt trời có khác nhau như vòng tròn, chữ Phật, quầng lửa bao quanh… lưỡng long chầu nhật luôn mang một ý nghĩa là ngọn lửa thiêng bảo vệ sự an lành nơi linh thiêng khỏi mọi sự xâm nhập của tà ma Ngoài ra, các dạng long chầu nhật nguyệt đều mang ý nghĩa cầu trời mưa, mong ước mùa màng bội thu Còn lưỡng long tranh châu thì dựa theo tích cũ bên Trung Quốc biểu trưng cho sự tranh đấu [ Hình 2, phụ lục]

Ở thời Nguyễn, ta có thể nhận thấy sự khác nhau giữa các đề tài trang trí này như sau: chầu mặt trời thì mặt trời thường có quầng lửa, tranh châu thường hai con rồng ở tư thế tranh đấu còn chầu mặt trăng thì hai con rồng ở tư thế bình

ổn và phục tùng

Còn “lưỡng long hồi đầu” là hai con rồng quay đầu lại và ở giữa thường là biểu tượng mặt trời Ta có thể dễ dàng bắt gặp hình ảnh này ở di tích kiến trúc nghệ thuật đình làng An Hải Nhà tiền đường lợp ngói âm dương, bờ nóc trang trí “lưỡng long hồi đầu”, trung điểm là mặt trời - cầu lửa, đầu hồi đắp nổi long phù Bờ quyết trang trí “hạ long, thượng phụng”, đầu bờ quyết trang trí “lý ngư hóa long” [Hình

Hoa văn có vai trò quan trọng đối với các sản phNm dệt của các dân tộc thiểu

số Việt Nam Nó không chỉ đơn thuần là một hình thức trang trí, tạo vẻ đẹp cho các sản phNm mà thông qua bố cục, mô típ, hoa văn trang trí chúng ta thấy được đời

26

sống sản xuất, lao động, sinh hoạt và giao lưu văn hóa, quá trình phát triển lịch sử, của tộc người Khái quát hơn, thông qua hoa văn trang trí ta sẽ thấy được đặc trưng của tộc người, góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống tộc người

Hoa văn là tác phNm nghệ thuật độc đáo được các tộc người Việt Nam xây dựng bằng tâm hồn thông qua khung dệt Mà nghệ thuật là sự phản ánh thế giới tự nhiên và con người chân thực, sống động nhất Bởi vậy hoa văn mặt trời có ý nghĩa nhất định đối với đới sống tộc người Trước hết, nó phản ánh đời sống sản xuất lao động của các tộc người Nằm ở Đông Nam lục địa Âu - Á với địa hình tương đối phức tạp, hoạt động kinh tế chủ yếu của nước ta là trong nông nghiệp Ngoài hoạt động kinh tế chính này thì nghề dệt đã ra đời từ rất sớm và trở thành nghề thủ công truyền thống phổ thông, phổ biến của các dân tộc Với phương thức sáng tạo khác nhau mỗi tộc người đã tạo ra những sản phNm trang trí mang đặc trưng riêng Hoa văn mặt trời phản ánh quá trình hình thành lịch sử tộc người Với việc so sánh hoa văn sao tám cánh trên sản phNm dệt với hoa văn sao mười hai cánh trên trống đồng Đông Sơn các nhà nghiên cứu Việt Nam đã chỉ ra mối liên hệ giữa các tộc người với nền văn hoá Đông Sơn Đó có thể là mối liên hệ chung nguồn gốc lịch sử hoặc cộng đồng dân cư giao thoa văn hoá

Hoa văn mặt trời xuất hiện với tần số lớn trên một sản phNm dệt của các dân tộc như khăn, mũ, túi, quần, áo, váy, thắt lưng… Nó có thể xuất hiện ở vị trí trung tâm của sản phNm như là mô típ hoa văn chủ đạo, hoặc trên các đường viền may ở phần trang trí phụ Nó xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau chứ không chỉ đơn thuần là một dạng cố định

Trong kho tàng văn hoá của các dân tộc Việt Nam, sản phNm dệt của người Mông có một giá trị lớn Sản phNm dệt có nhiều loại (y phục, chăn, khăn quấn đầu, giầy ) nhưng dệt vải để tạo ra các loại y phục và đồ dùng khác trong đời sống cá nhân, gia đình cũng như cộng đồng có một vai trò lớn, không thể thiếu trong tiến trình lịch sử và văn hóa các dân tộc Việt Nam Trang phục của người Mông, ngoài các họa tiết có cấu tạo đường thẳng, đoạn thẳng thì người Mông còn thành thục trong việc bố cục, sắp xếp các hoa văn hình tròn đường cong, hình xoáy trôn ốc hay

27

các biến thể của nó là hai hình xoáy trôn ốc được bố trí đối xứng qua gương tạo thành hình móc hoặc đối xứng trục quay thành hình chữ S những họa tiết có đường cong, đường xoáy dứt khoát thanh thoát, nhịp nhàng, uyển chuyển tạo cho bố cục hài hòa không đơn điệu - chỉ xuất hiện trong trang trí y phục của người Mông Những họa tiết này biểu hiện cho sự biến chuyển của mặt trời, thời tiết, không gian

và thời gian, trong vũ trụ quan cổ đại của nhiều cư dân, là vốn văn hóa chung của nhiều dân tộc, nhưng được thể hiện đậm đà trong trang trí Mông [Hình 14, phụ lục]

Người Pu Péo không thêu trên trang phục mà trang trí các các dải hoa văn ghép bằng vải mầu xanh, đỏ, trắng, tím, vàng Nổi bật nhất là trang trí viền quanh hai tà áo, ống tay áo, trên tấm choàng hình quả trám phủ trước váy, quanh gấu váy

và trên khăn đội đầu Các hình tam giác, quả trám, hình chữ nhật là những hình cơ bản được chắp ghép tỉ mỉ, khéo léo tạo nên các họa tiết hình mào gà, mặt trời thể hiện những ý niệm chung về tín ngưỡng của dân tộc mình Người Pu Péo quan niệm hình mặt trời và những quan niệm âm dương tương hợp là nguồn gốc của sự tăng trưởng, phồn vinh của con người và vạn vật trong vũ trụ Phụ nữ Pu Péo rất tinh tế trong việc tạo những bố cục cân đối trên y phục, đặc biệt họ thường sử dụng hạt cườm các mầu, mặt mài bằng kim loại để làm chất liệu trang trí và gây ấn tượng mạnh [Hình 13, phụ lục]

Người Thái là một dân tộc rất coi trọng về hình thức trang phục Điều này không chỉ thể hiện trong các dịp lễ hội mà ngay trong cuộc sống hàng ngày cũng cần mặc đẹp Mỗi bộ y phục được làm ra chính là tình cảm, là niềm tự hào của dân tộc Thái đối với trang phục Váy của người Thái dài chấm gót, được dệt bằng sợi thô hoặc sợi tơ tằm, nhuộm đen phần trên, phần giữa hoặc cạp váy thêu hoa văn, họa tiết sắc màu sặc sỡ Hoa văn trên trang phục phụ nữ Thái phần lớn là các hình

mô phỏng về thiên nhiên như hoa lá, động vật, mặt trời, các hình khối với nhiều màu sắc sặc sỡ, được kết hợp tinh tế, thể hiện mối quan hệ bền chặt của con người với thiên nhiên [Hình 12, phụ lục]

28

Cũng như trang phục của người Thái, Yếm là một bộ phận quan trọng trong trang phục của đồng bào Khơ Mú Người Khơ Mú may yếm bằng vải trắng hoặc hồng Đầu yếm cắt lượn tròn và thêu hoa văn trang trí, có đính hai dây vải để buộc vào cổ Thân yếm đính hai dải vải dài hơn để buộc ra sau lưng.Váy trước đây chủ yếu may bằng vải dệt thủ công màu xanh sẫm hoặc màu chàm, ở phần chân váy thêu hoa văn trang trí bằng chỉ nhiều màu Vào những dịp lễ, tết, phụ nữ Khơ Mú thường mặc những chiếc váy đẹp nhất Họ có hai loại váy: một loại may bằng vải tơ tằm pha sợi bông (còn khôm, còn như), một loại may bằng lụa tơ tằm (còn nhang) Hoa văn trang trí trên váy rất đa dạng gồm hình mặt trời, mặt trăng, hươu, nai, rồng, chim công, gà lôi, các loại hoa thược dược, hoa ban, phong lan Người phụ nữ Khơ

Mú cũng dùng khăn Piêu, “xửa cỏm” đen, váy đen, thắt “xài yêu” Hàng “mắc pém” hình khối chữ nhật đối diện Ngực “xửa cỏm” có bộ dải hình mặt trời tròn và mặt trời khuyết Con gái Thái đội khăn Piêu bằng cách vắt lên đầu, còn các cô gái Khơ

Mú lại quấn khăn quanh đầu rồi luồn khăn qua vòng quấn, vắt ra ngoài [ Hình 11, phụ lục]

Như vậy, hoa văn mặt trời trên trang phục của một số dân tộc thiểu số là sự phản ánh quá trình giao thoa văn hoá giữa các dân tộc Có thể thấy lối sống phổ biến của các dân tộc Việt Nam là cư trú đan cài theo thế cài răng lược Bởi vậy sự giao thoa văn hoá là tất yếu Nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục bằng con đường này đã có sự trao đổi, học tập lẫn nhau Nhưng sự tiếp thu của các dân tộc là sáng tạo chứ không bê nguyên si một mẫu hình nào đó Bởi vậy, ta có thể nhận thấy yếu tố văn hoá của tộc người này trong tộc người kia Nhưng trong sự hoà quyện ấy vẫn có những nét riêng của từng dân tộc nổi bật

Hoa văn mặt trời chính là sự phản ánh trình độ kĩ thuật, thNm mĩ của tộc người Như đã trình bày ở phần trên hoa văn giữa các tộc người luôn có sự khác biệt nhất định Điều đó phản ánh cái nhìn thNm mĩ của mỗi dân tộc là khác nhau Bởi vậy, cùng một biểu tượng mặt trời nhưng mỗi dân tộc lại thể hiện nó theo cách riêng của mình