sáng kiến một số biện pháp dạy cho học sinh lớp 4, 5 học tốt bài tập đọc nhạc

Tôi nhận thấy rằng trước một bài tập đọc nhạc, ghi chép nhạc, để các em hiểu, nắm được và thực hiện tốt yêu cầu của bài người giáo viên cần có một phương pháp truyền đạt, hướng dẫn thật

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

Mã số: ………

1 Tên sáng kiến: Một số biện pháp dạy cho học sinh lớp 4, 5 học tốt bài

tập đọc nhạc

2 Lĩnh vực áp dụng: Giáo dục tiểu học

3 Mô tả bản chất của sáng kiến

3.1 Tình trạng giải pháp đã biết

Âm nhạc là phương tiện hiệu quả nhất trong giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là ở bậc tiểu học, thông qua môn học này đã hình thành cho các em những kiến thức ban đầu về ca hát, về kiến thức Âm nhạc, đặc biệt là trang bị cho các em có một thế giới tinh thần thoải mái hơn, giúp các em phát triển toàn diện hơn, từ đó giúp các em học tốt các môn học khác

Bản thân tôi là giáo viên được phân công giảng dạy bộ môn, tôi nhận thấy đại đa số các em rất thích ca hát nhưng lại ngán ngại tập đọc nhạc Qua thực tế giảng dạy từ những năm trước đây Tôi nhận thấy rằng trước một bài tập đọc nhạc, ghi chép nhạc, để các em hiểu, nắm được và thực hiện tốt yêu cầu của bài người giáo viên cần có một phương pháp truyền đạt, hướng dẫn thật tốt, đơn giản nhưng lại hiệu quả nhất, để giúp các em nắm bắt, tiếp thu nhanh nhất kiến thức bài học

a) Ưu điểm

- Học sinh nắm được vị trí nốt nhạc, hình nốt, tên nốt nhạc trên khuông nhạc;

- Học sinh thể hiện đúng cao độ, trường độ

b) Khuyết điểm

- Học sinh hưa phân biệt những chỗ phải đọc ở tốc độ nhanh, tốc độ chậm, chậm vừa, chỗ mạnh, chỗ nhẹ đúng với yêu cầu nội dung tác phẩm của bài tập đọc nhạc

- Còn một số lượng học sinh rất e dè, nhút nhát, không hứng thú học hát;

- Còn một số phụ huynh học sinh coi môn Nhạc là “môn phụ” nên không đầu tư cho con em về thời gian và đồ dùng học tập;

- Trình độ học sinh không đồng bộ;

- Một vài em khi đọc nhạc xong ghép lời ca chưa đều, chưa bộc lộ được tình cảm của bài tập đọc nhạc

Từ những hạn chế trên bản thân tôi luôn tìm tòi, nghiên cứu, tìm ra cách

“Làm thế nào để giúp học sinh học tốt bài tập đọc nhạc” Đó là sáng kiến nhỏ để

góp phần vào dạy học mang tính thiết thực hơn nhằm mang lại hiệu quả cao trong mỗi giờ lên lớp

3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

3.2.1 Mục đích của giải pháp

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là tìm ra những biện pháp mang tính thiết thực và đem lại hiệu quả cao nhất nhằm giúp cho học sinh hứng thú học môn Nhạc làm nền tảng cho học sinh hứng thú đến trường và học tốt các môn học khác Từ đó góp phần tạo nên chất lượng chung của ngành giáo dục

3.2.2 Nội dung của giải pháp

Tính mới của giải pháp:

Sau một thời gian áp dụng các phương pháp, biện pháp dạy học tập đọc nhạc thì kết quả học tập của học sinh có chuyển biến theo hướng tích cực Âm nhạc đã làm cho các em có một tinh thần thoải mái hơn, giúp các em phát triển toàn diện hơn và các em hứng thú hơn để học tốt các môn học khác Đề tài này tôi áp dụng những điểm mới:

- Xây dựng phương thức tập đọc nhạc cho học sinh;

- Xây dựng cho học sinh phương thức tập ghi cháp nhạc;

- Giúp học sinh nắm rõ về lý thuyết nhạc;

- Luyện tập cho học sinh hiện đúng cao độ và trường độ;

- Thực hiện đúng qui trình khi dạy bài tập đọc nhạc;

- Giúp học sinh đọc nhạc, ghép lời ca đều giọng, diễn cảm, rõ lời;

- Hướng dẫn học sinh cách gõ đệm theo nhịp

Những biện pháp chủ yếu:

a) Xây dựng phương pháp tập đọc nhạc

Ở lớp 3, học sinh mới làm quen với các kí hiệu ghi nhạc: khóa Son, khuông nhạc, một số hình nốt nhạc, vị trí các nốt nhạc trên khuông nhạc, … đặc biệt vị trí các nốt nhạc trên khuông nhạc rất quan trọng, nó quyết định cho việc đọc nhạc của học sinh ở các lớp trên, vì vậy để cho dễ nhớ tôi đã cho học sinh ghi nhớ bằng các câu văn như sau:

- Nốt Đô: ở dòng kẻ phụ dưới;

- Nốt Rê: sát dưới dòng kẻ thứ nhất;

- Nốt Mi: ở dòng kẻ thứ nhất;

- Nốt Pha: ở khe thứ nhất;

- Nốt Son: ở dòng kẻ thứ hai;

- Nốt La: ở khe thứ hai;

- Nốt Si: ở dòng kẻ thứ ba

Ta thường xuyên ôn tập củng cố cho học sinh ghi nhớ vị trí các nốt nhạc trên khuông nhạc bằng các câu văn này kết hợp sử dụng khuông nhạc bàn tay trái để khắc sâu kiến thức cho học sinh

Ở lớp 4, do mới được tiếp xúc nên yêu cầu của phân môn tập đọc nhạc đặt

ra cho các em là hết sức nhẹ nhàng, đơn giản Ở giai đoạn đầu tiếp cận với phân môn này, các em phải thực hành các bài tập về cao độ, về tiết tấu, người giáo viên phải giúp các em nhận ra được âm thanh cao, thấp tương ứng với vị trí các nốt nhạc trên khuông trong phạm vi 1 quãng 8 Sau đó, các em được tiếp cận với thang 5 âm: Đô - Rê - Mi – Son – La và tiến tới thang 7 âm: Đô - Rê - Mi – Pha – Son La – Si

Sang lớp 5, phân môn tập đọc nhạc cũng dựa trên cơ sở các kiến thức đã học ở lớp 4 nhưng nâng cao hơn Cả năm, các em được học 8 bài tập đọc nhạc đều viết ở nhịp 2/4; 3/4 dựa trên cao độ của thang 5 âm: Đô, Rê, Mi, Son, La

hoặc thang 7 âm: Đô, Rê, Mi, Pha, Son, La, Si

Về tiết tấu, các em tiếp tục được củng cố lại trường độ với các hình móc đơn, nốt đen, nốt trắng, lặng đen và chấm dôi Cách dạy thực hành các hình nốt

có thể thực hiện gõ theo tiết tấu, cũng có thể cho học sinh tập đọc bằng tên gọi các hình nốt: đơn, đen, trắng, ta có thể thay bằng tiếng trống: Tùng, rinh

Việc giúp học sinh tập đọc 1 bài tập đọc nhạc muốn thu được kết quả cũng phải được thực hiện theo đúng các bước theo trình tự nhất định Sau khi giới thiệu bài tập đọc nhạc, nếu như ở tập hát, bước đầu tiên là luyện thanh thì ở tập đọc nhạc sẽ phải là luyện tập cao độ Cho các em đọc lại cao độ của các nốt nhạc không chỉ giúp các em khởi động giọng mà còn giúp các em nhớ vị trí các nốt trên khuông nhạc và cảm nhận cao độ các nốt so với nhau Muốn các em thực hiện tốt bài tập, giáo viên phải đưa ra yêu cầu để các em tìm hiểu, nhận xét bài nhạc, bài tập đọc nhạc có mấy nốt? gồm nốt gì? Rút ra thang âm cho học sinh đọc, có thể hoán đổi vị trí các nốt nhạc để học sinh tìm tòi ở mức

độ cao hơn nhằm kiểm tra tai nghe của các em Về trường độ gồm những hình nốt gì? Rút ra hình tiết tấu chung của bài tập cho học sinh đọc tiết tấu Trong bài có sử dụng các ký hiệu Âm nhạc nào? mục tiêu của giai đoạn này

là làm thế nào để các em nắm và thể hiện được hình tiết tấu chủ đạo của bài Việc thể hiện tiết tấu phải được kết hợp theo nhiều hình thức, có thể là vừa đọc vừa vỗ tay, vừa đọc vừa gõ đệm nhạc cụ Hình thức thể hiện cũng có thể

là cả lớp, theo tổ nhóm, cá nhân xen kẽ Khi các em đã thực hiện tốt tiết tấu của bài, giáo viên đàn để các em nghe và cảm nhận giai điệu theo tiết tấu, Đây là lúc bắt đầu tập đọc bài nhạc, tập đọc từng câu theo đàn, giáo viên sửa lỗi truyền miệng Luyện tập củng cố theo nhóm, tổ hoặc cá nhân Khi các em đọc đúng cao độ, trường độ của bài, mới chuyển sang ghép lời ca Để các em

có cảm nhận tốt hơn trong việc ghép lời ca với nhạc, giáo viên nên cho các

em tự ghép lời, sau đó, giáo viên đàn giai điệu và hát mẫu lời ca để các em nghe, so sánh Giáo viên bắt nhịp, học sinh đọc lại nhạc và ghép lời ca Giáo viên đàn lại từng câu, sửa lỗi cho các em Giai đoạn này đòi hỏi sự kết hợp luyện tập nhịp nhàng giữa đọc nhạc, hát lời và gõ đệm nhạc cụ Cuối cùng là việc đánh giá, đây là giai đoạn động viên khích lệ các em học tập Phải

thường xuyên động viên học sinh, việc động viên giúp cho các em chưa thể hiện bài tập đọc nhạc tốt sẽ cố gắng học tập hơn

b) Xây dựng phương pháp ghi chép nhạc

Ghi chép lại các bài nhạc đã học giúp các em nắm chắc vị trí các nốt trên khuông cũng như nhớ các hình nốt, ký hiệu đã học Nếu như tập đọc nhạc mang nhiều tính chất trừu tượng vì nó còn phụ thuộc vào tai nghe của từng em thì ghi chép nhạc mang tính cụ thể hơn, hiện thực hơn Do vậy, việc hướng dẫn các em ghi chép đơn giản và dễ thực hiện Tuy nhiên, đơn giản không có nghĩa là không quan trọng, ngược lại tập ghi chép nhạc là sự đúc kết giữa 2 phân môn tập hát và tập đọc nhạc để khắc sâu kiến thức Do đó đòi hỏi phải có sự chính xác tuyệt đối từng vị trí nốt trên khuông nhạc, quan trọng hơn nữa là qua chép nhạc các em phải nhớ được tên các nốt nhạc là gì, nằm ở vị trí nào, cách viết các hình nốt ra sao, các hình nốt đó có ý nghĩa gì và phải thể hiện thế nào Việc ghi chép nhạc còn giúp các em ghi nhớ các ký hiệu khác về âm nhạc Các kiến thức đó hổ trợ cho việc tập đọc nhạc hoặc thực hiện các bài hát theo yêu cầu của tác giả như: dấu luyến, dấu chấm dôi, dấu quay lại, dấu hồi đoạn, dấu lặng đen, lặng đơn, ngắt câu,

Việc ghi chép nhạc là công việc đòi hỏi phải hướng dẫn các em thực hiện một cách thường xuyên Tuy nhiên không nhất thiết lúc nào cũng phải thực hiện ngay tại lớp vì như thế sẽ mất rất nhiều thời gian Ở lớp chỉ hướng dẫn các em cách thực hiện việc ghi chép, nhận ra cách trình bày thế nào cho đúng, cho đẹp còn việc ghi chép lại bài nên cho các em thực hiện ở nhà

c) Giúp học sinh nắm rõ về lý thuyết nhạc

- Giới thiệu khuông, khóa, dòng, khe nhạc;

- Giới thiệu hình nốt đen, hình nốt móc đơn, hình nốt trắng, chấm dôi;

- Giới thiệu dấu lặng đen dấu lặng đơn;

- Khái niệm và cách đánh nhịp;

- Giới thiệu nhịp lấy đà, vạch nhịp, vạch kết thúc bài;

- Khái niệm về dấu nối, dấu luyến, dấu quay lại, khung thay đổi

d) Luyện tập cho học sinh hiện đúng cao độ và trường độ

Luyện tập về cao độ:

- Trong phân môn tập đọc nhạc, luyện tập đọc độ cao là khó hơn cả Với các em phải tiến hành từ những âm dễ đọc nhất, phù hợp với tầm cữ giọng các

em rồi mới mở rộng thành thang 5 âm và 6 âm;

- Trước hết tập những vần ít âm với âm “son” làm trung tâm, như (mi son la; son đô), quãng 5 (rê mi pha son la; đô rê mi pha son) Sau khi hình thành thang 5 âm sẽ dạy tiếp quãng 6 (đô rê mi pha son la) Tuỳ tình hình thực tế của từng bài tập đọc nhạc;

Để thực hiện nội dung trên, giáo viên có thể sử dụng các thủ pháp khác nhau: + Đọc nhạc theo chữ nốt: dùng phụ âm để đọc tên các nốt: đô: đ, rê: r mi: m; son: s, la: l (thay vì phải ghi đô C; rê: D; m E; son: G; la: A)

và các lớp kế tiếp chữ nốt Si dùng phụ âm để đọc tên là (x);

+ Đọc nhạc theo sơ đồ: hình vẽ, dấu hiệu bàn tay (bàn tay khuông nhạc), thế tay để học sinh đọc đung độ trầm bổng của âm thanh một cách cụ thể hơn.Giáo viên phải có thủ pháp riêng để dạy các em nhận biết một cách dễ dàng

và nhớ lâu Ví dụ: dạy các nốt nhạc trên khuông qua bài thơ “Bàn tay”

Nhìn vào 5 ngón bàn tay Giống như khuông nhạc nó thay 5 dòng

Bàn tay, mà học thật thông

Em đọc nốt nhạc thật không khó gì Nay đây ngón út tên mi Ngón son đeo nhẫn, ngón xi ngay kề

Ngón trỏ tên gọi là rê Ngón pha liền kề, anh cả bàn tay Bàn tay, em lật , em xoay Làm nhẩm một tí, thuộc ngay đấy mà…

+ Giáo viên đàn cao độ các nốt nhạc có trong bài tập đọc nhạc, học sinh nghe và đọc theo (đọc cao độ từ thấp lên cao, từ cao xuống thấp hoặc đọc theo cặp 2 nốt, trong phạm vi quãng 8 từ đô 1 – đô 2) Hoạt động này có thể thay cho luyện thanh;

+ Quan trọng nhất là tập cao độ trên nền giai điệu của bài tập đọc nhạc để các em dễ dàng bắt vào cao độ của bài tập đọc nhạc

Luyện tập về trường độ (tiết tấu):

- Học sinh ở tiểu học, nếu kết hợp đọc cao độ và tiết tấu ngay cùng một lúc, sẽ làm cho học sinh lúng túng, nhất là đối những học sinh không có năng khiếu Để học sinh tiếp thu một cách dễ dàng, giáo viên dạy luyện tập trường độ riêng bằng cách gõ tiết tấu Đọc không cũng sẽ gặp khó khăn, do vậy phải đọc tiết tấu bằng âm, bằng các tiếng tượng thanh (rinh, tùng), đọc các âm với những tên gần gũi với kí hiệu âm hơn: Nốt đen đọc là “đen”, nốt móc đơn đọc là

“đơn”, dấu lặng đọc là “lặng”, nốt trắng đọc là “trắng”;

- Đọc âm tiết tấu có ưu điểm là không ồn như gõ tay mà còn linh hoạt và tiết kiệm được thời gian;

- Luyện tập tiết tấu dựa vào nội dung của từng bài tập đọc nhạc;

- Trong quá trình giảng dạy thực hành luyện tập tiết tấu, giáo viên cần vận dụng các phương pháp dưới dạng trò chơi phù hợp với từng bài

Luyện tiết tấu:

Phải nói là có rất nhiều cách cho học sinh tiếp cận với các hình nốt và tập thể hiện đúng mối quan hệ trường độ của các âm thanh trong một tiết tấu cụ thể Điều đó người giáo viên có sự suy nghĩ sáng tạo thêm các thủ pháp mới nhằm giúp học sinh tiếp thu nhanh luyện tập tiết tấu

đ) Thực hiện đúng qui trình khi dạy bài tập đọc nhạc

Ta thực hiện theo qui trình sau:

- Theo chương trình mới tập đọc nhạc được xem là một phân môn, lớp 4

mới làm quen với bài tập đọc nhạc nhịp 2 gồm 5 nốt (đô - rê - mi - son - la) tiến đến 6 nốt (đô - rê - mi - pha - son - la) và lần lượt xuất hiện hình nốt đen, nốt trắng, lặng đen, nốt móc đơn, lặng đơn) Ở lớp 4, tổng cộng có 8 bài Tập đọc nhạc, được đánh số từ Tập đọc nhạc số 1 đến Tập đọc nhạc số 8 Các bài tập đọc nhạc đều có lời ca, dài không quá 16 ô nhịp và tất cả đều viết ở nhịp 2/4;

- Vì mới tiếp cận nên giáo viên hướng dẫn học sinh thực hành các bài tập

về cao độ và tiết tấu riêng cho từng bài và thực hiện đúng theo qui trình sau:

+ Trước khi vào bài tập đọc nhạc giáo viên giới thiệu bài tập đọc nhạc (không đi sâu vào kiến thức nhạc lí);

+ Học sinh xác định âm cao, thấp, trung bình và tập nói tên nốt nhạc (ví dụ: son đen, son móc đơn, la móc đơn…., chưa đọc cao độ);

+ Tập tiết tấu: Giáo viên gõ tiết tấu trong bài tập đọc nhạc, học sinh nghe

và thực hiện lại;

+ Nói tên nốt theo tiết tấu: Giáo viên hướng dẫn học sinh vừa nói tên nốt trong bài kết hợp gõ tiết tấu;

+ Đọc cao độ (như trên);

+ Học sinh nghe giai điệu: Giáo viên đàn chuỗi âm thanh khoảng 2-3 lần, học sinh lắng nghe và nhẩm theo;

+ Học sinh đọc nhạc: khi giáo viên đàn giai điệu xong và bắt nhịp, học sinh đọc chuỗi âm thanh hòa với tiếng đàn, vừa gõ tiết tấu Ghép các chuỗi âm thanh để đọc cả bài tập đọc nhạc;

+ Học sinh hát lời: Giáo viên đàn giai điệu cả bài tập đọc nhạc để học sinh

tự hát lời (có thể nửa lớp đọc nhạc đồng thời nửa kia hát lời);

+ Đọc nhạc và gõ đệm: Học sinh đọc nhạc và hát lời bài tập đọc nhạc kết hợp gõ đệm theo phách (đến đây không nên gõ theo tiết tấu mà chuyển sang gõ phách, phách là đơn vị cơ bản của trường độ);

+ Củng cố, kiểm tra: Giáo viên chỉ định tổ, nhóm hoặc cá nhân tập đọc nhạc, giáo viên hướng dẫn các em sửa những chỗ còn chưa đạt

Đây là qui trình có độ mềm dẻo, trong thực tế dạy học chúng ta không cần cứng nhắc Giáo viên có thể xử lí linh hoạt khi dạy học Nhằm phát triển khả năng nghe, sự cảm thụ âm nhạc và năng khiếu âm nhạc cho học sinh, giáo viên

có thể sử dụng vài bài tập như: Đàn chuỗi âm thanh ngắn (từ 4 đến 5 nốt), học sinh chú ý lắng nghe, nhận biết đó là câu nào rồi đọc nhạc cả câu, khuyến khích học sinh nói lên cảm nhận của mình về giai điệu, lời ca của bài tập đọc nhạc hoặc giáo viên yêu cầu các em tập đặt lời ca mới cho bài tập đọc nhạc

* Ví dụ: Giáo viên đàn (đô - son - đô - son - pha) trong bài Tập đọc nhạc

số 3: Cùng bước đều - Nhạc và lời: Phạm Kim Học sinh sẽ nhận ra chính là ca

từ: Cùng bước đều bước vui qua đó các em tập đặt được lời ca mới cho 5 nốt trên như: Nào hát cùng với nhau.

* Chú ý: Dạy tập đọc nhạc, học sinh tự lắng nghe tiếng đàn mẫu của giáo

viên để cảm âm, từ đó vận dụng để tập đọc nhạc, người giáo viên đừng bao giờ dạy một cách truyền khẩu hát nốt nhạc ngoại trừ những học sinh không có năng khiếu và đừng để các em đó đứng ngoài tiết học

e) Giúp học sinh đọc nhạc, ghép lời ca đều giọng, diễn cảm, rõ lời

Nguyên nhân:

- Không tập trung lắng nghe khi giáo viên bắt giọng;

- Các em bị “cuốn nhịp”, tức là các em không giữ được nhịp độ ban đầu

và có xu thế nhanh dần lên Do cảm thụ âm nhạc còn yếu, cùng với sự ồ ạt khi thực hiện tập thể nên việc đó rất khó khắc phục Muốn hạn chế tối đa nhược điểm này khi cho học sinh đọc nhạc và ghép lời ca cần lưu ý:

+ Quan sát sự chú ý của học sinh khi bắt giọng;

+ Dạy chính xác về cao độ và trường độ;

+ Cho học sinh vừa đọc nhạc vừa ghép lời ca kết hợp vỗ tay theo nhịp hoặc theo phách;

+ Bản thân đánh nhịp chắc chắn Khi phát hiện ra chỗ nào có xu hướng nhanh dần, phải ngừng lại để nhắc nhở, uốn nắn kịp thời;

Một nhược điểm nữa là hầu hết khi các em mắc phải đó là ở cuối câu có chỗ ngân 2 đến 3 phách trở lên, những chỗ có dấu nối, dấu luyến

* Ví dụ: Tập đọc nhạc Số 5: Hoa bé ngoan

Nhạc và lời: Hoàng Văn Yến

Hoa nµo mÑ yªu nhÊt,

hoa nµo th¬m ngát h¬ng.

Muốn khắc phục được bản thõn phải tập chớnh xỏc từ đầu cỏc cõu nhạc

đú Khi đọc nhạc, ghộp lời ca tới chỗ đú bản thõn đó đếm phỏch cho cỏc em ngõn đủ (bằng những tiếng đếm, tuỳ theo tớnh chất, giỏ trị của phỏch ngõn dài đú) Cần trỏnh để cỏc em hỏt sai rồi mới sửa sẽ rất khú khăn

Làm sao để học sinh ghộp lời ca diễn cảm và rừ lời:

- Sau khi tập đọc nhạc xong, muốn ghộp lời diễn cảm được trước hết cỏc

em phải thực hiện đỳng về cao độ và trường độ như đó nờu trờn Đặc biệt là giỏo viờn phải làm sao giới thiệu nội dung của bài tập đọc nhạc núi về vấn đề gỡ? Sắc thỏi thể hiện ra sao? (Vui, linh hoạt, nhịp nhàng, ờm dịu hay giàu cảm xỳc…) Nhất là khi hỏt phải thể hiện được giai điệu tiết tấu của bài hỏt, phải đưa tõm hồn của mỡnh hũa quyện vào lời hỏt và con tim phải thật sự rung động đến nội dung của tỏc phẩm (tỡnh bạn, cha mẹ, thầy cụ, mỏi trường thõn yờu, quờ hương đất nước, ca ngợi lónh tụ, chế độ…)

- Cỏc em phải phỏt õm thật chớnh xỏc, gọn tiếng Chỗ nào luyến lờn, luyến xuống phải thể hiện cho được;

- Trong lỳc hỏt, chỳng ta khụng nờn cho cỏc em hỏt to quỏ, hỏt to lỳc đú thanh đới phải làm việc nhiều sẽ gõy ra khàn tiếng, làm mệt giọng, ảnh hưởng đến giọng hỏt sau này;

- Khi bắt giọng cho học sinh hỏt, tốt nhất chỳng ta cú thanh mẫu làm chuẩn mực Nếu bản thõn giỏo viờn biết sử dụng một loại nhạc cụ nào nờn sử

Hoa nào t ơi thắm nhất,

đó là hoa bé ngoan.