Nâng cao chất lượng hoạt động phòng, chống HIVAIDS của Sở y tế tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2016 – 2020

Thực tế đóđòi hỏi phải có những biện pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng, chốngHIV/AIDS hơn nữa trong thời gian tới.Với tầm quan trọng của công tác phòng, chống HIV/AIDS nói chung vàtì

LÊ ÁI KIM ANH

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS CỦA SỞ Y TẾ TỈNH THÁI NGUYÊN

GIAI ĐOẠN 2016 – 2020

ĐỀ ÁN TỐT NGHIỆP CAO CẤP LÝ LUẬN CHÍNHTRỊ

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

Người hướng dẫn: Ths Đặng Trường Xuân

Khoa Xã hội học và Khoa học Lãnh đạo Quản lý

AIDS Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người

ARV Thuốc kháng vi rút

MSM Tình dục đồng giới nam

TCD4 Tế bào bạch cầu lim pho T của người.

TCMT Tiêm chích ma túy

UNAIDS Chương trình phòng, chống AIDS của Liên hợp quốc

UNDP Chương trình phát triển của Liên hợp quốc

UNICEF Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc

UNESCO Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá của Liên hợp quốc

UNFPA Quỹ dân số của Liên hợp quốc

VCT Tư vấn xét nghiệm HIV tự nguyện

WHO Tổ chức y tế thế giới

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề án 1

2 Mục tiêu của đề án 2

2.1 Mục tiêu chung 2

2.2 Mục tiêu cụ thể 2

3.2 Không gian nghiên cứu 3

3.3 Thời gian nghiên cứu 3

B NỘI DUNG 4

1 Căn cứ xây dựng đề án 4

1.1 Cơ sở khoa học 4

1.2 Cơ sở chính trị, pháp lý 9

1.3 Cơ sở thực tiễn 12

2 Nội dung thực hiện của đề án 15

2.1 Bối cảnh thực hiện đề án 15

2.2 Thực trạng vấn đề cần giải quyết trong đề án 18

2.3 Nội dung cụ thể đề án cần thực hiện 29

2.4 Các giải pháp thực hiện đề án 30

3 Tổ chức thực hiện đề án 38

3.1 Phân công trách nhiệm thực hiện đề án 38

3.2 Tiến độ thực hiện đề án 39

3.3 Kinh phí thực hiện các hoạt động của đề án 40

4 Dự kiến hiệu quả của đề án 41

4.1 Ý nghĩa thực tiễn của đề án 41

4.2 Đối tượng hưởng lợi của đề án 41

4.3 Những thuận lợi, khó khăn khi thực hiện và tính khả thi của đề án 42

C KIẾN NGHỊ, KẾT LUẬN 45

1 Kiến nghị 45

1.1 Đối với Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên 45

1.2 Đối với UBND tỉnh Thái Nguyên 45

1.3 Đối với Cục phòng, chống HIV/AIDS – Bộ y tế 45

2 Kết luận 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

A MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề án

Đại dịch HIV/AIDS vẫn đang lan tràn trên toàn thế giới đe doạ tínhmạng của hàng triệu người Trên 30 năm qua kể từ khi phát hiện trường hợpnhiễm HIV đầu tiên ở Mỹ (1981) cho đến cuối năm 2014, Tổ chức y tế thếgiới ước tính trên toàn thế giới có khoảng 36 triệu người nhiễm HIV cònsống, trong đó khoảng 3,2 triệu trẻ em Kể từ khi bắt đầu vụ dịch cho đến cuốinăm 2014, số bệnh nhân tử vong do AIDS ước tính khoảng 25 triệu người

Ở Việt Nam, kể từ khi phát hiện trường hợp nhiễm HIV đầu tiên vào năm

1990 cho đến nay, đại dịch HIV đã lan tràn rất nhanh ra tất cả các tỉnh, thànhphố trong cả nước Số người nhiễm HIV/AIDS tiếp tục gia tăng Theo thông báocủa Bộ y tế, đến cuối năm 2014 số nhiễm HIV ở Việt Nam là 224.223 người, sốtrường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 161.691 người, số bệnh nhân AIDS là36.138 người, số người đã tử vong do AIDS là 44.881 người

Từ trước đến nay, vẫn chưa có thuốc điều trị và vắc xin phòng được cănbệnh thế kỷ này Do vậy, số người nhiễm HIV và số người tử vong do AIDStrên toàn thế giới và Việt Nam vẫn ngày càng tăng, ảnh hưởng đến sức khoẻ,tính mạng người bệnh và gây tác hại to lớn đến sự phát triển kinh tế, xã hội

Tại Thái Nguyên, trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện vàotháng 6 năm 1997 Tính đến ngày 31/12/2014, toàn tỉnh Thái Nguyên đã có9.762 người nhiễm HIV, trong đó 5.516 người đã chuyển sang giai đoạnAIDS và 2.942 người đã chết do AIDS, 100% số huyện/thị trong tỉnh đều đã

có người nhiễm HIV và tử vong do AIDS Chỉ tính riêng trong 3 năm 2007,

2008, 2009, tỉnh Thái Nguyên đã phát hiện thêm gần 4000 người nhiễm HIV,lớn hơn số người nhiễm HIV trong toàn tỉnh phát hiện trong 10 năm từ 1997đến năm 2006 Theo thông báo của Bộ y tế, Thái Nguyên đang nằm trong số

10 tỉnh, thành có số người nhiễm HIV/AIDS cao nhất trong cả nước Công tácphòng, chống HIV/AIDS tại Thái Nguyên trong thời gian qua đã đạt đượcnhững kết quả đáng khích lệ, tuy nhiên, do những yêú tố khách quan và chủquan nên tình hình HIV/AIDS tại Thái Nguyên vẫn rất trầm trọng Thực tế đóđòi hỏi phải có những biện pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng, chốngHIV/AIDS hơn nữa trong thời gian tới.

Với tầm quan trọng của công tác phòng, chống HIV/AIDS nói chung vàtình hình nghiên cứu công tác phòng, chống HIV/AIDS ở Thái Nguyên nóiriêng, để góp phần đáp ứng yêu cầu của công tác phòng, chống HIV/AIDS

tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới, tác giả chọn vấn đề: Nâng cao chất

lượng hoạt động phòng, chống HIV/AIDS của Sở y tế tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2016 – 2020 làm đề án tốt nghiệp của mình

2 Mục tiêu của đề án

2.1 Mục tiêu chung

Đề án nâng cao chất lượng hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tỉnhThái Nguyên giai đoạn 2016 – 2020 nhằm khống chế tỷ lệ nhiễm HIV trongcộng đồng dân cư dưới 0,4% vào năm 2020, giảm tác động của HIV đối với

sự phát triển kinh tế - xã hội

3 Giới hạn của đề án

3.1 Đốí tượng nghiên cứu

Nâng cao chất lượng hoạt động phòng, chống HIV/AIDS

3.2 Không gian nghiên cứu

Tỉnh Thái Nguyên

3.3 Thời gian nghiên cứu

Giai đoạn 2016 – 2020

* Khái niệm về HIV

HIV (viết tắt từ tên tiếng Anh: Human Immunno – deficency Virus) là

vi rút gây hội chứng suy giảm miễn dịch ở người Loại vi rút này chỉ gây bệnhcho người, phân biệt với một loại vi rút khác gây bệnh cho khỉ là SIV(Simiens Immuno - deficency Virus) HIV thuộc họ retrovirus nhóm lentiviusgây bệnh chậm

Có 2 loại HIV là HIV - 1 và HIV – 2 đều có khả năng gây hội chứngsuy giảm miễn dịch ở người với các triệu chứng bệnh giống nhau Một vàikhác biệt được các nhà khoa học nêu lên là HIV – 1 có tỷ lệ lây nhiễm caohơn HIV – 2, thời gian nung bệnh của HIV – 2 dài hơn HIV – 1; HIV – 1 lưuhành trên toàn thế giới, HIV – 2 lưu hành chủ yếu ở Tây Phi và Nam Phi HIV– 1 được tìm thấy vào năm 1983, HIV - 2 được tìm thấy vào năm 1986

Cấu tạo:

HIV hình cầu, có đường kính 100 – 200 nm (nanomet) = 1 phần triệu

mm Dưới kính hiển vi điện tử, HIV có 3 lớp theo thứ tự từ ngoài vào trong:

Lớp 1: Vỏ lipid có nhiều gai nhú Glycoprotein (GpI - 20) nên nhìn HIVgiống như quả cầu gai

con người Tế bào TCD4 càng thấp thì khả năng bảo vệ cơ thể càng yếu Virút HIV làm cho suy giảm số lượng tế bào TCD4 này và làm cơ thể dần dầnkhông còn khả năng chống đỡ với các bệnh nhiễm trùng hoặc ung thư Trungbình, một cơ thể khoẻ mạnh có khoảng 700 đến 1.400 tế bào TCD4 trong 1

mm3 máu Số lượng TCD4 giảm dưới 200 tế bào trong 1 mm3 máu thì cơ thể

sẽ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội và các bệnh này là nguyên nhân gây tửvong chính ở người mắc AIDS Tuy nhiên, nhiễm HIV không có nghĩa làAIDS Từ khi nhiễm HIV cho đến khi chuyển sang giai đoạn AIDS là mộtkhoảng thời gian dài trong nhiều năm Trong thời gian đó người nhiễm HIVvẫn khoẻ mạnh và làm việc bình thường, chỉ đến khi chuyển sang giai đoạnAIDS thì cơ thể mới suy sụp và cần sự hỗ trợ, chăm sóc

* Khái niệm AIDS

AIDS là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do vi rút HIV gây ra.HIV làm suy yếu hệ miễn dịch và vô hiệu hoá hệ thống bảo vệ cơ thể này khiếncác loại vi trùng gây bệnh dễ dàng xâm nhập cơ thể con người và phát triển gâybệnh Chính vì vậy, người nhiễm HIV/AIDS rất dễ bị chết bởi bất kỳ một loạibệnh nhiễm trùng nào, kể cả những bệnh không nguy hiểm với những ngườibình thường như cảm cúm, các bệnh viêm nhiễm thông thường khác

AIDS là tên viết tắt từ tiếng Anh: Acquyred Immuno DeficiencySyndrom, có nghĩa là “Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải” Trước đây,người ta gọi bệnh này là SIDA (viết tắt từ tiếng Pháp: Syndrome d’ ImmunoDeficience Acquise), nhưng do tên này trùng với tên của Tổ chức phát triểnquốc tế Thụy Điển SIDA và tên của tổ chức CIDA (Canada) cũng gọi là

“Sida” nên sau đó thống nhất gọi là AIDS để tránh nhầm lẫn và phù hợp vớitên quốc tế

Người ta phát hiện ra những bệnh nhân AIDS đầu tiên tại Lốt Angiơlét(Mỹ) vào năm 1981 Tháng 5 năm 1983, giáo sư Luc Motagnier cùng một sócộng sự ở Viện Pasteur Pari (Pháp) đã tìm ra nguyên nhân gây ra AIDS là HIV.

Các hội chứng thường gặp ở bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS là: sốt không

rõ nguyên nhân; sốt và đau đầu; triệu chứng thần kinh khu trú; sốt và ho; nuốtđau; loét vùng sinh dục; các tổn thương nốt trên da; tiêu chảy kéo dài; bệnh lýhạch limpho; suy mòn

* Các con đường lây nhiễm HIV

HIV có thể lây truyền từ người này sang người khác qua đường máu,qua quan hệ tình dục không an toàn, qua nhau thai mẹ truyền cho con và quasữa mẹ:

- HIV có thể lây truyền qua đường máu: qua máu do truyền máu hoặccác sản phẩm máu của những người nhiễm HIV (huyết tương); qua dùng bơmkim tiêm hay các dụng cụ sắc nhọn xuyên qua da hoặc qua các bệnh phẩm,chất thải, máu bị nhiễm HIV dính vào những vùng da xây sát hoặc vùng niêmmạc bị tổn thương của người bình thường

- HIV có thể lây truyền qua đường tình dục: HIV có thể lây truyền doquan hệ tình dục qua đường âm đạo, đường hậu môn, đường miệng không sửdụng bao cao su hoặc sử dụng bao cao su không đúng cách

- HIV có thể lây truyền từ người mẹ sang con qua ba thời kỳ: thời kỳmang thai; thời kỳ chuyển dạ sinh và sinh con; thời kỳ cho con bú

Những hành vi tiếp xúc thông thường không lây nhiễm HIV như: Giaotiếp thông thường ở nơi làm việc hoặc ở trưòng học; dùng chung ca, cốc, bátđũa, đĩa hoặc một số dụng cụ ăn uống khác; dùng chung thức ăn và nướcuống; bắt tay, ôm hôn (trừ hôn sâu); côn trùng đốt; bơi chung trong cùng bểbơi, bãi tắm công cộng; sử dụng điện thoại chung; dùng chung nhà vệ sinhhoặc ở cùng nhà

Dịch HIV bắt đầu xuất hiện từ những năm 80 của thế kỷ XX nhưng đãphát triển rất nhanh trên toàn thế giới và trở thành một đại dịch nguy hiểm.Đại dịch này tác động đến mọi lứa tuổi, mọi giới và ở tất cả những người cónghề nghiệp, điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau Hiện nay, HIV/AIDS đã cómặt ở tất cả các quốc gia trên thế giới, gây ra những hậu quả nặng nề về kinh

tế, chính trị, văn hoá, xã hội, đặc biệt ở những nước đang phát triển và chậmphát triển

* Cách phòng, chống lây nhiễm HIV

Nhiễm HIV/AIDS là hình thái bệnh lý lây nhiễm Lây nhiễm qua cácsinh hoạt cơ bản nhất của con người hoặc chữa trị bệnh tật như sinh hoạt tìnhdục; tiêm chích ma tuý (TCMT); tiêm truyền thuốc điều trị bệnh hoặc truyềnmáu mà không được áp dụng các biện pháp an toàn Những nguyên tắc lớntrong phòng tránh nhiễm HIV/AIDS là:

- Phòng tránh các tệ nạn xã hội: mại dâm, ma tuý

- Sinh hoạt tình dục lành mạnh, một vợ một chồng, thực hiện hành vi antoàn tình dục, tức là dùng bao cao su đúng cách để phòng lây nhiễm qua đườngtình dục

- Phòng lây nhiễm qua đường máu như tiêm chích, truyền máuv.v bằng các biện pháp an toàn theo quy định của Bộ y tế

- Phòng lây nhiễm từ mẹ sang con v.v bằng các biện pháp an toàntheo quy định của Bộ y tế

Nhiễm HIV/AIDS có thể phòng tránh nhưng cho tới nay điều trị chưa

có thuốc đặc trị để điều trị khỏi bệnh Việc điều trị HIV rất tốn kém và rất khókhăn nhưng hiệu quả rất thấp Vì vậy, cần phải áp dụng những biện phápphòng tránh tốt nhất căn bệnh chưa có khả năng điều trị khỏi này

1.1.2 Hậu quả do nhiễm HIV/AIDS gây ra

- Ảnh hưởng cá nhân và xã hội của nhiễm HIV/AIDS là cực kỳ to lớn

và không thể lường trước được

- Ảnh hưởng về kinh tế: Số người nhiễm HIV chủ yếu ở lứa tuổi laođộng Khi nhiều người bị nhiễm HIV và bị chết vì AIDS sẽ ảnh hưởng đến sựphát triển kinh tế của từng gia đình, cộng đồng và của đất nước Chi phí chocông tác phòng chống AIDS sẽ rất tốn kém

- Ảnh hưởng về tâm lý xã hội: Mọi người sợ hãi dễ dẫn đến tình trạngphân biệt đối xử Cuộc sống của gia đình có người bị nhiễm HIV hoặc bệnhAIDS sẽ trở nên căng thẳng, xuất hiện nhiều mâu thuẫn và dần tiến tới sự mất

ổn định trong cuộc sống

- Ảnh hưởng nặng nề cho hệ thống y tế: Phần nhiều hệ thống y tế bịquá tải, phát sinh các nguy cơ lây nhiễm HIV trong môi trường y tế Thuốcđặc trị không có nhưng vẫn phải tiến hành việc điều trị cho các bệnh nhân bịnhiễm HIV/AIDS dẫn đến chi phí cho điều trị lớn nhưng không đạt hiệu quả,bệnh nhân vẫn tử vong

- HIV làm giảm tuổi thọ trung bình, tăng tỷ lệ chết sơ sinh, tỷ lệ chếtmẹ làm nảy sinh các vấn đề về trẻ mồ côi, bảo tồn nòi giống

Từ những ảnh hưởng trên sẽ tác động lớn đến văn hóa, chính trị

1.1.3 Sự cần thiết phải tăng cường công tác phòng, chống HIV/AIDS

Với những hậu quả như trên do HIV/AIDS gây ra, coi HIV/AIDS là đạidịch nguy hiểm, là mối hiểm hoạ đối với sức khoẻ, tính mạng của con người

và tương lai nòi giống của dân tộc HIV/AIDS tác động trực tiếp đến pháttriển kinh tế, văn hoá và trật tự an toàn xã hội của quốc gia Do đó, phòng,chống HIV/AIDS phải được coi là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách và lâu dài,cần phải tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh việc huy động toàn xã

hội tham gia

Tuy nhiên, thực tiễn quá trình triển khai thực thi Chiến lược nhữngnăm qua đã bộc lộ một số khó khăn, thách thức như: Một số đơn vị, địaphương cấp ủy Đảng, Ủy ban nhân dân các cấp chưa triển khai triệt để Chiếnlược Quốc gia, đặc biệt là các chương trình hành động của Chiến lược; một sốđịa phương chưa huy động được cộng đồng, xã hội tham gia vào côngcuộc phòng, chống HIV/AIDS; mức đầu tư cho chương trình HIV/AIDS cònhạn chế, chủ yếu dựa vào nguồn tài trợ của nước ngoài, vì vậy không chủđộng được nguồn lực tài chính cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS.Bên cạnh đó, nguồn kinh phí hỗ trợ cho công tác phòng, chống HIV/AIDS từcác tổ chức quốc tế và của các nước ngày càng giảm dần trong khi tìnhhình HIV/AIDS vẫn còn diễn biến phức tạp, sự chuyển dịch dần hình tháinguy cơ lây nhiễm HIV từ đường máu sang đường tình dục, hành vi nguy cơkép trong các nhóm dễ bị lây nhiễm HIV đang có xu hướng gia tăng, địa bàndịch HIV/AIDS ngày càng rộng hơn Vì vậy, nếu không có những giải phápđồng bộ, lâu dài, sẽ không kiểm soát và đẩy lùi đại dịch HIV/AIDS, để lại hậuquả nghiêm trọng, tác động xấu đến sự phát triển kinh tế - xã hội.

Trong bối cảnh trên, việc ban hành "Chiến lược Quốc gia phòng,chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn 2030" tiếp theo "Chiến lượcQuốc gia phòng, chống HIV/AIDS ở Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn2020" là cần thiết, qua đó để chúng ta tiếp tục đặt ra những mục tiêu, hoạchđịnh các chương trình và giải pháp phòng, chống HIV/AIDS tổng thể, dài hạnnhằm bảo đảm cho công tác này đạt hiệu quả cao, bền vững, góp phần xâydựng và phát triển đất nước

1.2 Cơ sở chính trị, pháp lý

1.2.1 Cơ sở chính trị

Nhận thấy tính chất nguy hiểm của HIV/AIDS, ngày 11 tháng 3 năm

1995, Ban bí thư Trung ương Đảng (Khoá VII) đã ban hành Chỉ thị số 52 –CT/TW về lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS

Sau 10 năm thực hiện Chỉ thị số 52 – CT/TW của Ban Bí thư, công tácphòng, chống HIV/AIDS đã thu được những kết quả nhất định, kiềm chếđược tốc độ gia tăng số người nhiễm HIV/AIDS.

Tuy nhiên, đến nay ở nước ta, tình hình lây nhiễm HIV/AIDS vẫn tiếptục diễn biến phức tạp HIV/AIDS xuất hiện ở tất các tỉnh, thành phố và có xuhướng ngày càng lan rộng Ngoài các nhóm có nguy cơ lây nhiễm cao làTCMT, mại dâm, tình dục đồng giới tỷ lệ HIV/AIDS ở phụ nữ mang thai,trẻ em và thanh niên cũng tăng nhanh HIV/AIDS đang đe doạ trực tiếp đếnsức khoẻ, tính mạng con người, trật tự an toàn xã hội, đến sự phát triển củađất nước, tương lai của giống nòi Tình hình trên do nhiều nguyên nhân,nhưng nguyên nhân chủ yếu là các cấp uỷ Đảng, Chính quyền chưa nhận thứcđầy đủ về trách nhiệm lãnh đạo thực hiện và kiểm tra, giám sát việc thực hiệnChỉ thị 52 – CT/TW của Ban Bí thư Công tác tuyên truyền, giáo dục còn hạnchế, sự phối hợp giữa các cấp, các ngành, các tổ chức trong hệ thống chính trịchưa chặt chẽ, còn kém hiệu quả; tổ chức bộ máy phòng chống HIV/AIDSkhông ổn định, đội ngũ cán bộ chuyên trách làm công tác này vừa thiếu, vừayếu; đầu tư quá thấp so với yêu cầu nhiệm vụ

Ngày 30 tháng 11 năm 2005, Ban bí thư đã ra Chỉ thị số 54 – CT/TW vềtăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới

Trên cơ sở Chỉ thị số 54 – CT/TW ngày 30/11/2005 của Ban Bí thư Trungương Đảng về tăng cường công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới,Tỉnh uỷ Thái Nguyên, Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã đưa nội dungphòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới vào các Nghị quyết của tỉnh.Tỉnh uỷ Thái Nguyên đã ra Văn bản số 02 – HD/TU ngày 25/5/2006, Hướngdẫn thực hiện Chỉ thị 54 – CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về tăngcường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới đến

toàn thể các cấp uỷ, chính quyền, ban, ngành đoàn thể trong tỉnh nhằm chỉđạo đẩy mạnh công tác phòng, chống HIV/AIDS tại tỉnh Thái Nguyên.

1.2.2 Cơ sở pháp lý

* Tại Việt Nam

Ngày 31 tháng 5 năm 1995, Uỷ ban thường vụ Quốc hội đã ban hànhPháp lệnh phòng, chống nhiễm virut gây ra hội chứng suy giảm miễn dịchmắc phải ở người (HIV/AIDS) Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Y tế vàcác Bộ, ngành có liên quan đã ban hành các văn bản quy phạm pháp luật đểhướng dẫn thi hành

Ngày 29/6/2006, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

đã ban hành Luật số 64/2006/QH11 về phòng, chống nhiễm virút gây ra hộichứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) và ngày 12 tháng 7năm 2006, Chủ tịch nước đã ký Lệnh số 05/2006/SL – CTN về việc công bốLuật phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắcphải ở người (HIV/AIDS)

Ngày 25/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốcgia về phòng, chống HIV/AIDS ở Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến

2030 tại Quyết định số 608/QĐ - TTg

Ngoài ra, còn rất nhiều các Quyết định của Bộ y tế liên quan đến côngtác phòng, chống HIV/AIDS như: Quyết định số 25/2005/QĐ – BYT về việcban hành quy định chức năng, nhiệm vụ, quyến hạn và cơ cấu tổ chức củaTrung tâm phòng, chống HIV/AIDS tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương;Quyết định số 3786/2006/QĐ – BYT ngày 27/9/2006 về việc thành lập Banđiều hành dự án “Phòng, chống HIV/AIDS thuộc Chương trình mục tiêu quốcgia phòng, chống một số bệnh xã hội, bệnh dịch nguy hiểm và HIV/AIDS”;Quyết định số 55/2008/QĐ – BYT ngày 30/12/2008 quy định chức năng,

nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục phòng, chống HIV/AIDSthuộc Bộ y tế…

* Tại tỉnh Thái Nguyên:

Trên cơ sở Chiến lược quốc gia về phòng, chống HIV/AIDS ở ViệtNam đến năm 2020 và tầm nhìn đến 2030 tại Quyết định số 608/QĐ – TTg,

Uỷ ban nhân dân tỉnh ra nhiều văn bản chỉ đạo hoạt động phòng, chống HIV/AIDS đến các cơ quan chuyên môn và các ban, ngành, đoàn thể trong toàntỉnh Ngày 9/3/2010 Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ra quyết định số747/QĐ – UBND về việc thành lập Trung tâm phòng, chống HIV/AIDSthuộc Sở y tế tỉnh Thái Nguyên với các chức năng, nhiệm vụ được quy địnhtại Quyết định số 25/QĐ – BYT ngày 5/9/2005 của Bộ trưởng Bộ y tế về việcban hành quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức củaTrung tâm phòng, chống HIV/AIDS tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Về tình hình dịch:

Tình hình dịch HIV/AIDS ở Thái Nguyên vẫn còn diễn biến phức tạp:

số người nhiễm HIV mới vẫn tiếp tục gia tăng theo thời gian, số bệnh nhân tửvong do AIDS vẫn còn có chiều hướng tăng mạnh; tỷ lệ hiện nhiễm HIVtrong nhóm NCMT đang có xu hướng giảm, dao động trong khoảng từ 34%năm 2013 xuống 29% năm 2014, tuy nhiên vẫn còn ở mức cao so với các tỉnhtrong khu vực Hình thái lây nhiễm HIV qua đường tình dục tiếp tục có xuhướng ngày càng cao, tỷ lệ người nhiễm HIV được phát hiện là nữ (vợ/bạntình của người nhiễm HIV/AIDS) tiếp tục gia tăng trong những năm gần đây.Người nhiễm HIV trong độ tuổi lao động (30 – 39) vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất

1.3.2 Các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS:

* Công tác thông tin giáo dục truyền thông: Công tác thông tin giáo dụctruyền thông về HIV/AIDS được xem như là vắc - xin trong dự phòng lây

nhiễm HIV hiện nay, các hoạt động thông tin, giáo dục, truyền thông đượctriển khai đa dạng thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, hoặc truyềnthông trực tiếp qua mít tinh, thi tuyên truyền về HIV, hoặc thông qua cácnhóm tuyên truyền viên đồng đẳng đi triển khai các hoạt động can thiệp giảmtác hại Nội dung hoạt động thông tin giáo dục truyền thông đa dạng, tuyêntruyền về kiến thức HIV/AIDS, các chính sách của Nhà nước về HIV/AIDS,giảm kỳ thị phân biệt đối xử Kết quả hoạt động truyền thông đã cải thiệnđáng kể về tình trạng phân biệt đối xử, kiến thức của người dân hiểu về HIV/AIDS biết ngày càng tăng lên.

Hạn chế của công tác thông tin giáo dục truyền thông về HIV/AIDS làchưa đủ mức hấp dẫn để thu hút người dân quan tâm chú ý và nâng cao hơnnữa về nhận thức đầy đủ về HIV/AIDS Ngoài ra chưa xây dựng chương trìnhtruyền thông phù hợp cho các lứa tuổi khác nhau và các khu vực địa lý khácnhau Bên cạnh đó do có sự hạn chế về kinh phí, nên các hoạt động truyềnthông chỉ dừng lại ở mức triển khai theo các tháng chiến dịch, không xâydựng được các chương trình đặc biệt để truyền thông quảng bá rộng rãi trongcộng đồng dân cư

* Công tác can thiệp giảm tác hại dự phòng lây nhiễm HIV: việc triểnkhai chương trình sử dụng bơm kim tiêm sạch là biện pháp tốt nhất dự phònglây nhiễm HIV trong nhóm NCMT Hạn chế của chương trình này là cần phảidựa vào nhóm truyên truyền viên đồng đẳng nhóm nghiện chích ma túy mới

có thể phân phát đến tận tay người nghiện chích ma túy, nhưng nhóm nàythường thay đổi thường xuyên do đó liên tục phải đào tạo cho người mới,ngoài ra hoạt động tiêm chích ma túy thường xảy ra nhiều vào ban đêm, nênviệc tiếp cận các đối tượng này gặp nhiều khó khăn Trong vài năm trở lạiđây, các nhà tài trợ cắt giảm mạnh kinh phí chi trả thù lao cho nhóm tuyênviên đồng đẳng, trong khi định mức trong nước chi trả cho nhóm này thấp

hoặc không có, do đó việc triển khai phân phát bơm kim tiêm miễn phí chonhóm TCMT giảm mạnh Việc triển khai các hộp bơm kim tiêm cố định chưaphát huy hiệu quả, chỉ phù hợp với một số khu vực Mô hình tiếp thị xã hộibơm kim tiêm qua các nhà thuốc không đáp ứng nhiều, do các nhà thuốc nàyđóng cửa sớm, hơn nữa không phải địa bàn nào cũng có nhà thuốc.

Bên cạnh đó, việc triển khai chương trình dự phòng nhiễm HIV chongười NCMT được thử nghiệm tại Việt Nam từ năm 2008 và đã đạt được cáckết quả tích cực, đảm bảo chi phí hiệu quả

Chương trình phân phát bao cao su: Hoạt động phân phát bao cao suđược triển khai dưới nhiều hình thức: thông qua nhân viên tiếp cận cộngđồng, nhà thuốc, các cơ sở y tế, cơ sở dịch vụ giải trí, cơ sở chữa bệnh, giáodục, lao động xã hội, trường giáo dưỡng, trại giam, trại tạm giam Song songvới việc phân phát miễn phí, mô hình tiếp thị xã hội đã được mở rộng

* Tư vấn và xét nghiệm HIV tự nguyện (VCT): Việc triển khai hoạtđộng tư vấn và xét nghiệm HIV cho các nhóm nguy cơ lây nhiễm HIV caonhằm phát hiện sớm tình trạng nhiễm HIV trong nhóm này, giúp họ tham giađiều trị HIV/AIDS sớm, sẽ tác động làm giảm lây truyền HIV Mặc dù, dịch

vụ tư vấn xét nghiệm HIV mở rộng nhanh trong thời gian vừa qua, nhưng tỷ

lệ nhóm nguy cơ cao được tiếp cận dịch vụ này còn thấp, đã ảnh hưởng đếnphát hiện sớm HIV trong nhóm nguy cơ cao Ngoài ra xu hướng dịch HIVthay đổi, việc gia tăng người nhiễm HIV tại các khu vực vùng sâu vùng xa,nơi các dịch vụ y tế hạn chế, người dân đi lại khó khăn, nên triển khai xétnghiệm HIV cho người dân cho khu vực này còn nhiều hạn chế

* Công tác chăm sóc và điều trị bệnh nhân HIV/AIDS bằng thuốckháng vi rút (ARV): Điều trị bằng thuốc kháng vi rút có tác dụng giảm tảilượng vi rút HIV trong máu, hạn chế suy giảm miễn dịch Nhiều người bệnh

bị AIDS giai đoạn cuối sau khi được điều trị ARV lại khỏe mạnh và tiếp tục

lao động bình thường Ngoài ra điều trị HIV là biện pháp hữu hiệu trong dựphòng lây nhiễm HIV hiện nay Tuy nhiên, do tình trạng phân biệt đối xử cònphổ biến, bệnh nhân đăng ký điều trị muộn, bệnh nhân sống xa khu vực điềutrị, nhiều bệnh nhân là người nghiện chích ma túy nên di biến động thườngxuyên đã ảnh hưởng đến chất lượng điều trị ARV Ngoài ra do tỷ bệnh nhânHIV mắc lao cao nên liên quan nhiều đến tình trạng tử vong của bệnh nhânAIDS

* Chương trình dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con: Việc xétnghiệm phát hiện phụ nữ mang thai ở giai đoạn sớm và triển khai điều trị dựphòng lây truyền HIV từ mẹ con sẽ làm giảm tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con

* Công tác giám sát dịch HIV/AIDS, theo dõi và đánh giá: Việc triểnkhai hệ thống giám sát, theo dõi và đánh giá nhằm cung cấp các thông tin chiếnlược cho xây dựng chính sách và lập kế hoạch hằng năm Tuy nhiên việc đảmbảo chất lượng số liệu là thách thức lớn đối với công tác giám sát, theo dõi vàđánh giá, đặc biệt các số liệu thu thập tại cộng đồng Các hoạt động giám sát,theo dõi, đánh giá chủ yếu dựa vào các cán bộ kiêm nhiệm tại các tuyến, trongkhi đó nhân lực thường thay đổi, kinh phí cho hoạt động này rất hạn hẹp nêncác số liệu thu thập tại cộng đồng thường chất lượng hạn chế hơn

2 Nội dung thực hiện của đề án

2.1 Bối cảnh thực hiện đề án

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Thái Nguyên

Thái Nguyên là một tỉnh miền núi phía đông bắc Việt Nam, phía bắctiếp giáp với tỉnh Bắc Kạn, phía tây giáp với các tỉnh Vĩnh Phúc, TuyênQuang, phía đông giáp với các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang và phía nam tiếpgiáp với thủ đô Hà Nội Tỉnh Thái Nguyên có tổng diện tích tự nhiên là3.562,82 km²

Dân số tỉnh Thái Nguyên theo điều tra dân số 01/04/2009 là 1.124.786người Trên địa bàn tỉnh có nhiều dân tộc sinh sống, trong đó có 8 dân tộc chủyếu đó là Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu, H’mông, Sán Chay, Hoa và Dao Dân cưphân bố không đều, vùng cao và vùng núi rất thưa thớt, trong khi đó ở thànhthị và đồng bằng lại dày đặc Mật độ dân số thấp nhất là huyện Võ Nhai 72người/km², cao nhất là thành phố Thái Nguyên 1.260 người/km²

Thái Nguyên gồm có 1 thành phố (Thành phố Thái Nguyên), 1 thị xã

và miền núi, còn lại là các xã đồng bằng và trung du

Thái Nguyên là tỉnh nằm ở khu vực trung du và miền núi Bắc bộ, trongnhững năm gần đây tỉnh đã đạt được những bước phát triển đáng kể trênnhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội, an ninh quốc phòng, làm thay đổi cơ bản đờisống vật chất, tinh thần của nhân dân, tạo ra động lực phát triển cho toàn tỉnh,tuy nhiên một số vấn đề về xã hội còn nhiều bức xúc như tai nạn giao thông,trộm cắp, cướp giật trên địa bàn, tệ nạn ma tuý, mại dâm đặc biệt là tìnhhình lây nhiễm HIV/AIDS vẫn đang rất trầm trọng và diễn biến hết sức phứctạp, khó kiểm soát Mặc dù Đảng bộ và Chính quyền tỉnh Thái Nguyên đã cónhiều biện pháp nhằm kiềm chế sự gia tăng dịch HIV/AIDS trên địa bànnhưng tình hình vẫn chưa có dấu hiệu lạc quan

2.1.2 Vài nét về hoạt động phòng, chống HIV/AIDS ở Việt Nam

Từ trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện năm 1990 tính đếnnăm 2014, toàn quốc hiện có 224.223 trường hợp báo cáo hiện nhiễm HIV(trong đó số bệnh nhân chuyển sang giai đoạn AIDS là 69.617) và tính từ đầu

vụ dịch HIV/AIDS đến nay có 70.734 trường hợp người nhiễm HIV/AIDS tửvong Số người nhiễm HIV phát hiện mới có xu hướng giảm trong 7 năm gầnđây, tuy nhiên vẫn ở mức cao khoảng 12.000-14.000 ca mỗi năm Mặc dù số

nhiễm HIV phát hiện mới có xu hướng giảm, nhưng tổng số người đangnhiễm HIV ngày càng gia tăng Hiện đã có 80,3% số xã, phường, thị trấn và98,9% số quận, huyện đã báo cáo có người nhiễm HIV Dịch HIV ở Việt Nambao gồm nhiều hình thái dịch khác nhau trên toàn quốc và vẫn đang tập trungchủ yếu ở ba nhóm quần thể có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao: ngườinghiện chích ma túy, nam quan hệ tình dục đồng giới và phụ nữ bán dâm.Trong thời gian gần đây, bạn tình của người NCMT được coi là quần thể cónguy cơ cao mới, được bổ sung vào các can thiệp dự phòng Việc gia tăng cáctrường hợp phụ nữ nhiễm HIV mới được báo cáo, chiếm đến 32,5% các canhiễm mới trong năm 2013, phản ánh sự lây truyền HIV từ nam giới có hành

vi nguy cơ cao sang bạn tình Tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm NCMT giảmdần trong giai đoạn từ năm 2004 đến 2013, lần đầu tiên xuống dưới 11%trong năm 2013 kể từ năm 1997 Tuy tỉ lệ hiện nhiễm trong nhóm NCMTđang giảm dần ở một số tỉnh, nhưng ở hầu hết các tỉnh thực hiện giám sát,dịch HIV/AIDS vẫn đang cao ở mức đáng báo động Theo kết quả giám sáttrọng điểm HIV năm 2013, tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm NCMT đặc biệtcao ở các tỉnh Thái Nguyên (34%), Lai Châu (27,7%), Hà Nội (24%), QuảngNinh (22,4%) và Thành phố Hồ Chí Minh (18,2%) Đối với nhóm phụ nữ bándâm tỉ lệ này là 2,6% Tuy nhiên tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm phụ nữ bándâm tương đối cao trên 10%, tại Hà Nội, Hải Phòng, Cần Thơ, và Thành phố

Hồ Chí Minh Trong những năm gần đây, dịch HIV trong nhóm nam tình dụcđồng giới (MSM) ngày càng được ghi nhận rõ hơn Số lượng các nghiên cứu

và giám sát về hành vi trong nhóm MSM ngày càng tăng Số liệu giám sáttrọng điểm HIV trong nhóm MSM năm 2013 (ở 8 tỉnh), cho thấy tỉ lệ hiệnnhiễm trung bình là 3,7% Bên cạnh đó, tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhómMSM tiêm chích ma túy khá cao Tại 8 tỉnh thực hiện giám sát trọng điểmnăm 2013, tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MSM có tiêm chích ma túy là

6% và nhóm MSM không tiêm chích ma túy là 1,8% Với số lượng ngườinghiện chích túy, phụ nữ bán dâm ở các khu vực khác nhau, nên nguy cơ lâynhiễm phụ thuộc nhiều vào tỷ lệ nhiễm HIV trong các nhóm này và số lượngnhiễm HIV ở mỗi khu vực.

2.2 Thực trạng vấn đề cần giải quyết trong đề án

2.2.1 Khái quát về cơ cấu tổ chức bộ máy phòng, chống HIV/AIDS

Tổ chức hệ thống phòng, chống HIV/AIDS các tuyến được quy định tạiQuyết định số 61/2000/QĐ-TTg ngày 05 tháng 6 năm 2000 của Thủ tướngChính phủ về việc thành lập Ủy ban Quốc gia phòng, chống AIDS và phòng,chống tệ nạn ma túy, mại dâm và Quyết định số 50/2007/QĐ – TTg ngày12/4/2007 của Thủ tướng Chính phủ về việc kiện toàn Ủy ban Quốc giaphòng, chống AIDS và phòng, chống tệ nạn ma túy, mại dâm, cụ thể như sau:

TRUNG TÂM Y TẾ HUYỆN

BV ĐA KHOA HUYỆN

(BCĐ PC AIDS, ma túy, mại dâm xã)

CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ

2.2.2 Thực trạng công tác phòng, chống HIV/AIDS ở Thái Nguyên

2.2.2.1 Tình hình dịch HIV/AIDS

Bảng 1: Tình hình nhiễm HIV/AIDS qua các năm

Lũy tích số nhiễm HIV 8.777 9.162 9.762Lũy tích số bệnh nhân

Số nhiễm HIV mới 546 385 600

- Đánh giá thực trạng dịch HIV/AIDS ở Thái Nguyên:

Những số liệu ở bảng 1 cho thấy thực trạng tình hình dịch HIV/AIDS ởThái Nguyên vẫn còn diễn biến phức tạp: số người nhiễm HIV mới vẫn tiếptục gia tăng theo thời gian, số bệnh nhân tử vong do AIDS vẫn còn có chiềuhướng tăng mạnh Tuy nhiên, không thể nhìn vào kết quả phát hiện ra nhiềungười nhiễm HIV trong thời gian 3 năm qua để kết luận là số người mớinhiễm HIV trong 3 năm vừa qua ở Thái Nguyên là tăng đột biến so với nhữngnăm trước Vấn đề này có thể lý giải do nhiều người đã nhiễm HIV từ nhữngnăm trước nhưng chưa đi khám phát hiện, đến nay, được nghe tuyên truyền,

họ đã hiểu và đi xét nghiệm

Cũng như các địa phương khác, độ tuổi của người nhiễm HIV/AIDStỉnh Thái Nguyên chiếm tỷ lệ cao (83%) là từ 20 đến 39 tuổi Đây là độ tuổilao động, như vậy tỉnh đã mất đi một lực lượng lao động đáng kể

Về con đường lây truyền, lây truyền chủ yếu qua đường máu (xấp xỉ65%) và có cả lây truyền từ mẹ sang con vì tỷ lệ người nhiễm HIV/AIDS dotiêm chích ma túy chiếm tỷ trọng lớn

Thực trạng nhiễm HIV/AIDS trầm trọng như vậy nên việc nghiên cứutìm ra những biện pháp thích hợp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động phòngchống HIV/AIDS ở tỉnh Thái Nguyên là việc làm cần thiết và cấp bách.

2.2.2.2 Hoạt động phòng, chống HIV/AIDS của tỉnh Thái Nguyên giai đoạn

2012 – 2014

Chương trình thông tin, truyền thông thay đổi hành vi: trực tiếp hỗ trợcác buổi truyền thông cho một số cơ quan, ban, ngành, đoàn thể, trường đạihọc và cao đẳng trên địa bàn; truyền thông, tư vấn xét nghiệm HIV lưu độngtại các xóm, bản; tổ chức lớp tập huấn truyền thông, kỹ năng tiếp cận cộngđồng, chăm sóc điều trị cho nhân viên y tế thôn bản và nhóm đồng đẳng; kếthợp với Hội luật gia tỉnh Thái Nguyên hỗ trợ pháp lý lưu động cho ngườinhiễm HIV và người bị ảnh hưởng bởi HIV tại các Câu lạc bộ người nhiễmHIV/AIDS; tổ chức mít tinh diễu hành cổ động tháng chiến dịch phòng,chống HIV/AIDS

Chương trình can thiệp giảm tác hại, dự phòng lây nhiễm HIV cho ngườinghiện chích ma túy:

Bảng 2: Kết quả dự phòng HIV cho người nghiện chích ma túy qua các

Chương trình chăm sóc và điều trị:

Bảng 3: Kết quả điều trị cho bệnh nhân HIV bằng thuốc kháng vi rút

qua các năm 2012, 2013, 2014

Số bệnh nhân HIV/AIDS đủ tiêu

Tính đến 31/12/2014 đã đạt được kết quả cụ thể sau:

- Số lượt phụ nữ mang thai tự nguyện xét nghiệm HIV:17.446/20.000

- Số phụ nữ mang thai có kết quả xét nghiệm HIV dương tính: 49

- Số phụ nữ mang thai được điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ

sang con bằng thuốc kháng vi rút: 46

- Số trẻ em sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được điều trị dự phòng: 48

- Số trẻ được chẩn đoán sớm: 37

Chương trình theo dõi và đánh giá: đã thiết lập được hệ thống theo dõi,giám sát, đánh giá chương trình từ tuyến tỉnh đến tuyến huyện đến tận các xã,phường, thị trấn trong toàn tỉnh và được duy trì các nội dung hoạt động cụ thểnhư: hoạt động tư vấn xét nghiệm tự nguyện được duy trì thường xuyên tạicác huyện, thành có cơ sở tư vấn xét nghiệm hiện có trong tỉnh, số phòng tưvấn và xét nghiệm hiện có: 8 phòng, tuyến tỉnh 2 phòng, tuyến huyện, thành:

06 phòng Trong năm 2014 tư vấn xét nghiệm đầy đủ cho 7.711 lượt kháchhàng, trong đó 690 lượt người nhiễm HIV (Tỷ lệ HIV dương tính là 8,95 %)