Tình hình mắc bệnh viêm tử cung trên đàn lợn nái tại trại Nguyễn Xuân Dũng, xã Khánh Thượng huyện Ba Vì thành phố Hà Nội và thử nghiệm phác đồ điều trị

Bên cạnh đó, chăn nuôi lợn vẫn còn có những trở ngại rất lớn do dịch bệnh xảy ra nhiều, trong đó phải nói đến bệnh đường sinh sản xuất hiện nhiều nhất là lợn nái ngoại được nuôi theo quy

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Chăn nuôi Thu ́ y

Thái Nguyên, năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Chăn nuôi Thu ́ y

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Quang Tính

Thái Nguyên, năm 2017

Em xin chân thành cảm ơn cán bộ, công nhân tại trại nái Nguyễn Xuân Dũng, xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội đã tạo điều kiện cho em trong quá trình thực hiện đề tài

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ em trong suốt thời gian học tập và thực hiện chuyên đề

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2017

Sinh viên

Chu Thị Thúy Thanh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Một số chỉ tiêu phân biệt các thể viêm tử cung 19

Bảng 3.1 Sơ đồ bố trí thí nghiệm 33

Bảng 4.1: Lịch sát trùng trại lợn nái 36

Bảng 4.2: Lịch tiêm phòng vắc xin trong trại 40

Bảng 4.3: Kết quả công tác phục vụ sản xuất 44

Bảng 4.4 Điều tra quy mô đàn lợn nái 2 năm trở lại đây của trại 45

Bảng 4.5 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung của đàn lợn nái 45

Bảng 4.6: Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung theo lứa đẻ của lợn 46

Bảng 4.7 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở đàn lợn nái theo các tháng 48

Bảng 4.8: Kết quả điều trị bệnh viêm tử cung và khả năng sinh sản của lợn nái sau khi khỏi bệnh 49

Bảng 4.9 Chi phí thuốc thú y trong điều trị bệnh viêm tử cung 50

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục các bảng ii

Danh mục các từ viết tắt iii

Mục lục iv

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 2

1.3 Ý nghĩa của đề tài 2

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Điều kiện cơ sở thực tập 3

2.1.1 Vị trí địa lý 3

2.1.2 Điều kiện khí hậu 3

2.1.3 Cơ cấu tổ chức của trại 4

2.1.4 Cơ sở vật chất của trại 4

2.1.5 Thuận lợi và khó khăn của trại 5

2.2 Cơ sở khoa học 6

2.2.1 Cấu tạo giải phẫu và sinh lý cơ quan sinh dục cái 6

2.2.2 Đặc điểm sinh sản của lợn nái 11

2.2.3 Một số nguyên nhân gây viêm tử cung 13

2.2.4 Một số bệnh viêm tử cung thường gặp 14

2.2.5 Một số bệnh khác ở đường sinh dục của lợn nái 20

2.2.6 Biện pháp phòng và trị bệnh viêm tử cung 23

2.3 Giới thiệu một số loại thuốc sử dụng trong đề tài 25

2.4 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 29

2.4.1 Tình hình nghiên cứu trong nước 29

2.4.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 31

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32 3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 32

3.2 Thờ i gian và địa điểm nghiên cứu 32

3.3 Nội dung nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi 32

3.4 Phương pháp tiến hành nghiên cứu 32

3.4.1 Phương pháp theo dõi thu thập thông tin 32

3.4.2 Phương pháp chẩn đoán lâm sàng 32

3.4.3 Phương pháp điều trị bệnh viêm tử cung bằng một số loại thuốc kháng sinh và hóa dược 33

3.4.4 Phương pháp xác định chỉ tiêu theo dõi 34

PHẦN 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 35

4.1 Công tác phục vụ sản xuất 35

4.1.1 Công tác vệ sinh thú y 35

4.1.2 Công tác chăm sóc và nuôi dưỡng 37

4.1.3 Công tác thú y 39

4.1.4 Các công tác khác 44

4.2 Kết quả nghiên cứu 45

4.2.1 Cơ cấu đàn lợn nái của trại Chăn nuôi Nguyễn Xuân Dũng, xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội trong 2 năm gần đây 45

4.2.2 Tình hình mắc bệnh viêm tử cung của đàn lợn nái 45

4.2.3 Tình hình mắc bệnh viêm tử cung theo lứa đẻ 46

4.2.4 Tình hình mắc bệnh viêm tử cung theo tháng 47

4.3 Kết quả thử nghiệm một số phác đồ điều trị 49

4.3.1 Kết quả điều trị bệnh viêm tử cung bằng hai phác đồ 49

4.3.2 Chi phí thuốc thú y trong điều trị bệnh viêm tử cung của hai phác đồ điều trị 50

PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53 PHỤ LỤC

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Viê ̣t Nam là mô ̣t nước đi lên từ nền sản xuất nông nghiê ̣p và đây là mô ̣t lĩnh vực chiếm vi ̣ trí quan tro ̣ng trong nền kinh tế quốc dân Trong quá trình công nghiê ̣p hóa, hiê ̣n đa ̣i hóa đất nước thì nông nghiê ̣p nước ta đã và đang có những bước phát triển ma ̣nh mẽ , trong đó ngành chăn nuôi cũng có những bước phát triển không ngừng và đã trở thành ngành sản xuất hàng hóa quan trọng Chăn nuôi lợn đóng vai trò rất lớn trong viê ̣c đáp ứng nhu cầu thực phẩm cho người tiêu dùng và xuất khẩu , không những thế còn cung cấp nguyên liê ̣ u cho sản xuất công nghiê ̣p , phân bón cho trồng tro ̣t và giải quyết viê ̣c làm tăng thu nhâ ̣p và giúp người dân thoát nghèo Để cung cấp lợn giống cho nhu cầu chăn nuôi của các trang trại và các nông hộ thì việc phát triển đàn lợn nái sinh sản là việc làm cần thiết

Bên cạnh đó, chăn nuôi lợn vẫn còn có những trở ngại rất lớn do dịch bệnh xảy ra nhiều, trong đó phải nói đến bệnh đường sinh sản xuất hiện nhiều nhất là lợn nái ngoại được nuôi theo quy mô công nghiệp do khả năng thích nghi của chúng với điều kiện khí hậu nước ta còn kém, trong quá trình sinh đẻ

lợn nái dễ bị các vi khuẩn như: Streptococcus, Staphylococcus, E.coli xâm

nhập và gây một số bệnh nhiễm trùng sau đẻ như viêm âm đạo, viêm âm môn… đặc biệt là bệnh viêm tử cung, gây ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng sinh sản của lợn Nếu không điều trị kịp thời, viêm tử cung có thể dẫn tới các bệnh kế phát như: viêm vú, mất sữa, rối loạn sinh sản, chậm sinh, vô sinh, viêm phúc mạc dẫn đến nhiễm trùng huyết và chết

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn nhằm tìm ra hướng giải quyết phù hợp , góp phần hạn chế những thiệt hại do bệnh viêm tử cung ở lợn nái sinh sản ,

chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài

1.2 Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

- Mục tiêu của đề tài

+ Xác định được tỷ lệ lợn nái mắc bệnh viêm tử cung tại trại chăn nuôi Nguyễn Xuân Dũng, xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội

+ Đánh giá được hiê ̣u lực của một số loại thuốc kháng sinh sử dụng trong đề tài

- Yêu cầu của đề tài

+ Xác định tỷ lệ viêm tử cung ở lợn nái

+ Xác định những biểu hiện lâm sàng của bệnh

+ Xác định hiệu lực và độ an toàn của một số thuốc điều trị bệnh

1.3 Ý nghĩa của đề tài

- Ý nghĩa khoa học

+ Cung cấp thêm tư liệu về tình hình mắc bệnh viêm tử cung tại trại chăn nuôi Nguyễn Xuân Dũng, xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội

+ Các kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học góp phần phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo của trại và làm tư liệu nghiên cứu về bệnh viêm tử cung ở đàn lợn nái sinh sản tại trại

- Ý nghĩa thực tiễn

+ Qua điều tra tình hình bê ̣nh viêm tử cung trên lợn nái của tra ̣i và đánh giá được hiệu lực của thuốc sử dụng , góp phần kiểm soát và khống chế tình trạng viêm tử cung trên đàn lợn nái

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Điều kiện cơ sở thực tập

2.1.1 Vị trí địa lý

Trại lợn Nguyễn Xuân Dũng được xây dựng năm 2014, là trại gia công của Công ty cổ phần CP Việt Nam với quy mô 2000 nái bố mẹ.Trại được xây dựng tại xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội trên một quả đồi với diện tích gần 5 ha

Xã Khánh Thượng là một xã miền núi nằm ở sườn Tây núi Ba Vì, với diện tích tự nhiên 2882,43 ha Cách trung tâm huyện Ba Vì trên 35 km, cách trung tâm thành phố Hà Nội 82km Xã có địa bàn giáp gianh với 2 tỉnh (phía Đông Nam giáp tỉnh Hoà Bình, phía Tây cách con sông Đà là tỉnh Phú Thọ) có trục đường giao thông Sơn Tây - Chẹ - Hợp Thịnh - Kỳ Sơn - Hoà Bình đi qua Điều kiện địa lý của xã rất thuận lợi cho việc giao thông, vận chuyển thức ăn cũng như việc buôn bán, vận chuyển hàng hóa của trại

2.1.2 Điều kiện khí hậu

Huyện Ba Vì nằm trong khu vực đồng bằng sông Hồng, chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa Do đó, trại lợn Nguyễn Xuân Dũng cũng chịu ảnh hưởng chung của khí hậu vùng, nhiệt độ thay đổi theo mùa rõ rệt Mùa Hè nóng ẩm, mưa nhiều (từ tháng 4 đến tháng 8), mùa Đông lạnh, khô (từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau) Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,40

C Ở vùng thấp, nhiệt độ tối thấp xuống tới 2,70C, nhiệt độ tối cao lên tới 420C Ở độ cao 400m nhiệt độ trung bình năm 20,60C Từ độ cao 1000m trở lên nhiệt độ chỉ còn

160C Nhiệt độ thấp tuyệt đối có thể xuống 0,20C Nhiệt độ cao tuyệt đối 33,10C Lượng mưa trung bình năm 2.500mm, phân bố không đều trong năm, tập trung nhiều vào tháng 7, tháng 8 Độ ẩm không khí 86,1% Vùng thấp thường khô hanh vào tháng 12, tháng 1 Từ độ cao 400m trở lên không có mùa khô Mùa Đông có gió Bắc với tần suất >40% Mùa Hè có gió Đông Nam với

tấn suất 25% và hướng Tây Nam Với điều kiện khí hậu như vậy, tương đối thuận lợi cho ngành chăn nuôi phát triển

2.1.3 Cơ cấu tổ chức của trại

Trại gồm có 20 người trong đó có: 1 cán bộ quản lý, 2 kỹ sư chính của công ty, 2 tổ trưởng (1 chuồng bầu, 1 chuồng đẻ), 1 bảo vệ 24 công nhân, 2 cấp dưỡng

2.1.4 Cơ sở vật chất của trại

Trại mới được xây dựng nên cơ sở vật chất và cơ sở hạ tầng đều được quan tâm và chú trọng

-Về cơ sở vật chất

Có đầy đủ các thiết bị, máy móc để phục vụ cho công nhân và sinh viên sinh hoạt hàng ngày như: máy giặt, tắm nóng lạnh, tivi, tủ lạnh, quạt Những vật dụng cá nhân như: kem đánh răng, xà phòng tắm, dầu gội đầu cũng được trại chuẩn bị Trại còn đầu tư mua bàn chơi bida, cầu lông để công nhân giải trí sau giờ làm việc

Cơ sở vật chất trong chuồng trại chăn nuôi được trại chú trọng đầu tư hơn hết: Trại được xây dựng trên quả đồi khoảng 5 ha với 6 dãy chuồng lớn chạy dài lợp mái tôn Mỗi 1 dãy lớn lại được chia làm 2 dãy chuồng nhỏ Trong các chuồng đều có các cũi sắt (đối với chuồng bầu) và giường nằm (đối với chuồng đẻ) được lắp đặt theo dãy Có hệ thống quạt gió, dàn mát, điện sáng, vòi uống nước cho lợn tự động Có hệ thống đèn điện sưởi ấm cho lợn con vào mùa đông Ngoài ra trại còn có một máy phát điện công suất lớn đủ cung cấp điện cho cả trại sinh hoạt và hệ thống chuồng nuôi những khi mất điện

nhà ăn chung (buổi tối) Khu nhà bếp rộng rãi và sạch sẽ Trại có một nhà kho

là nơi chứa thức ăn cho lợn và một kho thuốc là nơi cất giữ và bảo quản các loại thuốc, vắc xin , dụng cụ kỹ thuật để phục vụ công tác chăm sóc, điều trị cho đàn lợn của trại

- Hệ thống chuồng nuôi

Khu vực chuồng nuôi của trại được xây dựng trên một khu vực cao, dễ thoát nước và được bố trí tách biệt với khu sinh hoạt chung của công nhân, gồm: 6 chuồng đẻ, 2 chuồng bầu, 1 chuồng lợn đực và 2 chuồng cách ly Chuồng nuôi được xây dựng theo hướng Đông – Tây, Nam – Bắc Đảm bảo thoáng mát về mùa Hè và ấm áp về mùa Đông Chuồng nuôi xây dựng theo kiểu 2 mái gồm 6 dãy chuồng chạy dài Trong đó có 3 dãy chuồng đẻ, mỗi dãy được tách ra làm 2 chuồng nhỏ với 58 ô chuồng sàn Chuồng lợn bầu gồm 2 chuồng với kiểu chuồng cũi sắt Các chuồng nuôi đều được lắp đặt hệ thống điện chiếu sáng và hệ thống vòi uống nước tự động ở mỗi ô chuồng Mùa Hè

có hệ thống làm mát bằng quạt thông gió và dàn mát Mùa Đông có hệ thống làm ấm bằng đèn hồng ngoại

2.1.5 Thuận lợi và khó khăn của trại

- Thuận lợi:

Trại được xây dựng trên một quả đồi nên cách xa khu dân cư, không làm ảnh hưởng đến người dân xung quanh Đội ngũ quản lý, cán bộ kỹ thuật, công nhân của trại có năng lực, năng động, nhiệt tình và có trách nhiệm trong công việc Trại được xây dựng theo mô hình công nghiệp, trang thiết bị hiện đại, do

đó rất phù hợp với điều kiện chăn nuôi lợn công nghiệp hiện nay

- Khó khăn:

Trại nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, thời tiết diễn biến phức tạp nên khâu phòng trừ bệnh gặp nhiều khó khăn Năm 2014, khi trại vừa bắt

đầu vào hoạt động ổn định thì dịch bệnh tai xanh bùng phát làm trại thiệt hại khá lớn về kinh tế và làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của trại

2.2 Cơ sở khoa học

2.2.1 Cấu tạo giải phẫu và sinh lý cơ quan sinh dục cái

* Bộ phận sinh dục bên trong

- Buồng trứng

Buồng trứng của lợn nái nằm trong xoang bụng và phát triển thành từng cặp Nó thực hiện cả hai chức năng: Ngoại tiết (bài noãn) và nội tiết (sản sinh ra hormone sinh dục cái) Buồng trứng là cơ quan được hình thành trong giai đoạn phôi thai và lúc con vật mới được sinh ra Hình dạng và kích thước của buồng trứng biến đổi tuỳ theo giai đoạn của chu kỳ sinh dục Tuổi, đặc tính cá thể, chế độ dinh dưỡng có ảnh hưởng nhất định đến hình dáng đến kích thước của buồng trứng

Theo Trần Thị Dân (2004) [4], buồng trứng có hai chức năng cơ bản là tạo giao tử cái và tiết hormone: estrogen, progesterone, oxytocin, relaxin và inhibrin Các hormone này tham gia vào việc điều khiển chu kỳ sinh sản của lợn nái

- Cấu tạo:

+ Phía ngoài buồng trứng được bao bọc bởi một lớp màng liên kết sợi, chắc như màng dịch hoàn Phía trong buồng trứng được chia làm hai miền là miền vỏ và miền tuỷ Miền vỏ đảm bảo quá trình phát triển của trứng đến khi trứng chín và rụng

+ Miền vỏ bao gồm 3 phần: Tế bào nguyên thuỷ, thể vàng và tế bào hạt,

tế bào trứng nguyên thuỷ hay còn gọi là trứng non (Fullicylle cophorimari)

nằm dưới lớp màng của buồng trứng Khi noãn nang chín, các tế bào bao quanh

tế bào trứng phân chia thành nhiều tế bào có hình hạt (Sliarum glanusolum),

noãn bao càng phát triển thì các tế bào nang tiêu tan tạo ra xoang có chứa dịch Các tầng tế bào còn lại phát triển lồi lên tạo thành một lớp màng bọc, ở ngoài

có chỗ dày lên để chứa trứng

- Ống dẫn trứng

Ống dẫn trứng được treo bởi màng treo, đó là một nếp gấp màng bụng bắt nguồn từ lớp bên của dây chằng ruột Căn cứ vào chức năng có thể chia ống dẫn trứng thành 4 đoạn:

+ Tua điểm: Có hình như tua liềm

+ Phễu: Có hình phễu, miệng phễu nằm gần buồng trứng

Cả hai mặt của tử cung được dính vào khung chậu và thành bụng bằng dây chằng rộng, ở động vật đẻ nhiều các dây chằng tử cung giãn ra làm cho tử cung thông vào xương chậu

Các tuyến nội mạc tử cung có cấu trúc hình nhánh, cuộn hoặc hình ống, chúng tiết ra dịch đổ vào bề mặt nội mạc tử cung

Cổ tử cung là một tổ chức sợi mà mô liên kết chiếm ưu thế kết hợp với

sự có mặt của một ít cơ trơn có thành dày và một thành xoang chậu hẹp

Theo Trần Thị Dân (2004) [4], trương lực co càng cao (tử cung trở nên cứng) khi có nhiều estrogen trong máu và trương lực cơ co giảm (tử cung mềm) khi có nhiều progesterone trong máu Vai trò của cơ tử cung là góp phần cho sự di chuyển của tinh trùng

- Âm đạo

Cấu tạo như một ống cơ có thành dày Âm đạo lợn từ 10 - 12cm

Ở lợn, tiểu mô âm đạo phát triển lên về độ cao tối đa vào lúc động dục

và giảm xuống điểm thấp nhất vào ngày 12 - 16, các lớp bề mặt của biểu mô

âm đạo bong ra ở các ngày 4 và 14

Khả năng co rút âm đạo đóng vai trò chính trong việc đáp ứng tâm lý tính dục và cho sự vận động của tinh trùng Sự co rút của âm đạo, dạ con và ống dẫn trứng được kích thích bởi dịch thể bài tiết vào trong âm đạo, trong quá trình kích thích lúc giao phối

Dịch âm đạo chủ yếu là thấm qua màng âm đạo, hỗn hợp với các chất tiết của âm hộ từ các tuyến bã nhờn và các tuyến mồ hôi làm lẫn với các dịch nhày của cổ tử cung, các dịch nội mạc tử cung, ống dẫn trứng và các tế bào bong ra từ biểu mô âm đạo

* Bộ phận sinh dục bên ngoài

Bộ phận sinh dục bên ngoài là các phần mà người ta có thể nhìn thấy, sờ thấy và quan sát được, bao gồm: Âm môn, âm vật và tiền đình

- Âm môn (Vulvace): Còn gọi là âm hộ nằm ở dưới hậu môn Phía ngoài

âm môn có hai môi (Labia Pdendi) Hai môi được nối với nhau bằng hai mép (Rima vulvace) Trên hai môi của âm môn có sắc tố màu đen và có nhiều tuyến

tiết (như tuyến tiết nhờn và tuyến tiết mồ hôi)

- Âm vật (Clitous): Nằm ở dưới hai mép âm môn Âm vật giống như

dương vật của con đực được thu nhỏ lại Về cấu tạo, âm vật cũng có thể hổng như con đực Trên âm vật có nếp da tạo mũ âm vật, giữa âm vật bẻ gấp xuống dưới Trong thực tế, sau khi dẫn tinh cho gia súc cái, kỹ thuật viên thường xoa bóp nhẹ vào âm vật kích thích con cái hưng phấn để tử cung trở lại co thắt vào, vận động bình thường

- Tiền đình (Vestibulum): Là giới hạn giữa âm môn và âm đạo, nghĩa là

qua tiền đình mới vào âm đạo Trong tiền đình có dấu vết màng trinh, phía trước thông màng trinh với âm đạo, phía sau màng trinh có lỗ niệu đạo Màng trinh có các sợi cơ đàn hồi do hai lá niêm mạc gấp thành một nếp Tiền đình có một số tuyến, các tuyến này xếp theo hình chéo hướng quay về âm vật, chúng

có chức năng tiết dịch nhày

Bể sữa là một xoang rộng, được thông với ống đầu vú để đưa sữa ra ngoài Số lượng bể sữa và ống đầu vú cũng khác nhau tuỳ loài Lợn mỗi một đầu vú có 2 - 3 ống thông vú

Xung quanh ống dẫn sữa và bể sữa được bao bọc bởi những sợi cơ trơn

và có tác dụng trong việc thải sữa khi co bóp Ống thông đầu vú có sợi cơ trơn sắp xếp theo hình vòng Toàn bộ tuyến vú được bao bọc bởi mô liên kết và mô

mỡ Mỗi bao tuyến được bao bọc bởi lưới mao mạch dày đặc, nó cung cấp máu cho việc tạo sữa Hệ tĩnh mạch trong tuyến vú phát triển mạnh hơn hệ động mạch (Hoàng Toàn Thắng và Cao Văn, 2006) [20]

- Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát dục của tuyến vú

+ Yếu tố bên trong: Quan trọng nhất là yếu tố thể dịch hormone

oestrogen của buồng trứng và progesteron của thể vàng, tham gia vào sự sinh trưởng và phát dục của tuyến vú cho tới khi hình thành ống dẫn sữa và bao tuyến Cuối thời kỳ chửa và thời kỳ tiết sữa nuôi con thì tuyến yên tiết prolactin, hormone này có vai trò kích thích bao tuyến phát triển và tiết sữa

Ngoài ra các hormone STH, TSH, FSH, LH của thuỳ trước tuyến yên đều ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát dục của tuyến vú

Yếu tố thần kinh cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình sinh trưởng và phát dục tuyến vú Khi kích thích xoa bóp vào bầu vú làm hưng phấn

thụ quan cảm giác ở da bầu vú, xung động thần kinh được truyền tới vùng dưới đồi và trung khu điều hoà sinh dục ở vỏ não Thông qua hệ nội tiết sinh sản tiết các hormone thúc đẩy sự phát dục của tuyến vú và tiết sữa

+ Yếu tố bên ngoài: Quan trọng nhất là chế độ dinh dưỡng, có tác dụng

thúc đẩy nhanh sự sinh trưởng và phát dục của tuyến vú vì nó là nguyên liệu cung cấp cho sự sinh trưởng, phát triển và trao đổi chất Chế độ chăm sóc, điều kiện khí hậu, sự hưng phấn khi gặp đực giống, feromol của con đực đều có ảnh hưởng đến sự phát dục của tuyến vú

-Sinh lý lâm sàng

 Thân nhiệt:

Nhiệt độ thân thể gọi tắt là thân nhiệt, là một hằng số hằng định sinh học

ở các động vật cấp cao như động vật có vú, người

Trong điều kiện chăn nuôi giống nhau, thân nhiệt của gia súc non bao giờ cũng cao hơn thân nhiệt của gia súc trưởng thành và gia súc già: ở con cái cao hơn con đực Trong một ngày đêm, thân nhiệt thấp nhất lúc sáng sớm (1 - 5 h sáng), cáo nhất vào buổi chiều từ 16h - 18h

Theo Nguyễn Thị Ngân và cs (2016) [14], thân nhiệt của lợn trong điều

kiện sinh lý bình thường dao động trong khoảng 38,5 - 39,5°C

 Sốt:

Sốt là phản ứng toàn thân đối với các tác nhân gây bệnh mà đặc điểm chủ yếu là thân nhiệt cơ thể cao hơn so với sinh lý bình thường Quá trình chủ yểu là do tác động của vi sinh vật gây bệnh, độc tố và những chất khác được hình thành trong quá trình sinh bệnh Những chất đó chủ yếu là protein hay sản phẩm của nó Một số kích tố như adrenalin, parathyoroxyn, nước muối, glucoza ưu chương đều có thể gây sốt

 Tần số hô hấp

Tần số hô hấp là số lần thở trên phút , nó phụ thuộc vào cường độ trao

đổi chất, tuổi, tầm vóc, Gia súc non có cường độ trao đổi chất mạnh nên tần số

hô hấp tăng hơn Động vật nhỏ cũng có tần số hô hấp cao hơn so với động vật

có thể vóc lớn Ngoài ra trạng thái sinh lý, vận động, nhiệt độ môi trường cũng ảnh hưởng đến nhịp thở Tần số hô hấp bình thường dao động trong khoảng 8-

18 lần/phút

2.2.2 Đặc điểm sinh sản của lợn nái

Sinh sản là một thuộc tính sinh vật nhằm duy trì nòi giống và đảm bảo cho sự tiến hoá của sinh vật Quá trình sinh sản là một quá trình sinh lý phức tạp chịu sự điều khiển của thần kinh và thể dịch Thần kinh và thể dịch luôn luôn xuất hiện Mối quan hệ này tuân theo một quy luật, hệ thống kế tiếp và thống nhất trong một cơ thể với cơ chế hoạt động nhiều chiều của thần kinh và thể dịch Một trong những khâu nào đó của mối quan hệ nhiều chiều này bị rối loạn thì cơ thể gia súc thay đổi theo chiều có lợi hoặc có hại với khả năng sinh sản, có thể chậm động dục ở lợn nái hậu bị hoặc ở lợn nái sinh sản hay gia súc động dục nhưng không rụng trứng

Một số tình trạng sinh sản của lợn có thể thay đổi theo điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng và quản lý Đánh giá khả năng sinh sản của lợn nái thường thông qua các chỉ tiêu kỹ thuật như: Số con sơ sinh, số con cai sữa, tỷ lệ con chết trong thời gian bú sữa mẹ, thời gian động dục trở lại sau cai sữa, thời gian lợn con theo mẹ Sinh lý của lợn nái biểu hiện ở các chỉ tiêu như: Tuổi động dục lần đầu, chu kỳ động dục, thời gian động dục, khối lượng phối giống lần đầu, tuổi đẻ, thời gian động dục trở lại (Lê Hồng Mận, 2002) [12]

* Tuổi động dục lần đầu

Theo Vũ Thiệu An và cs (1990) [1], thì lợn Ỉ, lợn Móng Cái lúc 3 tháng tuổi đã có con có biểu hiện động dục, lúc ấy thể trọng của chúng chỉ bằng 1/4

so với trưởng thành Tuổi động dục lần đầu phụ thuộc vào mùa vụ Lợn nái hậu

bị được sinh ra vào mùa Thu sẽ động dục sớm hơn lợn nái hậu bị được sinh ra vào mùa Xuân

Theo Phạm Hữu Doanh (1995) [5], cho biết: Động dục lần đầu ở lợn nội (Ỉ, Móng Cái) rất sớm, từ 4 - 5 tháng tuổi, khi khối lượng cơ thể mới chỉ đạt 20

- 25 kg Ở nái ngoại, tuổi động dục lần đầu muộn hơn so với lợn thuần, ở lợn lai F1 (1/2 máu nội) động dục lần đầu lúc 6 tháng tuổi khi đó khối lượng cơ thể đạt 50 - 55kg, ở lợn ngoại động dục muộn hơn với lợn lai, khoảng từ 6 - 7 tháng tuổi khối lượng cơ thể vào khoảng 65 - 80kg

Hiện tượng lợn nái hậu bị không động dục có thể do nhiều nguyên nhân như: Phát hiện động dục không đúng, stress, do thời tiết nóng, động dục thầm lặng (rụng trứng nhưng không có biểu hiện động dục) (Madec F, NevaC, 1995) [25]

Đối với lợn nái hậu bị có thể gây động dục sớm hơn bằng cách tiêm huyết thanh ngựa chửa liều 20 đv/kg TT

Cũng theo Phạm Hữu Doanh (1995) [5], khối lượng lợn nội động dục lần đầu mới chỉ đạt 20 - 25 kg có tầm vóc nhỏ Trong thời điểm này cơ thể lợn chưa phát triển đầy đủ, chưa tích luỹ được chất dinh dưỡng nuôi thai, trứng chưa chín một cách hoàn chỉnh Vì vậy, để đạt được hiệu quả sinh sản tốt và duy trì nái lâu bền thì không nên phối giống ngay mà bỏ qua từ 1 - 2 chu kỳ đầu rồi mới cho phối giống

Theo Nguyễn Văn Thiện và cs (2002) [21], cho rằng: Tuổi động dục lần đầu có khác nhau Lợn nội tuổi động dục lần đầu sớm hơn lợn ngoại, lợn lai:

+Lợn Ỉ: từ 120 - 130 ngày

+Lợn Móng Cái: từ 130 - 140 ngày

+Lợn Đại Bạch: từ 203 - 208 ngày

+Lợn Landrace: từ 208 - 209 ngày

* Tuổi phối giống đầu tiên

Là một vấn đề quan trọng, phối giống cho lợn cái đúng thời điểm lợn thành thục về tính, có tầm vóc, sức khoẻ đạt yêu cầu sẽ nâng cấp được khả năng sinh sản của lợn cái và phẩm chất của lợn con Nếu phối giống quá sớm,

sẽ ảnh hưởng tới tầm vóc và sức khoẻ của lợn mẹ Nhưng nếu phối giống quá muộn sẽ ảnh hưởng đến sự phát dục của lợn và những hoạt động về tính của nó (Trần Thị Mỹ Dung, 2010) [6]

Tuổi đẻ lứa đầu: Sau khi phối giống, lợn chửa 114 ngày, cộng thêm số tháng tuổi lợn sẽ có tuổi đẻ lứa đầu Lợn nái nội (Ỉ, Móng Cái) tuổi đẻ lứa đầu thường là 11 - 12 tháng tuổi, lợn nái lai và nái ngoại nên cho đẻ lứa đầu lúc 12

- 13 tháng tuổi (Phạm Hữu Doanh, 1995) [5]

Sau khi thành thục về tính dục lợn bắt đầu có có hoạt động sinh sản dưới

sự điều hoà của hormone sinh dục

2.2.3 Một số nguyên nhân gây viêm tử cung

Lợn nái sinh sản đều mang khuẩn trong âm đạo nhưng không gây bệnh, chỉ khi cổ tử cung mở, chất tiết dịch tụ lại tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển

Theo Nguyễn Đức Lưu, Nguyễn Hữu Vũ (2004) [10], cho biết: Trong quá trình có thai, lợn nái ăn uống nhiều chất dinh dưỡng, ít vận động hoặc bị nhiễm một số bệnh truyền nhiễm như: Xoắn khuẩn, sảy thai truyền nhiễm và một số bệnh nhiễm khuẩn khác làm cho cơ thể lợn nái yếu dẫn đến sảy thai, thai chết lưu và viêm tử cung

* Thiếu sót về dinh dưỡng và quản lý

Khẩu phần ăn thừa hay thiếu protein trước và trong thời kỳ mang thai có ảnh hưởng đến viêm tử cung Nái mẹ sử dụng quá nhiều tinh bột, gây khó đẻ, gây viêm tử cung do xây sát

Ngược lại thiếu chất dinh dưỡng nái mẹ sẽ bị ốm yếu, sức đề kháng giảm không chống lại mầm bệnh xâm nhập gây viêm tử cung

Khoáng chất, vitamin ảnh hưởng đến viêm tử cung Thiếu vitamin A gây sưng niêm mạc, sót nhau (Nguyễn Thị Thuận, 2010) [22]

* Chăm sóc nuôi dưỡng

Vệ sinh chuồng trại kém, vệ sinh bộ phận sinh dục lợn nái trước khi đẻ không tốt, khu vực chuồng trại có mầm bệnh Do quá trình can thiệp khi lợn

đẻ, thủ thuật đỡ đẻ, thao tác và dụng cụ không đúng kỹ thuật làm tổn thương niêm mạc Do tinh dịch bị nhiễm khuẩn và dụng cụ thụ tinh không vô trùng đã đưa vi khuẩn gây viêm nhiễm vào bộ phận sinh dục của lợn nái Do lợn đực bị viêm niệu quản và dương vật khi nhảy trực tiếp sẽ truyền sang lợn nái (Trần Trọng Bằng, 2010) [2]

Chăm sóc, quản lý, vệ sinh là khâu rất quan trọng.Vệ sinh trang trại, cơ sở chăn nuôi, vệ sinh cơ thể lợn nái đồng thời quản lý tốt sẽ làm giảm tỷ lệ viêm

* Tiểu khí hậu chuồng nuôi

Thời tiết khí hậu quá nóng hoặc quá lạnh trong thời gian đẻ, dễ làm cho lợn nái bị viêm tử cung.Vì vậy cần phải tạo tiểu khí hậu phù hợp đối với lợn nái khi sinh để làm hạn chế viêm tử cung

* Tuổi, lứa đẻ, tình trạng sức khỏe

Nái đẻ càng nhiều lứa thì tỉ lệ mắc viêm tử cung càng cao, cường độ nặng hơn so với những nái lứa đầu Nái già do sức khỏe kém hay kế phát một

số bệnh, sức rặn đẻ yếu, thời gian đẻ kéo dài, đẻ khó dễ dẫn đến viêm tử cung

* Đường xâm nhiễm của mầm bệnh

Mầm bệnh có mặt trong ruột, truyền qua niêm mạc đi vào máu, xâm nhập vào tử cung Xâm nhập có thể từ ngoài vào do vi khuẩn hiện diện trong phân, nước tiểu

Bệnh nhiễm trùng mãn tính của thận, bàng quang và đường niệu đạo cũng là nguyên nhân gây bệnh

Hầu hết các trường hợp viêm tử cung đều có sự hiện diện của vi sinh vật thường xuyên có mặt trong chuồng lợn Lợi dụng lúc sinh sản, tử cung, âm đạo tổn thương chứa nhiều sản dịch, vi trùng xâm nhập gây viêm tử cung

2.2.4 Một số bệnh viêm tử cung thường gặp

2.2.4.1 Viêm cổ tử cung

- Nguyên nhân: Bệnh viêm cổ tử cung ở gia súc thường là hậu quả của

những sai sót về kỹ thuật thụ tinh nhân tạo, do thao tác đỡ đẻ nhất là các trường

hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hay dụng cụ không đúng làm niêm mạc cổ

tử cung bị xây sát Ngoài ra, viêm cổ tử cung còn do kế phát từ viêm âm đạo, viêm tử cung (Trần Tiến Dũng và cs, 2006) [7]

- Triệu chứng: Bệnh ở dạng điển hình, lợn có biểu hiện mệt mỏi hay nằm

úp bầu vú, bỏ ăn, ăn kém, âm hộ sưng đỏ, từ âm đạo chảy ra dịch màu trắng đục nếu nặng dịch có lẫn máu Lợn mẹ đứng nằm bứt rứt không yên, lợn con thường thiếu sữa kêu nhiều

Trong trường hợp bệnh nhẹ, lợn không sốt, âm hộ không sưng đỏ nhưng vẫn có dịch nhầy trắng đục tiết ra từ âm đạo, dịch nhầy chảy không liên tục mà chỉ chảy ra từng đợt từ một vài ngày đến một tuần (Nguyễn Hữu Ninh, Bạch Đăng Phong, 1994) [13]

- Bệnh tích: Phần cổ tử cung nhô ra âm đạo sung huyết và sưng, các vòng

nhẫn bên trong của cổ tử cung sung huyết Lối vào của lỗ cổ tử cung biến dạng và niêm mạc trở nên đỏ hoặc đỏ tía Mủ chảy ra từ miệng cổ tử cung

- Điều trị: Tiêm vetrimoxin 1ml/10kg TT/2 ngày, tiêm bắp, điều trị trong

2.2.4.2 Viêm tử cung

Tử cung là bộ phận quan trọng của cơ quan sinh dục, nơi thai làm tổ được đảm bảo mọi điều kiện để thai phát triển Mọi quá trình bệnh lý ở tử cung đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản (Nguyễn Văn Thanh, 2003) [19]

Chính vì vậy, bệnh viêm tử cung đã được nhiều tác giả nghiên cứu Theo Trần Tiến Dũng và cs (2006) [7], thì viêm tử cung chia làm 3 thể: Viêm nội mạc tử cung, viêm cơ tử cung và viêm tương mạc tử cung

* Viêm nội mạc tử cung (Endomestritis)

Khi gia súc sinh đẻ, nhất là trong những trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hoặc dụng cụ, niêm mạc tử cung bị xây sát, tổn thương, vi

khuẩn: Streptococcus, Staphylococcus, E.coli, Salmonella, Brucella… xâm

nhập và phát triển gây viêm nội mạc tử cung Mặt khác, một số bệnh truyền nhiễm như sảy thai truyền nhiễm, phó thương hàn, bệnh lao… cũng gây nên thể bệnh này Căn cứ vào tính chất, trạng thái của quá trình bệnh lý, viêm nội mạc tử cung có thể chia ra làm hai loại:

Viêm nội mạc tử cung thể cata cấp tính có mủ

Viêm nội mạc tử cung màng giả

-Viêm nội mạc tử cung cata cấp tính có mủ (Endomestritis puerperalis Catarhalis purulenta acuta)

+ Nguyên nhân: Bệnh này xuất hiện trên tất cả các loài gia súc, gặp

nhiều ở bò, trâu và lợn Sau khi sinh đẻ, niêm mạc cổ tử cung và âm đạo bị tổn thương, xây sát, nhiễm khuẩn, nhất là khi gia súc bị sát nhau, đẻ khó

phải can thiệp

+ Triệu chứng: Thân nhiệt hơi cao, ăn uống giảm, lượng sữa giảm Con

vật có trạng thái đau đớn nhẹ, đôi khi cong lưng rặn, không yên tĩnh Từ cơ quan sinh dục thải ra ngoài hỗn dịch, niêm dịch lẫn với dịch viêm, mủ, những mảnh tổ chức chết…

Khi con vật nằm, dịch viêm thải ra ngoài càng nhiều hơn Xung quanh

âm môn, gốc đuôi, hai bên mông dính nhiều dịch viêm, có khi nó khô lại hình thành từng đám vẩy, màu trắng xám Kiểm tra qua âm đạo, niêm dịch và dịch viêm thải ra nhiều Cổ tử cung hơi mở và có mủ chảy qua cổ tử cung Niêm mạc âm đạo bình thường

+ Bệnh tích: Kiểm tra qua trực tràng có thể phát hiện được một hay cả

hai sừng tử cung sưng to, hai sừng tử cung không cân xứng nhau Thành tử cung dày và mềm hơn bình thường Khi kích thích nhẹ lên sừng tử cung thì mức độ phản ứng co lại yếu Trường hợp trong tử cung tích lại nhiều dịch viêm, nhiều mủ thì có thể phát hiện được trạng thái chuyển động sóng (Đặng Thanh Tùng, 2006) [17]

+ Điều trị: Vetrimoxin 1ml/10kg TT/2 ngày, tiêm bắp, điều trị trong 6

ngày liên tục

- Viêm nội mạc tử cung màng giả

+ Nguyên nhân: Thể viêm này, niêm mạc tử cung thường bị hoại tử

Những vết thương đã ăn sâu vào tầng cơ của tử cung và chuyển thành hoại tử

+ Triệu chứng: Thân nhiệt lên cao, ăn uống và lượng sữa giảm, có khi

hoàn toàn mất sữa Con vật biểu hiện trạng thái đau đớn, luôn rặn, lưng và đuôi cong lên Từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch: dịch viêm, máu, mủ,

những mảnh tổ chức hoại tử, niêm dịch…

+ Bệnh tích: Vi khuẩn bám vào niêm mạc tử cung phát triển nhanh về số

lượng, gây ra ổ viêm sung huyết, có mủ, gây tróc niêm mạc và xuất huyết Trường hợp nặng, vi khuẩn xâm nhập vào lớp cơ vòng của tử cung, tạo ra các ổ

mủ và dịch thể lan toả trong lòng tử cung, có thể dẫn đến thủng tử cung

+ Điều trị: Vetrimoxin 1ml/10kg TT/2 ngày, tiêm bắp, điều trị trong 6

* Viêm cơ tử cung (Myometritis puerperalis)

+ Nguyên nhân: Viêm cơ tử cung thường kế phát từ viêm nội mạc tử

cung thể màng giả Niêm mạc tử cung bị thấm dịch thẩm suất, vi khuẩn xâm

nhập và phát triển sâu vào tử cung làm niêm mạc bị phân giải, thối rữa gây tổn thương mạch quản và lâm ba quản Từ đó làm cho các lớp cơ và một ít lớp tương mạc tử cung bị hoại tử Trường hợp này có thể dẫn đến hiện tượng nhiễm trùng toàn thân, huyết nhiễm trùng hoặc huyết nhiễm mủ, có khi vì lớp

cơ và lớp tương mạc tử cung bị phân giải, bị hoại tử mà tử cung bị thủng hay hoại tử từng đám (Nguyễn Văn Thanh, 2002) [18]

+Triệu chứng: Thân nhiệt lên cao, mệt mỏi, ủ rũ, ăn uống giảm, sản

lượng sữa giảm hay mất hẳn Gia súc biểu hiện trạng thái đau đớn, rặn liên tục

Từ đó cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch màu đỏ nâu lợn cợn mủ và những mảnh tổ chức thối rữa nên có mùi tanh, thối

+ Bệnh tích: Kiểm tra qua âm đạo bằng mỏ vịt thấy cổ tử cung mở, hỗn

dịch càng chảy ra ngoài nhiều hơn, phản xạ đau của con vật càng rõ Khám qua trực tràng thì tử cung to hơn bình thường, hai sừng tử cung to nhỏ không đều nhau, thành tử cung dày và cứng Khi kích thích lên tử cung, con vật rất mẫn cảm, đau nên càng rặn mạnh hơn, hỗn dịch bẩn trong tử cung càng thải ra nhiều

Thể viêm này thường ảnh hưởng đến quá trình thụ thai và sinh đẻ lần sau

+ Điều trị: Vetrimoxin 1ml/10kg TT/2 ngày, tiêm bắp, điều trị trong 6 ngày

có thể dùng PG-F2α hoặc oxytoxin tiêm, giúp đẩy dịch viêm ra ngoài

* Viêm tương mạc tử cung (Perimetritis puerperalis)

+ Nguyên nhân: Viêm tương mạc tử cung thường kế phát từ thể viêm cơ

tử cung Bệnh này thường ở thể cấp tính, cục bộ, toàn thân xuất hiện những triệu chứng điển hình và nặng (Đặng Đình Tín, 1985) [16]

+ Triệu chứng: Lúc đầu, lớp tương mạc tử cung có màu hồng, sau chuyển

sang màu đỏ sẫm, mất tính trơn bóng Sau đó các tế bào bị phân hủy và bong ra,

dịch thẩm xuất rỉ ra làm cho lớp tương mạc bị xù xì Trường hợp viêm nặng, nhất là thể viêm có mủ, lớp tương mạc ở một số vùng có thể dính với các tổ chức xung quanh dẫn đến viêm phúc mạc, thân nhiệt tăng cao, mạch nhanh Con vật ủ rũ, uể oải, đại tiểu tiện khó khăn, ăn uống kém hoặc bỏ ăn Con vật luôn luôn biểu hiện trạng thái đau đớn, khó chịu, lưng và đuôi cong, rặn liên tục Từ âm hộ thải ra ngoài rất nhiều hỗn dịch lẫn mủ và tổ chức hoại tử, có mùi thối khắm.

+ Bệnh tích: Kiểm tra qua trực tràng thấy thành tử cung dầy cứng, hai

sừng tử cung mất cân đối, khi kích thích con vật biểu hiện đau đớn càng rõ và càng rặn mạnh hơn Trường hợp một số vùng của tương mạc đã dính với các

bộ phận xung quanh thì có thể phát hiện được trạng thái thay đổi về vị trí và

hình dáng của tử cung, có khi không tìm thấy một hoặc cả hai buồng trứng

Thể viêm này thường dẫn đến kế phát bệnh viêm phúc mạc, bại huyết, huyết nhiễm mủ

+ Điều trị: Hitamox 1ml/10kgTT/2 ngày, tiêm bắp, điều trị trong 6 ngày

tử cung

Viêm cơ

tử cung

Viêm tương mạc tử cung

Dịch

viêm

Màu Trắng, trắng xám Hồng, nâu đỏ Nâu rỉ sắt

Phản ứng đau Đau nhẹ Đau rõ hơn Đau có phản ứng

Bỏ ăn Bỏ ăn một phần

hoặc hoàn toàn

Bỏ ăn hoàn toàn Bỏ ăn hoàn toàn

2.2.5 Một số bệnh khác ở đường sinh dục của lợn nái

2.2.5.1 Viêm âm môn, tiền đình và âm đạo

+ Nguyên nhân: Theo tác giả Đặng Đình Tín (1985) [16], thì nguyên

nhân chính của viêm âm môn tiền đình và âm đạo ở lợn là những sai sót kỹ thuật khi đỡ đẻ Khi gia súc đẻ khó, phải can thiệp bằng tay hay dụng cụ không phù hợp, không đảm bảo vô trùng, gây tổn thương niêm mạc âm môn, tiền đình, âm đạo hoặc sử dụng các thuốc điều trị bệnh ở tử cung, âm đạo kích thích quá mạnh làm niêm mạc âm đạo, âm môn, tiền đình bị viêm

Theo Trần Tiến Dũng và cs (2006) [7], cho biết: Trong quá trình sinh đẻ, niêm mạc âm môn, tiền đình và âm đạo bị xây sát, tổn thương do bào thai hay

do can thiệp các trường hợp đẻ khó Do trong quá trình đỡ đẻ thao tác kỹ thuật không đúng, dụng cụ đỡ đẻ không vô trùng gây tổn thương các bộ phận sinh dục bên ngoài Ngoài ra, bệnh có thể kế phát từ hiện tượng sảy thai, thai thối rữa trong tử cung hoặc từ bệnh sát nhau

+ Triệu chứng: Những con viêm mãn tính thì ủ rũ, uể oải, kém ăn, lượng

sữa giảm Lúc đầu niêm mạc bộ phận bị viêm xung huyết nhẹ, có nhiều dịch thẩm xuất Kiểm tra âm đạo bằng mỏ vịt, con vật không có phản xạ đau, không

có triệu chứng toàn thân Con vật rặn vặt, đi đái rắt Nhiều dịch viêm lẫn tổ chức hoại tử màu trắng chảy ra ngoài

+ Bệnh tích: Viêm âm môn, tiền đình và âm đạo mãn tính, niêm mạc trở

nên khô cứng, màu sắc nhợt nhạt, trên bề mặt niêm mạc có chỗ trắng, đỏ không đều Khi kiểm tra âm đạo, con vật đau đớn Gia súc luôn rặn, khi rặn từ cơ quan sinh dục thải ra ngoài hỗn dịch rỉ viêm gồm mủ lẫn mảnh tổ chức hoại tử màu vàng nâu, mùi tanh, dính vào gốc đuôi, hai bên mông

Viêm màng giả trên niêm mạc được phủ một màng mỏng, tổ chức hoại

tử màu trắng, nâu hoặc vàng xám Phía dưới lớp màng có những vết loét nằm rải rác hay tập trung lại thành từng đám lớn trên niêm mạc Con vật đau đớn rõ rệt, khi kiểm tra âm đạo, con vật luôn cong đuôi rặn, dịch rỉ viêm, máu, mủ lẫn

tổ chức hoại tử màu vàng nâu, mùi tanh thối chảy ra Viêm màng giả rất dễ dẫn tới nhiễm trùng huyết Hậu quả là do tế bào của âm đạo tăng sinh, niêm mạc

âm đạo sẹo hóa, nhăn nhúm, lòng âm đạo bị hẹp ảnh hưởng đến quá trình phối giống và sinh sản lần sau (Phạm Sỹ Lăng và cs, 2003) [9]

+ Điều trị:

Vetrimoxin L.A: Tiêm bắp 1ml/10kg TT/2ngày

Tiêm Oxytocine: liều 40 - 50UI/con/2 - 3 lần/ ngày

Lutalyse: Tiêm bắp thịt hoặc đưa vào tử cung 2ml/con, một liều duy nhất Liệu trình ngày 1 lần, trong 3 - 5 ngày liên tục

Ngoài sử dụng kháng sinh và thuốc bổ, kết hợp thụt rửa tử cung bằng dung dịch thuốc sát trùng omnicide (pha 1 ml với 100 ml nước sạch) mỗi lần dùng cho 1 con từ 2000 - 2500 ml dung dịch đã pha Bơm dung dịch đã pha vào tử cung của lợn và chờ khoảng 30 phút cho dung dịch và dịch viêm ra hết Sau đó dùng hỗn hợp kháng sinh

Hòa tan hỗn hợp: penicillin 1 triệu UI, streptomycin 1g, nước muối sinh

lý 50 ml bơm trực tiếp vào tử cung

2.2.5.2 Viêm buồng trứng

+ Nguyên nhân: Đa số trường hợp viêm buồng trứng là do kế phát từ bệnh

viêm tử cung, viêm ống dẫn trứng và viêm phúc mạc Các vi khuẩn gây viêm lan truyền từ tử cung lên ống dẫn trứng vào buồng trứng hoặc từ phúc mạc lan sang

Những vi khuẩn gây viêm thường gặp là: Staphylococcus, Streptococcus, E.coli, Proteus vulgaris

+Triệu chứng: Lợn không động dục khi đến chu kỳ rụng trứng Giai

đoạn đầu con vật đau đớn khi thăm khám buồng trứng qua trực tràng, buồng trứng to gấp 2 - 3 lần bình thường Nếu con vật chỉ viêm một bên buồng trứng thì vẫn thấy chu kỳ động dục và phối giống được nhưng ít thụ thai hơn súc vật cái bình thường

+ Bệnh tích: Các vi khuẩn gây viêm, sưng thủng buồng trứng, có thể gây

mủ Sau đó, buồng trứng bị bã đậu và canxi hoá chỗ viêm, buồng trứng nhỏ lại

nhưng rắn và xơ cứng

+ Điều trị: penstrep 1ml/20kg TT/2 ngày, điều trị trong 5 ngày

Tiêm các thuốc trợ sức: Vitamin C, B-complex, Campho-Na trong quá

trình điều trị để gia súc mau bình phục

2.2.5.3 Thể vàng tồn tại (Corpus luteum persistens)

+ Nguyên nhân: Do prostaglandin F2α nội sinh tiết ra không đủ để tiêu

hủy thể vàng trong lần lên giống trước đó và sau khi sinh Sự tiết nhiều

progesterone sẽ kìm hãm sự phát triển của nang noãn và dẫn đến không xuất

hiện động dục

+ Triệu trứng: Thể rối loạn này không có triệu chứng lâm sàng Chỉ có

thể chẩn đoán được khi sờ khám qua trực tràng phát hiện có sự hiện diện của thể vàng nhưng lợn thật sự không mang thai

+ Bệnh tích: Thể vàng nổi rõ trên bề mặt buồng trứng và ranh giới giữa

thể vàng và buồng trứng phân biệt rõ rệt Lợn không biểu hiện động dục và có

xu hướng mập dần lên theo thời gian tồn lưu của thể vàng Nếu thật sự không mang thai nhưng khi khám tử cung nghi ngờ có chứa dịch hoặc mủ thì nên dùng dẫn tinh quản đưa qua cổ tử cung và hút lấy dịch để kiểm tra cho chắc chắn có hay không có sự kết hợp với viêm tử cung tích mủ

+ Điều trị: Phương pháp điều trị tương tự như u nang thể vàng và lợn sẽ

biểu hiện động dục trong vòng 2-5 ngày sau đó Nếu có dịch trong tử cung thì

phải tiến hành thụt rửa ngay sau khi sử dụng prostaglandin Có thể hủy thể vàng

bằng tay nhưng điều này không khuyến cáo rộng rãi vì có thể có những biến chứng xảy ra sau đó như xuất huyết, viêm kết dính buồng trứng và có thể dẫn đến vô sinh sau đó

2.2.6 Biện pháp phòng và trị bệnh viêm tử cung

* Phòng bệnh

Vệ sinh chuồng nái đẻ sạch sẽ một tuần trước đẻ, rắc vôi bột hoặc nước vôi 20% sau đó rửa sạch bằng nước thường hoặc dùng dung dịch Famsafe pha với tỷ lệ 1/2000

+ Trước khi đẻ nên chuyển lợn sang ô chuồng dành riêng cho lợn đẻ đã

vệ sinh sát trùng kỹ, vệ sinh sạch sẽ bộ phận sinh dục, bầu vú bằng nước sạch

ấm, phun sát trùng bằng dung dịch Famsafe pha với tỷ lệ 1/3000 lên mình gia súc Tay người đỡ phải được sát trùng kỹ bằng cồn hoặc rượu

+ Khi đỡ đẻ bằng tay cần có găng tay, tay được sát trùng kỹ bằng dung dịch sát trùng omnicide, gel bôi trơn Sau khi lợn đẻ xong phải bơm rửa bằng nước đun sôi để nguội pha thuốc tím 1/1000, nước muối sinh lý 9/1000 hoặc han iodine 10ml/lít nước Sau đó bơm hoặc đặt thuốc kháng sinh penicillin 1 triệu

UI, tetramycin hay sulfanilamid 1g vào tử cung để chống viêm Trước khi cho lợn giao phối cần kiểm tra lợn đực xem có mắc bệnh không, vệ sinh sạch sẽ bộ phận sinh dục của lợn đực lẫn lợn nái Nếu thụ tinh nhân tạo cần kiểm tra dụng

cụ, vệ sinh sát trùng dụng cụ, kiểm tra phẩm chất tinh dịch

Trong trường hợp phải can thiệp bằng dụng cụ trợ sản thì dụng cụ phải được vô trùng, nếu can thiệp bằng tay cần cắt móng tay sát trùng và bôi trơn bằng gel Các thao tác đúng kỹ thuật, nhịp nhàng

Dụng cụ thụ tinh nhân tạo phải đúng quy định, được vô trùng trước và sau khi sử dụng

+ Sau khi lợn đẻ xong tiêm oxytocine liều 2 - 4ml để kích thích đẩy hết sản dịch và nhau thai ra ngoài Tiêm một mũi kháng sinh phòng viêm tử cung

Thường xuyên tắm và lau sạch bầu vú cho lợn Bấm nanh lợn con ngay sau khi đẻ để tránh làm tổn thương bầu vú

Theo dõi quá trình đẻ để kiểm tra sót nhau, sau khi nhau đã ra hết, nên thụt rửa tử cung bằng nước muối 0,9% hoặc dung dịch thuốc tím 0,1% sau đó tiêm kháng sinh phòng nhiễm trùng kế phát

Nếu lợn nái ít sữa hay mất sữa cần điều trị ngay

Khi đẻ lợn nái thường bị mất sức nhiều do mất nước, mất máu và ăn kém nên sức đề kháng rất yếu nên sau khi đẻ xong ta nên tiêm kháng sinh kháng viêm kết hợp với tiêm thuốc bổ cho lợn như: Vitamin B1, B-complex, gluconatcanxi, strichnine để trợ sức và kích thích lợn nái ăn khỏe, mau hồi phục

và để có sữa cho con bú

Điều trị các bệnh viêm nhiễm bằng thuốc kháng sinh mà sau điều trị thấy lợn nái bị mất sữa thì cần tiêm thuốc kích sữa như thyroxine, sinh lý ngọt 5%, Oxytocin + Magie Calciumfort, bổ trợ VTM C, ADE- B.complex

Cố định đầu vú và cho lợn con bú sữa đầu càng sớm càng tốt

Cho nái chửa ăn đúng khẩu phần có bổ sung rau xanh, theo dõi sức khỏe của lợn, trước khi đẻ cho lợn nái ăn ít hay nhịn ăn nhưng phải cho uống nước đầy đủ có thể bổ sung điện giải

* Điều trị

Để điều trị tốt bệnh viêm tử cung cần phải theo dõi, phát hiện bệnh kịp thời và chẩn đoán đúng bệnh Phát hiện điều trị bệnh sớm sẽ rút ngắn được thời gian điều trị, đỡ tốn kém thuốc mà bệnh chóng khỏi, con vật chóng hồi phục

Theo Nguyễn Văn Điền (2015) [8], điều trị viêm tử cung cần đạt 2 mục đích sau: Phục hồi nguyên vẹn niêm mạc tử cung và phục hồi chức năng co bóp của tử cung Người ta dùng phương pháp thụt rửa và sau đó can thiệp bằng các loại thuốc kháng sinh và thuốc bổ bằng cách tiêm, cho uống hay bơm vào tử cung

* Phương pháp điều trị bệnh tại trại lợn Nguyên Xuân Dũng

-Điều trị bằng thuốc

Phác đồ I:

Amoxinject LA tiêm bắp 1ml/10 - 15kg TT

Thụt 1 triệu UI penicillin + 1g streptomycine

Liệu trình 3 – 5 ngày

Phác đồ II:

Genta - tylo, tiêm bắp 1ml/10 – 15 kg TT

Thụt 1 triệu UI penicillin + 1g streptomycine

Penicilin 1 triệu UI

Streptomycin 1 g

Nước cất 50 ml

Hòa tan hỗn hợp bơm trực tiếp vào tử cung

- Điều trị toàn thân

Tiêm kháng sinh: Amoxinject LA dùng tiêm bắp thịt, tiêm 1 ml/10 -

15 kg TT/ngày

Tiêm thuốc trợ sức: Vitamin B1, B12, C

Cùng với việc điều trị, con vật được chăm sóc, nuôi dưỡng vệ sinh tốt

2.3 Giới thiệu một số loại thuốc sử dụng trong đề tài

*Dung dịch biocid - 30

+ Thành phần: Trong 100 ml biocid có chứa 3 % I-ốt

+ Công dụng: Dùng thụt rửa tử cung, chất lượng thuốc ổn định, có tác dụng diệt khuẩn nhanh, kéo dài, an toàn cho gia súc khi sử dụng, diệt vi khuẩn, virus, các dạng nha bào của vi sinh vật, nấm