Các nhân tố ảnh hưởng đến sự trung thành của các công ty niêm yết đối với các công ty kiểm toán độc lập tại Việt Nam

LỜICAMĐOAN...i LỜICẢMƠN...ii MỤCLỤC...iii DANHMỤCCÁCCHỮVIẾTTẮT...vi DANHMỤCBẢNG...vii DANHMỤCHÌNH...ix CHƯƠNG1...1 GIỚIT H I ỆU...1 1.1 Sựcầnthiếtcủađềtàinghiêncứu...1 1.2 Mụctiêunghiênc

Tôiđãđọcvàhiểuvềcáchànhviviphạmsựtrungthựctronghọcthuật.T ôi c a m kếtbằ ngdanhdựcánhânrằngnghiêncứunàynàydotôitựthựchiệnvàkhôngviphạmyêucầuvềsựt rungthựctronghọcthuật.

Luậnánnàyđượchoànthànhlàkếtquảcủanhữngnỗlựcnghiêncứunghiêmt ú c củatácgiảsaubốnnămhọctập,nghiêncứucùngvớisựgiúpđỡcảvềvậtchấtvàt i n h thần,nhữnglờiđộngviênvôcùngđángquýcủagiađình,bạnbè,cơquan

Trướchết,tácgiảxinc h â n thànhc ảmơncácthầyc ô V i ệnKếtoán–

Kiểmt o á n , trườngĐạihọcKinhtếQuốcdân,đãluônnhiệttìnhcungcấpcáctàiliệuchuyênm

ô n cũngnhưcácýkiếnbổíchđểtôihoànthànhluậnánnày.Đặcbiệt,tôivôcùngb i ếtơnthầygiáohướngdẫnPGS.TSĐặngĐứcSơn,thầyđãgiúptôicóđịnhhướngnghiêncứurõràngvàtưduykhoahọcvữngvàngtrongsuốtthờigianthựchiệnluậnánnày

TácgiảcũngxinchânthànhcảmơncácsinhviênvàđồngnghiệptạiKhoaKết o á n –Kiểmtoán,trườngĐạihọcKinhtế-

ĐHQGHàNộiđãgiúptôitrongviệcthut h ậpsốliệuđểtôihoànthànhluậnánnày

Nhândịpnày,tácgiảcũngxingửilờicámơntớicáccánbộViệnĐàotạoSauđ ạ ihọc,TrườngĐạihọcKinhtếQuốcDânđãluôntậntìnhhỗtrợchocácnghiêncứus i n h Khóa33chúngtôitrongsuốtthờigianhọctậpvàlàmluậnán

Tácgiảluậnán

PhạmNgọcQuang

LỜICAMĐOAN i

LỜICẢMƠN ii

MỤCLỤC iii

DANHMỤCCÁCCHỮVIẾTTẮT vi

DANHMỤCBẢNG vii

DANHMỤCHÌNH ix

CHƯƠNG1 1

GIỚIT H I ỆU 1

1.1 Sựcầnthiếtcủađềtàinghiêncứu 1

1.2 Mụctiêunghiêncứuvàcâuhỏinghiêncứu 5

1.3 Phạmvivàđốitượngnghiêncứu 5

1.4 Kếtcấucủaluậnán 6

CHƯƠNG2 8

CƠSỞLÝTHUYẾTVÀTỔNGQUANNGHIÊNCỨU 8

2.1 Cơsởlýthuyếtcủađềtàinghiêncứu 8

2.2 Tổngquancácnghiêncứucóliênquan 16

2.3 Kếtluậnchương2 23

CHƯƠNG3 27

CÁCNHÂNTỐTÁCĐỘNGĐẾNSỰTRUNGTHÀNHCỦACÁCCTNYĐỐIVỚICÁ C C ÔNGTYKIỂMTOÁNTẠIVIỆTNAM 27

3.1 SựpháttriểncủaTTCKvàCTNYtạiViệtNam 27

3.2 TổngquáthoạtđộngkiểmtoánđộclậptạiViệtNam 30

3.3 CácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớiCTKT 35

3.4 Kếtluậnchương3 39

CHƯƠNG4 40

CÁCGIẢTHUYẾTKHOAHỌCVÀPHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨU 40

4.1 Xâydựnggiảthuyếtkhoahọc 40

4.2 Môhìnhnghiêncứu 41

4.3 Phươngphápnghiêncứu 43

4.3.1 Quytrìnhnghiêncứu 43

4.3.2 Thiếtkếthangđovàphiếuđiềutra 45

4.3.3 Chọnmẫu 49

4.3.4 Thuthậpvàxửlýdữliệu 50

4.3.5 Phântíchdữliệu 51

CHƯƠNG5 54

KẾTQUẢNGHIÊNCỨU 54

5.1 Thốngkêphântíchsốliệukhảosát 54

5.1.1 Thốngkêchung 54

5.1.2 Đánhgiámốiquanhệthốngkêgiữacáccặpnhómkhảosát 57

5.1.3 Kếtquảkiểmđịnhcácthangđo 60

5.2 PhântíchcácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủaCTNYđốivớicácCTKT65 5.2.1 PhântíchcácnhântốtácđộngđếnSựhàilòngvềChấtlượngdịchvụkiểmtoán6 6 5 2 2 Phâ ntíchchonhântốkhảnăngtiếpcận 73

5.2.3 Phântíchchonhântốlợiíchchiphí(LICP) 73

5.2.4 PhântíchchonhântốmốiquanhệgiữaCTNYvàCTKT 75

5.2.5 ĐánhgiáthựctrạngcảmnhậncủaCTNYvềcácnhântốảnhhưởngtớisựtrungthành 76

5.2.6 PhântíchtươngquanvàhồiquychocácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủacácCTNYđố ivớicácCTKTđộclập 81

5.2.7 Kiểmđịnhgiảthuyếtnghiêncứuvàđánhgiátácđộngcủacácnhântốđếnsựtrungthành 84

5.3 PhântíchsựkhácbiệtgiữacácnhómCTNYchosựtrungthành 89

5.4 Kếtluậnchương5 92

CHƯƠNG6 93

KẾTLUẬNVÀĐỀXUẤT 93

6.1 Kếtquảnghiêncứu 93

6.2 Nhữngvấnđềrútratừkếtquảnghiêncứu 93

6.2.1 Nhữngvấnđềvềsốliệukhảosát 93

6.2.2 Nhữngvấnđềvềcácnhântốảnhhưởngtớisựhàilòng 94

6.2.3 Thảoluậnvềcácnhântốảnhhưởngtớisựtrungthành 96

6.3 Đónggópcủađềtài 99

6.3.1 Nhữngđónggópvềlýluậnvàkhoahọc 99

6.3.2 Nhữngđónggópvềthựctiễn 100

6.4 NhữnggiảiphápchoCTKTđểnângcaosựtrungthànhcủaCTNY 101

6.5 Mộtsốkiếnnghịvàđềxuấtđốivớicáccấpquảnlýnhằmtạomôitrườngcạnhtranhlànhmạn

hchothịtrườngkiểmtoántạiViệtNam 105

6.6 Hạnchếcủađềtàivàcáchướngnghiêncứutiếptheo 106

DANHMỤCCÁCCÔNGTRÌNHNGHIÊNCỨU 108

TÀILIỆUTHAMKHẢO 109

PHỤLỤC 112

Bảng2.1Tómtắtcơsởlýthuyếtvàtổngquancácnghiêncứuđiểnhình 24

Bảng3.1:ĐiềukiệnCTNYtrênTTCKViệtNamtheoNghịđịnhsố58/CP 28

Bảng5.1Thốngkêmôtảcáccôngtykhảosát 57

Bảng5.2LiênhệgiữadoanhthuvàquymôDN 58

Bảng5.3LiênhệgiữaloạihìnhCTKTvàphíkiểmtoán 58

Bảng5.4LiênhệgiữaquymôDNvàCTKT 59

Bảng5.5LiênhệgiữaCTKTvàdịchvụtưvấn 59

Bảng5.6KiểmđịnhsựtincậythangđochonhântốPTHH 60

Bảng5.7KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốTC 61

Bảng5.8KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốSL 61

Bảng5.9KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốDB 62

Bảng5.10KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốDBsaukhiloạibỏbiếnquansátD B 1 62

Bảng5.11KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốQT 62

Bảng5.12KiểmđịnhđộtincậythangđochonhântốQTsaukhiloạibiếnQT1 63

Bảng5.13KiểmđịnhsựtincậythangđochoKNTC 63

Bảng5.14Kiểmđịnhsựtin cậythangđochoLICP 64

Bảng5.15Kiểmđịnhsựtin cậythangđochomốiquanhệ 64

Bảng5.16KiểmđịnhsựtincậythangđochomốiquanhệsaukhiloạiQH1 65

Bảng5.17Phântíchnhântốvềchấtlượngdịchvụkiểmtoán 66

Bảng5.18Mốiquanhệgiữacáccặpbiến 69

Bảng5.19Kếtquảhồiquybanđầu 70

Bảng5.20Kếtquảhồiquycuốicùngchosựhàilòng 70

Bảng5.21Kếtquảphântíchmứcđộtácđộngcủacácnhântốđếnsựhàilòng 72

Bảng5.22PhântíchnhântốkhámpháchoKNTC 73

Bảng5.23PhântíchnhântốkhámpháLICP 74

Bảng5.24PhântíchnhântốkhámphámốiquanhệgiữaCTNYvàCTKT 75

Bảng5.25Thựctrạngđánhgiávềsựhàilòng 77

Bảng5.26ThựctrạngđánhgiáKNTC 77

Bảng5.27ThựctrạnhđánhgiáLICPvềhiệuquảhoạtđộng 78

Bảng5.28ThựctrạngđánhgiáLICPvốnvayvàkíkếthợpđồng 78

Bảng5.29ThựctrạngđánhgiávềQHNV 79

Bảng5.30ThựctrạngđánhgiávềQHCN 80

Bảng5.32Đánhgiásựphùhợpcủamôhình 82

Bảng5.33Bảngđánhgiátỷlệdựđoáncủamôhình 82

Bảng5.34Matrậnhệsốtươngquanvớibiếnsựtrungthành 83

Bảng5.35Kếtquảphântíchhồiquychosựtrungthànhbanđầu 83

Bảng5.36Kếtquảphântíchhồiquychosựtrungthànhcuốicùng 84

Bảng5.37Kếtquảphântíchmứcđộtácđộngcủacácnhântốđếnsựtrungthành 87

Bảng5.38KếtquảphântíchsựtrungthànhchonhómDNsửdụngBig4vàngoàiBig4 89

Bảng5.39KếtquảphântíchtrungbìnhsựtrungthànhchonhómDN 89

sửdụngBig 4 89

Bảng5.40KếtquảphântíchsựtrungthànhchonhómDN 90

theovùngmiền 90

Bảng5.41KếtquảphântíchsựtrungthànhchonhómDNtheoquymô 90

Bảng5.42KếtquảphântíchsựtrungthànhchonhómDN 91

theongànhnghề 91

Hình3.1BiểuđồtăngtrưởngsốlượngCTNY 28

Hình3.2BiểuđồtăngtrưởngsốlượngCTKT 31

Hình3.3BiểuđồtăngtrưởngđộingũKTVhànhnghề 32

Hình3.4Biểuđồtăngtrưởngdoanhthucủangànhkiểmtoán 33

Hình3.5Doanhthucủa10DNKTlớnnhấttạiViệtNamnăm2015(tỷđồng) 36

Hình4.1Môhìnhđánhgiácácnhântốtácđộngđếnsựtrungthành 42

Hình4.2Sơđồquytrìnhthựchiệnnghiêncứu 43

Hình5.1Biểuđồvịtrícáccôngtykhảosát 55

Hình5.2Biểuđồsốlượngcáccôngtykhảosát 55

Hình5.3Biểuđồdoanhthucáccôngtykhảosát 55

Hình5.4Biểuđồngànhnghềcáccôngtykhảosát 56

Hình5.5BiểuđồvềsửdụngCTKTcủacáccôngtykhảosát 56

Hình5.6Biểuđồphânphốiphầndư 71

Hình5.7Kếtquảđánhgiávềsựtrungthành 87

CHƯƠNG1 GIỚITHIỆU

1.1 Sựcầnthiếtcủađềtàinghiêncứu

Tronglĩnhvựckinhdoanh dịchvụnóichung, nơidiễnracác hoạtđộngcung c ấpdịchvụgiữabênmuavàbênbán,thìviệcduytrìsựtrungthànhcủakháchhànglàmộttrongcácmụctiêuquantrọngcủacácDNcungcấpdịchvụ.Sựtrungthànhnàys ẽgiúpDNpháttriểnổnđịnh(Gwinnervàcộngsự,1998),giảmcácchiphíđểthuhútc á c kháchhàngmới(PaynevàFrow,2005)vàtạorathươnghiệuchocôngty( B h a t t a c h a r y a v à S e n , 2003).S ựhàilò ng vềc h ấtl ượngdịchvục ù n g vớic á c yếutốkhácnhưgiáphídịchvụ,khảnăngtiếpcậndịchvụ,hayuytíncủabêncungcấpdịchvụ…

sẽtácđộngđếnviệckháchhàngcótiếptục(hoặclựachọn)sửdụngdịchvụcủanhàcungcấphaykhông(Ladharivàcộngsự,2011)

TronglĩnhvựckiểmtoánBCTCnóiriêng,đ iểmgiốngnhưcácloạihìnhkinhdoanhdịchvụkháclàcũngdiễnracáchoạtđộngcungcấpdịchvụgiữabênmuavàbênbán,thìviệcduytrìmộtdanhmụccáckháchhàngtrungthànhvớiCTKTđộclậps ẽtạonênnhữngthuậnlợivềmặtkinhtếvàcạnhtranhtrênthịtrường,cũngnhưlàmtănghiệuquảhoạtđộngkinhdoanhchocácCTKT(YangvàPeterson,2004;RavaldvàGronroos,1996).Tuynhiên,dokiểmtoánlàloạihìnhdịchvụđặcthù,cónhiềubênliênq u a n b a o gồm:C h ủthểk i ểmtoánlàc á c C T

K T ( c u n g c ấpd ịchv ụk i ểmtoánBCTC),kháchthểkiểmtoánlàcácCTNY(sửdụngdịchvụkiểmtoán),vàbênthứbalànhữngđốitượngsửdụngBCTCvàbáocáokiểmtoán(gồmcácnhàđầutư,đốitác,c á c cơquanquảnlýcóthẩmquyền,chuyêngiaphântích).Dướigócđộquảnlývĩmô,trongloạihìnhdịchvụkiểmtoánthìyếutốchấtlượngcủabáocáoki ểmtoánlàđặcb i ệtquantrọngvìtẩmảnhhưởngrấtlớnđếnviệcraquyếtđịnhcủacácnhàđầutưvànhiềuđốitượngkháccóquantâmđếnBCTCcủaDN.Dosựđặcthùnhưvậy,nênđốivớicácCTKT,ngoàiviệcduytrìsựtrungthànhcủacácDNcầnđiđôivớiviệcđảmbảochấtlượngcủacôngtáckiểmtoán

Thựctế,thịtrườngk i ểmt o á n t r ê n thếgiớin ó i c h u n g v à V i ệtN a m nóir i ê n g đangdiễnrasựcạnhtranhgiữacácCTKTtrongviệctìmkiếmkháchhàngmớivàduytrìkháchhàngcũ.ĐặcbiệttạiViệtNam,theoôngBùiVănMai(2011)việcphânchiathịphầncóxuhướngtậptrungvàoBig4làm chocác CTKTViệtđãkhókhăn,n ay c à n g khókh ănhơn.Điềun à y dẫnđếns ựcạnhtranhg i ữac á c CTKTViệttrongv i ệctìmkiếmhợpđồngkiểmtoánvàduytrìdanhmụckháchhàng.Thêmnữa,việccạnh

tranhbằngphíkiểmtoántạiViệtNamđanghếtsứcphổbiếnvàsẽlàmảnhhưởngtiêuc ựctớichấtlượngkiểmtoánBCTC.TheoHằngPhương(2013),việclựachọnCTKTở nhiềutổchứcniêmyếtcóquymôvừavànhỏkhôngcăncứtrênchấtlượng,màcănc ứtrêngiáphí.BằngchứnglànhiềuCTNYđãtổchứcđấuthầuđểchọnraCTKTcómứcphíthấpnhất,từđótạoramộtcuộcchạyđuavềgiáphívàchạyđuavềquanhệvớingườicóquyềnthỏathuậnthuêkiểmtoángiữacácCTKT.Đâylàdấuhiệutiềmẩ nrủirođạođứcvìgiáphíthấpcóthểảnhhưởngđếnchấtlượngdịchvụkiểmtoáncungcấp.

ViệccạnhtranhbằnggiáphítạiViệtNamnhưhiệnnaycóthựcsựlàmcácDNkháchhàngthayđổihaytiếptụcsửdụngcácdịchvụcủacácCTKTchưađượckiểmc h ứngmộtcáchkhoahọc.ThịtrườngkiểmtoánđộclậptạiViệtNam,theođánhgiácủacácchuyêngiavẫnlàthịtrườngtiềmnăngvàtiếptụcpháttriển.LýdolàvìViệtN a m đãgian h ậpTổc h ứcT h ươngm ạiQuốctế( W T O ) , sựp h á t triểncủathịtrườngvốn,cácxuhướngtoàncầuhóa,vànềnkinhtếViệtNamđangdầnbướchòanhậpvàonềnkinhtếthếgiới.Tuynhiên,cùngvớisựpháttriểncủathịtrườngthìsựcạnhtranhg i ữacácCTKTcũngsẽtănglên.Dovậy,xétvềmặtthựctế,cầncónghiêncứuvềmốiquanhệgiữaCTKTvàCTNYđểtìmhiểucóphảivìgiáphíhayvìcácvấnđềkhácnhưchấtlượngdịchvụkiểmtoán,mốiquanhệquenbiếtvàgắnbógiữakháchhàngvàCTKT,haynhữngvấnđềkhácmangtínhđặcthùcủathịtrườngkiểmtoántạiViệtN a m mớiquyếtđịnhviệcDNtiếptụcsửdụngcácdịchvụcủaCTKT?

Đểtừđó,cácC T K T cóthểnângc a o năngl ựccạnhtranht r o n g khivẫncóth ểđảmbảođ ư ợ c

c h ấtl ượngcủacôngtáckiểmtoánBCTC

Xéttrêng ó c đ ộ n g h i ê n c ứu,d ịchv ụkiểmtoánBCTCmangt í n h đ ặ cthùliênquanđếnnhiềuđốitượngkhácnhau,đượcquảnlýchặtchẽbởicácquyđịnhpháplý,quyđịnhquảnlýtàichínhvàđạođứcnghềnghiệp.Dođó,cácnghiêncứuvềdịchvụk i ểmtoán B C T C hếtsức

đ adạng.B a o gồmc á c nghiênc ứuv ền â n g c a o c h ấtl ượngcủakiểmtoánBCTC trong việcpháthiệncác saiphạmtrọngyếunhằmtạon i ềmtinchocácnhàđầutư,haycácnghiêncứuvềsựhàilòngvàtrungthànhcủacácDNsửdụngdịchvụkiểmtoánBCTCđốivớicácCTKT.XuấtpháttừthựctếtầmquantrọngcủakiểmtoánBCTC,sựpháttriểnổnđịnhcủathịtrườngkiểmtoánvàsựcạnhtranhg i ữacácCTKTtạiViệtNam,tácgiảsẽnghiêncứuvấnđềsựtrungthànhhaytiếptụcs ửdụngdịchvụkiểmtoánBCTCcủacácDNđốivớicácCTKT

Quaquátrìnhtìmhiểucácnghiêncứutrướcđây,nghiêncứutrênthếgiớivềsựtrungthànhnàyđãđượcthựchiệnrấtnhiềutạicácthịtrườngvàthờigiankhácnhau,cũngnhưbằngcácph

ươngphápkhácnhaunênđãđưaracáckếtluậnkhácnhau(Cácnghiênc ứuv ềdịchvụkiểmtoán

B C T C v à sựtrungthành sẽđượcphân tíchchi t i ết

trongphầntổngquannghiênc ứucủatácgiả),c ũngn h ưphỏngvấnc á c chuyêng i a trongl ĩnhv

ựck i ểmt o á n tạiV i ệtNamn h ằmx á c địnhc á c nhântốtácđộngđ ế nsựtrungthànhc ủacác C

TNYđ ố ivớicácCTKT( sẽđượ ctrình bàychitiếttrongph ầnphươngp h á p n g h i ê n c ứ u),t á c giảđ ãx á c đ ị nhbốnnhântốc ầnđ ư ợ ck i ểmđịnhphùhợpvớithịtrườngkiểmtoántạiVi

ệtNam ĐólàcảmnhậncủaDNđốivớidịchvụk i ểmtoánBCTCvềcáckhíacạnh:sựhàilòngvềchấtlượngdịchvụkiểmtoán,lợiích

-chiphítừdịchvụkiểmtoán,mốiquanhệgiữaDNvàCTKT,vàkhảnăngtiếpcậnd ịchvụkiểmtoán

Chấtlượngdịchvụkiểmtoánđộclậplàyếutốvôcùngquantrọngtácđộngtớis ựtrungthànhcủakháchhàng(Zeithaml,2000).Chấtlượngdịchvụkiểmtoánđượcđềcậpở đâylàcảmnhậncủak h á c h hàng vềcác dịchvụkiểmtoán màCTKTcungc ấp.CácDNmàcungcấpchấtlượngdịchvụtốtsẽcólợithếcạnhtranh,vàthườngtạol ợinhuậnc a o Vàt h ê m nữa,c h ất

l ượngdịchv ục a o sẽlàmt ăngs ựh à i lòngv à trungthànhcủakháchhàngđốivớidịchvụđượcc

ungcấp(Ladharivàcộngsự,2011).MộtđiềutracủaUSGeneralAccountingOffice(GAO)vàotháng9/2003chỉrarằngkhoảng50%cáccôngtyniêmyếtởMỹthỏamãnvớicácdịchvụdocácCTKTcungc ấpmàh ọđãsửdụngtrong1 0 nămhoặchơn.TheoGA O , chấtlượngd ịchvụđóngvaitrò quan trọngđốivớicáccông tyniêmyếttrong việclựachọnCTKTchod ịchvụkiểmtoánBCTC.KhicôngtyniêmyếtthỏamãnvềdịchvụkiểmtoánBCTCdomộtCTKTcungcấp,nhiềukhảnănghọsẽdùngCTKTđóchocácdịchvụngoàik i ểmtoán(non-

auditservices)nhưtưvấnthuế,địnhgiá,tácnghiệpsổsáchvàcácloạid ịchv ụk h á c n g o à i t h ự

cc h ứng( n o n

-a s s u r -a n c e e n g -a g e m e n t ) GAOc ũngchỉr -a rằng,việcsửdụngmộtCTKTqu-anhiềunămchứngtỏsựhàilòngcủakháchhàngđốivớic á c dịchvụdoCTKTđócungcấp

Gíaphík i ểmtoánđ ư ợ cnhiềun g h i ê n c ứuc h ứngminhc ó sựquanh ệvớis ựtrungthànhcủaDNđốivớiCTKT.VídụnhưnghiêncứucủaFaragvàElias(2011)vànhữngnghiênc ứu

k h á c c h ỉr a r ằngp h í k i ểmt o á n tácđ ộ ngquant r ọngđ ế ns ựt r u n g thànhcủakháchhàngđốivớicácCTKT.Tuynhiên,nhữngnghiêncứunàychưalàmrõđư ợ cv i ệcliệuk h á c h hà n

g cón h ậnthứcđượcđ ầ yđủchi phík i ểmtoán đượcx á c địnhnhưthếnào,cũngnhưlợiíchmanglạitừchiphíbỏrachohoạtđộngkiểmtoán,nênv i ệcsos á n h c á c côngtyc ù n g l ĩnhv ựcvềphíkiểmt o á n c h ưahoànt o à n đ ư ợ cthuyếtphục.QuaphỏngvấnchuyêngiatạiViệtNam,cácDNcũnggặpvấnđềtrongv i ệcxácđịnhcơsởtínhgiáphí.Dođó,trongnghiêncứunày,thayvìkiểmđịnhnhântốgiáphíkiểmtoán,tácgiảsẽkiểmđịnhcảmnhậncủaDNvềlợiích–

chiphítừdịchvụkiểmtoántrongmốiquanhệvớisựtrungthànhđốivớiCTKT

Mộtđiểmđặctrưngkháctácđộngđếnsựtrungthànhcủakháchhàngđốivớic á c CTKTđộclậptạithịtrườngViệtNamđólàmốiquanhệgiữaDNvàCTKT.ThịtrườngViệtNam,nơisựpháttriểncủaDNphụthuộcrấtnhiềuvàocá c mốiquanhệquenbiết,mốiquanhệchặtchẽgiữakháchhàngvàkiểmtoánđộclậpcũngtồntạiđểhaibêncùngpháttriển.Haynóicáchkhác,mốiquanhệgiữakiểmtoánvàkháchhàngmangb ảnc h ấtlàmốiq u a n h ệkinhtế.C á c K

T V thôngquaDNkiểmtoánc ó tráchnhiệmcungcấpdịchvụthỏamãnnhucầucủacácDNkháchhàngvànhậnđượccáckhoảnchitrảcủaDNchoviệccungcấpcácdịchvụkiểmtoán(ĐặngĐứcSơn,2010).Tuynhiên,ViệtNamđangtrongquátrìnhhộinhập,yêucầuvềtínhđộclậpcủakiểmtoánngàycàng đượccoitrọngthìliệumốiquanhệchặtchẽgiữahaibêncóthựcsựmanglạihiệuứ ngt í c h c ựcc h o thịt r ườngk i ểmt o á n h a y k h ô n g làv ấnđ ề c ầnđ ư ợ cx e m xét

Dokiểmtoánlàloạihìnhdịchvụ,nêntheoquanđiểmmarketingthìsựthuậntiệntrongkhảnăngtiếpcậndịchvụ(accessibility)cũngđóngvaitròquantrọngtrongv i ệckháchhàngcótiếptụcsửdụngdịchvụhaykhông.Sựthuậntiệntrongtiếpcậnđólàkhoảngc á c h v ềt h ờigian

v à k h ô n g giant r o n g việcg ặpgỡtraođổigiữaDNv à C T K T , vàvềsựrõràngcủathôngtindịchvụ(ĐặngĐứcSơn,2011)

Tómlại,v ềkhíac ạnhh o ạtđ ộ ngk i n h tế,t h ịtrườngk i ểmtoánV i ệtNamv ẫnđangpháttriểncùngvớiquátrìnhhộinhậpquốctếsẽlàmchosựcạnhtranhgiữacácC T K T sẽgiatăngnhằmthuhútkháchhàngmớivàduytrìkháchhàngsẵncó.Vềkhíac ạnhnghiêncứu,mặcdùđãcórấtnhiềucácnghiêncứuthựcchứngvềsựtrungthànhcủakháchhàngđốivớicácCTKTtrênthếgiới.Tuynhiêncácnghiêncứunàythườngđánhg i á c á c n h â n tốt á c độngđếns ựt r u n g thànhcủac á c C T N Y d ướigócđ ộ k h á c nhau.Đólàảnhhưởngcủachấtlượngdịchvụđếnsựtrungthành,hayảnhhưởngcủaphíkiểmtoánđếnsựtrungthành.CòntạiViệtNamthìchưacónghiêncứunàovềsựtrungthànhcủaCTNYvớiCTKT

Dovậy,v ề mặ tkhoa h ọ c ,nghiêncứuđượcthựchiệnđểlấpkhoảngtrốngtrongnghiêncứu.ĐólàgiảithíchmốiquanhệgiữacácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớicácCTKTtạiViệtNam.Cácnhântốnàybaogồm:chấtlượngd ịchvụkiểmtoán,c h i ph í –lợiích,k h ảnăngtiếpc ậndịchvụvà m ốiquanhệg i ữaC T K T vàDN.Mặcdùtrongthựctếcóthểcócácnhântốkháctácđộngđếnsựtrungthành,tuynhiênnhữngnhântốmàtácgiảdựđịnhnghiêncứulànhữngnhântốđượcc á c nhàkhoahọc,cáccấpquảnlýDNquantâmnhiềunhấtvàmangtínhđặctrưngcủathịtrườngkiểmtoántạiViệtNam

ề mặ t t h ự c ti ễ n ,nghiênc ứun à y cũngs ẽgiúpc á c C T K T c ó thểnhìnn h ậnchínhxáchơnvềnhữngmongmu ốncủacácCTNY trong quátrìnhs ửdụngdịchvụk i ểmtoán.T ừđó,cá c C T K T cóthểx á c địnhđượcvịthếcủamìnhvàđưaran h ữngc h i ếnlượccungcấpdịchvụchokháchhàngmộtcáchhợplýhơn.Thêmnữa,cáccấpquảnlýnhưB ộTài ch ín hv à V

A C PA c ó thểđưar a c á c quyđịnhhayhướngdẫnđ ể giúpthịt r ườngk i ểmt o á n tạiV i ệtNam

c ó sực ạnht r a n h l à n h m ạnhđiđ ôiv ớiv i ệcđ ả mbảochấtlượngcủacácbáocáokiểmtoán

- TìmranhữngnhântốcóảnhhưởngvàảnhhưởngnhưthếnàođếnsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớicácCTKTđộclập

- ĐánhgiásựkhácbiệtvềsựtrungthànhgiữacácnhómCTNYđốivớicác C T K Tđộclập

Câuhỏinghiêncứu:

Đểthựchiệnc á c mụctiêunghiênc ứuc h i t i ết,c â u hỏin g h i ê n c ứuc ủađ ề t à i nhưsau:

- Nhữngn h â n tốn à o ảnhh ưởngđ ế ns ựtrungthànhc ủac á c C T N Y đốiv ớic á c CTKTđộclậptạiViệtNam?

hợpvớiđiềukiệnt h ịtrườngtạiVi ệtNam, b a o gồm:sựhàilòngcủaDNvềchấtlượngdịchvụ,s ựcảmnhậncủaDNvềmốiquanhệlợiích-

chiphítừdịchvụkiểmtoán,sựđánhgiácủaDNvềkhảnăngtiếpcậndịchvụkiểmtoán,vàsựcảm nhậncủaDNvềmốiquanhệgiữaDNvàCTKT.

CácCTNYđ ượ cnghiên cứulàc á c DNniêmy ếttrênHNXvà HOSEtạithờiđ iểmnăm2013.Tạithờiđiểmnày,cókho ảng900C TNY trênhaisànchứngkhoán,vàtácgiảch

ọnra152DNđểtiếnhànhđiềutra.CácDNđượcchọnđảmbảotínhbaophủvềyếutốngànhngh ềvàđịalý.

Doc á c C T K T cungcấpnhiềuloạihìnhdịchv ụn h ưk i ểmtoánB C T C , kiểmtoántuânthủ,thuế,vàtưvấn;cũngnhưmốiCTNYcóthểsửdụngnhiềuhơnmộtdịchvụkiểmtoán;Dođó,việcđánhgiásựcảmnhậncủacácCTNYđốivớidịchvụkiểmtoántrongn g h i ê n c ứun à y đ ư

ợ cgiớih ạnt r o n g dịchv ụk i ểmtoánBCTC–

dịchv ụđượccácCTNYsửdụngnhiềunhấttrongcácloạidịchvụkiểmtoán

Đốitượngnghiêncứu:

CácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớicácCTKTđộclậplàđốitượngnghiêncứucủađềtàithôngquaviệcgửiphiếuđiềutra.TrựctiếptrảlờiphiếuđiềutralàcáccánbộtrongDNm à thườngxuyêntiếpxúc vàlàmviệcvớiđoànk i ểmtoánnhưk ếtoántrưởng,t r ưởnghay phóphòngtàic h í n h , thànhviênban g i á m đốc,vàthànhviênphòngkiểmtoánnộibộ

1.4 Kếtcấucủaluậnán

Luậnánbaogồm6chươngnhằmthựchiệncácmụctiêusauđây:

1 Giớithiệu Nêul ê n sực ầnthiếtc ũngn h ưn h ữngđ ónggópvềm ặtkhoa h

ọcvàthựctiễncủađềtài.Từđóxácđịnhcácmụct i ê u vàcâuhỏing hiêncứu

Chương Tênchương Mụctiêu

CHƯƠNG2 CƠSỞLÝTHUYẾTVÀTỔNGQUANNGHIÊNCỨU

á i độc ủas ựtrungthànhđólàn ó i v ớingườikhácvềviệcnênmuahànghóahaydịchvụcủamộtnhàcungcấp

Tuynh iê n, c ảhaiđịnhnghĩaphổbiếnn ày c ò n cón h ữnghạnch ế

TheoKa y Ranade(2012),hànhvitiếptụcmuahàngchưaphảnánhđầyđủvềsựtrungthànhvìnhữngnguyênn h â n s a u : r à n g b u ộcv ềhợpđ ồ ngt i ếptụcmuah a y sửdụngdịchvụ,nhữngkhókhăntrongviệcthayđổinhàcungcấp,mốiquanhệcánhânvớinhàcungc ấp,thóiquentiêudùngvàđangtrongquátrìnhtìmkiếmthayđổinhàcungcấpmới.Tươngtựnhưvậy,tháiđộnóivớingườikhácvềviệcnênmuahànghóahaydịchvụcủamộtnhàc u n g c ấpc ũngc h ưap h ản

á n h đúngv ềviệct r u n g t h à n h Trongthựctế,kháchhàngmặcdùg i ớithiệuv ớingườik h á c vềmộtn h à c u n g c ấpnhưngv ẫnm u a hànghóahaydịchvục ủanhàcung cấpkhác.Điềunày

có thểdotìnhhìnhtàichính

củak h á c h h à n g t h a y đ ổ i,vịt r í địalýcủak h á c h hàngh a y nhàcungc ấpt h a y đổiv à thayđ ổithóiquent i ê u d ù n g Dođ ó,sựtrungthànhc ó t h ểđ ư ợ cđịnhn g h ĩalàv i ệckháchhàngtiếptụctintưởngsảnphẩmhaydịchvụcủaDNcungcấplàsựlựachọntốtnhấtchohọ.

TronglĩnhvựckiểmtoánBCTC,LuậtKiểmtoánđộclậpquyđịnhcácCTNYs a u mỗi3nămphảithayđổingườikýbáocáokiểmtoánvàtrongtrườnghợplàDNtronglĩnhvựctíndụngphảithayđổiCTKT.Dođó,cóthểmộtDNđangsửdụngdịchvụk i ểmt o á n c ủamộtC T K

T trongnhiềun ămh ay nóic á c h kháclàtrungthànhv ớiC T K T đóthì sau3nămphảithayđổiCTKTkhácn ê n v i ệcđolườngsựtrungthànhcủaDNđốivớiCTKTcònkhó hơnsovớicácloạihìnhmua–

bán khác.Trongcác nghiênc ứuđ ol ườngv ềsựtrungthànhc ủac á c DNđốivớic á c CTKT,c ả

h a i địnhnghĩavềhànhvivàtháiđộđềuđãđượcápdụng.Vídụnhư,nghiêncứucủaIsmailvàcộngsự(2006)tạiMalaysiasửdụngđịnhnghĩasựtrungthànhtheotháiđộthôngquav i ệcphỏngvấnDN.Trongkhiđó,nghiêncứucủaHudaibvàCooke(2005)tạiAnhsửdụngđịnhnghĩasựtrungthànhtheohànhvithôngquaviệcsửdụngdữliệuthứcấptừBCTCmàDNđãthayđổiCTKT

Dosựphứctạptrongviệcđịnhnghĩavàđolườngvềsựtrungthànhnhưtrên,cùngvớinhữngquyđịnhchặtchẽtrongviệcthayđổiCTKT,nênviệclựachọnđịnhnghĩahayphươngphápđolườngsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớicácCTKTđộclậpnàocũngcónhữnggiớihạnnhấtđịnh.Dođó,đểcóthểthựchiệnmụctiêunghiênc ứuc ủađềtàimộtcá ch kh ảthi, tácgiảsẽlựachọnphươngphápđolườngs ựt r u n g thànhcủacác DNđốivớiCTKTbằngđịnhnghĩaDNtiếptụcsửdụngdịchvụkiểmtoánBCTCcủaCTKT

KiểmtoánBCTCvừamangtínhbắtbuộcvàtựnguyện.Tùythuộcvàolĩnhvựchoạtđộng,c ơcấuquảnlýhayquymôtạimỗiquốcgiathìtínhbắtbuộcBCTCphảiđượck i ểmtoánl ạik h á

c n h a u N h ưngnhìnchung,BCTCc ủac á c C T N Y đ ề up h ảiđượckiểmtoánvìtầmảnhhưởngcủacácDNđóđếntoànbộnềnkinhtếtạimỗiquốcgianóiriêngvàkinhtếtoàncầunóichunglàrấtlớn.Ngoàira,nhữngDNkhôngbắtbuộcphảikiểmtoáncóthểvẫnthựchiệnkiểmtoánBCTCmộtcáchtựnguyệnnhằmmanglạicáclợiíchchobảnthâncácDNđó

Chất l ượng ki ểm toán

Chấtlượngkiểmtoán,vềmặtkỹthuậtđượchiểulàviệcthịtrườngđánhgiávềmứcđộcủakiểmtoántrongviệcpháthiệncácsaiphạmtrọngyếutronghệthốngkếtoáncủak h á c h h àn

g vàb á o cáo cá c saip h ạmđó(D eA ng el o, 1981).V i ệckiểmtoánBCTCx u ấtp h á t c h ủy ếutừh ọct h u y ếtv ềđ ạ idiện(agencytheory).H ọcthuyếtn à y quantâmđếnvấnđềlàmcáchnàođểđảmbảorằngcácgiámđốcđiềuhànhhaycácnhàquảnlýhành độngtheolợiíchc ủacác

c ổđôngh a y nhữngngườilàm chủtrong mộtDN.CácchủsởhữulàcáccổđôngđánhgiáhiệuquảhoạtđộngcủabangiámđốcchủyếuthôngquacácthôngtintàichínhđượctrìnhbàytrêncácBCTC.Dođó,việcxácminhtínhtrungthựccủaBCTCcóvaitròquantrọngvớiviệcđánhgiácủachủsởh ữuvớihoạtđộngđiềuhànhcủabangiámđốc.Vìvậymàhoạtđộngkiểmtoáncũnggópphầngiảiquyếtxungđộttrongquanhệchủsởhữu–bangiámđốctạicácDN

Thêmn ữa,k i ểmtoánB C T C làloạihìnhd ịchv ụđ ặ cthù,c ó nhiềub ê n liênquanbaogồm:ChủthểkiểmtoánlàcácCTKT(cungcấpdịchvụkiểmtoánBCTC),kháchthểkiểmtoánlàcácCTNY(sửdụngdịchvụkiểmtoán),vàbênthứbalànhữngđốitượngsửdụngBCTCvàbáocáo kiểmtoán(gồmcácnhàđầutư,đốitác,cáccơquanquảnlýcóthẩmquyền,chuyêngiaphântích).Nhưvậy,đốitượngquantâmtớic h ấtlượngc ủak i ểmt o á n B C T C gồmn h i ề

ub ê n : C T N Y v à c á c đốitượngsửdụngB C T C NênkiểmtoánBCTCngoàiviệcgiảiquyếtxungđộtlợiíchgiữabanquảnlývàchủDN,còngiảiquyếtđượctìnhtrạngthôngtinbấtcânxứnggiữaDNvàcácđốit ượngb ê n n g o à i q u a n tâmt ớih o ạtđ ộ ngk i n h doanhc ủaDN.C

h ấtl ượngcôngt á c ki ểmtoánởđâyđãđượcchứngminhphụthuộcvàomộtsốyếutốquantrọngnhưkiếnthứcchuyênngành,phươngphápkiểmtoáncủaKTVvàtínhđộclậpcủakiểmtoán

Tuynhiên,theoWooten(2003),kiểmtoánBCTCcóthểđượchiểulàloạihìnhd ịchvụbaogồmmốiquanhệgiữahaibên:ngườibán(cácCTKT)vàngườimua(cácDNsửdụngdịchvụkiểmtoán).Nênngoàiviệcchấtlượngkiểmtoánđượchiểutheokhíacạnhkỹthuật,cònđượchiểutheogócđộdịchvụ,đólàcảmnhậncủakháchhàngvềchấtlượngdịchvụkiểmtoáncũngnhưcácloạidịchvụthôngthườngkhác

Nhưvậy,cóthểthấyrằng,chấtlượngkiểmtoáncóthểđượcđánhgiátheohaic á c h nhìn.Thứnhấtlàtừgócđộcủangườisửdụngthôngtintừbáocáokiểmtoánđển h ằmmụct i ê u đ

ư ar a c á c quyếtđịnhnhưc á c nhàđ ầ utưv à c á c tổc h ứctíndụng.N h ó m ngườinàysẽđánhgiáchấtlượngkiểmtoántheomứcđộpháthiệncácsaiphạmtrọngy ếu.T h ứh a i làtừg ó c đ ộ c ủa

n g ườitrựct i ếpmuad ịchv ụk i ểmt o á n Nhómngườinàysẽđánhgiáchấtlượngkiểmtoánnhưmộtloạihìnhdịchvụthôngquaquátrìnhtiếpxúc vàlàmviệcvớiđoànk i ểmtoán Trongphạmvi nghiêncứuc ủamình,tácg i ảs ẽnghiênc ứuc h ấtlượngk i ểmtoánnhưmộtloạih ì n h d ịchvụgiữah a i b ê n : ngườibán(cácCTKT)vàngườimua(cácDNsửdụngdịchvụkiểmtoán)

TheoZeithamlvàBitner(2003),kháchhàngcânnhắcnămyếutốkhiđánhgiách ấtlượngdịchvụ,đólàsựtincậy,sựphảnhồi,sựsẵnlòng,sựquantâmvàsựhữuhình.Dùc ó r ấtnhiềunghiênc ứuvềk h á i n i ệmdịchvụ,t u y nhiênv ẫnchưacók h á i n i ệmchínhxácvềchấtlượngdịchvụ.Địnhnghĩađượcsửdụngrộngrãivềchấtlượngd ịchvụđólàsựấntượngcủakháchhàngvềdịchvụđượccungcấp(Parasuramanvàcộngsự,1985).Vớicáchhiểuđó,s ựnhậnthứccủakháchhàngs ẽlàthướcđ ođánhgiáchấtlượngdịchvụ.Nhiềunhànghiêncứuchấpnhậnđịnhnghĩnày.Thưctếđãcómộtsốnghiêncứuđánhgiáchấtlượngdịchvụcủacôngtybằngcáchsosánhsựmongđợic ủan g ườis ửdụngdịchv ụv ớit h ựctếd ịchv ụđ ư ợ ccungc ấp( P a r a s u r a m

a n v à cộngsự,1994;Ojasalo,2001)

Sự

hài lòng v ề chấtlượngdịch v ụ ki ểm toán

Sựh ài lòngvềc h ấtl ượngdịchv ụn ó i c hu ng lànhậnthứcc ủakh ác h hàngv ềc h ấtlượngdịchvụm à h ọs ửdụng.Tronglĩnhv ựck i ểmt o á n , s ựh à i l ò n g v ềc h ấtl ượngdịchvụkiểmtoánlànhậnthứccủakháchhàngvềchấtlượngdịchvụkiểmtoánmàC TK T c u n g cấp.CácDNmàcu ng c ấpc h ấtlượngd ịchvụtốts ẽc ó lợith ếc ạnhtranh,vàthườngtạolợinhuậncao.Thêmnữa,chấtlượngdịchvụcaosẽlàmtăngsựhàilòngv à trungthànhc ủak h á c h hàngđốivớidịchv ụđượcc u n g c ấp(Ladhariv à cộngsự,2011).ThangđođánhgiásựhàilòngvềchấtlượngđượcsửdụngrộngrãilàServqualvàS er vp er f Servqual đượcpháttriểntừn ăm1985b ởiParasuraman, Zeithaml,vàBerryvớimườiyếutốcấuthànhtrongviệcđánhgiáchấtlượngdịchvụ.Tuynhiên,s a u này,n ăm1988 c á c y ếuđánhg i á chấtl ượngdịchvụgiảmx uốngcòn năm,baogồmsựhữuhình,sựtincậy,sựsẵnlòng,sựđảmbảovàquantâm( P a r a s u r a m a n vàcộngsự,1988).Trongđó:

Sựhữuhìnhbaogồmcơsởvậtchấtsãncó,ngườilàm,trangthiếtbịvàthiếtbịtruyềnthông

Sựt i n c ậylàk h ản ăngmàn h à c u n g c ấpd ịchv ục h u y ểngiaodịchv ụm ộtc á c h tincậyvàchínhxác.

Sựq u a n tâmlàsựđ ể ý t ớin h ữngnhuc ầuv à l ợiíchcủak h á c h hà ng đ angđượcphụcvụ

Sựsẵnlònglàkhảnăngđápứngvàgiúpđỡkháchhàng

Sựđ ả mb ảoliênquanđ ế nk i ếnthức,tháiđộl ịchsực ủan h â n v i ê n v à khảnăngcủahọđểđạtđượcsựtintưởngvàtựtintừkháchhàng

Dựatrênnămthànhphầnvềchấtlượngdịchvụởtrên,22biến(câuhỏi)đượcpháttriển(Iwaardenvàcộngsự,2003).Cáccâuhỏiđượcchiatheothangđiểm1đến

7.Theođó,Servqualđánhgiásựhàilòngcủakháchhàngbằngsựchênhlệchgiữasựmongđợivàsựcảmnhậncủakháchhàngvềchấtlượngdịchvụ

ServperfsauđóđượcpháttriểnbởiCroninvàTaylor(1992),làmộttrongcácb i ếnthểquantrọngcủathangđoServqual.CũngnhưServqual,Servperfcũngsửdụng22biến(câuhỏitheonămthànhphầnvềchấtlượngdịchvụ).Tuynhiên,môhìnhnàyđolườngchấtlượngdịchvụquasựcảmnhậncủakháchhàng,vàbỏquayếutốmongđợin h ưt r o n g t h a n g đoS e r v q

u a l N h i ềun g h i ê n c ứuc ũngủngh ộvàk ếtluậnr ằngServperflàthaythếtốthơnchoServqual

Cácthangđo(câu hỏi)theonămthànhphầnv ềchấtlượngdịchvụnói chungđượcápdụngtrongnhiềunghiêncứuđánhgiásựhàilòngvềchấtlượngdịchvụtrongnhiềun g à n h nghề

k h á c n h a u , n h ưkiểmt o á n , ngânhàng,v ậntảih a y b á n lẻ…

T u y nhiên,tùytheongànhnghềvàmôitrườngnghiêncứukhácnhaumàcácthangđođượcđ iềuchỉnhchophùhợpvớitừngnghiêncứucụthể

Lợiích – chi phí từ dịch v ụ kiểmtoán

PhíkiểmtoánB C T C , làloạiphímàDNsửdụngd ịchv ụk i ểmt o á n trảc h o C T K T TheonghiêncứucủaMcMeekingvàcộngsự(2005),Oxera(2006),NumanvàWellekens(2012),vềcơbản,phíkiểmtoánđượccácCTKTđưaradựatheocácyếutốsau:quymôkháchhàng,sựphứctạpcủacôngtáckiểmtoán,vàrủirokiểmtoán

Quymôkháchhàngđượcxácđịnhbằngcácchỉtiêunhưtổngtàisảnhaydoanhthu;haysốlượngvàvịtrícáccơsởchinhánhcủakháchhàng.Cácnghiêncứutrênđãc h ứngminhcómốitươngquanchặtchẽgiữaphídịchvụkiểmtoánvàquymôkháchhàng.Chip h í tăngcùngvớisốlượngc ô n g việcđ ư ợ cy ê u c ầutrongquyt r ì n h k i ểmtoán.NhiềuCTKT(đặcbiệtlàcácCTKTngoàiBig4)đểhạnchếchiphítăngđãbỏbớtmộtsốcôngđoạntrongquytrìnhkiểmtoán

Sựphứctạpcủahoạtđộngkiểmtoáncũngcómốiquanhệdươngvớiphíkiểmtoán.Cơcấutổchứcvàho ạtđộngkinhdoanhc ủakhách hàngcàng p h ứctạpthìchiphíkiểmtoáncàngcaovìliênquanđếnviệcCTKTphảisắpxếpnhânsựcóchuyênmôncầnthiếtchomỗigiaiđoạntrongquytrìnhkiểmtoán,trangthiếtbịkỹthuậttiêntiếnvàthờigianhợplýchocuộckiểmtoán.C ác DNcó hoạtđộngkinhdoanhp h ứctạpnhưcáctổchứctíndụngvàxâydựngthườngcóxuhướngchọncácCTKTlớnđểc ó thểđápứngđượcsựphứctạptrongquátrìnhkiểmtoán.

Nhữngyếutốxácđịnhrủirokiểmtoánnhưtỷlệnợdàihạntrêntổngtàisảnvàc á c biểuhiệncủaviệckinhdoanhthualỗcómốiquanhệvớiphíkiểmtoán.Mốiquanhệdươnggiữarủirovàchiphícóthểchỉrarằngrủirocóthểbịchuyểntừkháchhàngs a n g CTKT.SựrủironàylàdocácDNkinhdoanhthualỗthườngcóxuhướnggianlậncácsốliệutrongBCTC.VàviệcnàylàmchocácCTKTkhókhănhơntrongviệcpháthiệncácsaiphạmtrọngyếu,làmảnhhưởngđếnviệcđưaraýkiếnkiểmtoán.DođócácCTKTlớncóxuhướngtínhchiphícaovìrủirovềdanhtiếngcủahọcónguycơcaohơnsovớinhữngCTKTnhỏtrongtrườnghợpýkiếnkiểmtoánđưarakhônghợplý

Mặcdùphíkiểmtoánlàm ộttrongnhữngc h i phítươngđốicaotronghoạtđộngcủacácCTNY,tuynhiên,theoBeattiev à cộngsự(2000),dịchvụkiểmtoánBCTCmanglạinhữnglợiíchcácDNdùcóbịbắtbuộckiểmtoánhaykhông.Nhữnglợiíchnàybaogồm:

Đốivớichủsởhữu:biếtđượccácsốliệutrongBáocáokếtquảhoạtđộngkinhdoanhvàBảngcânđốikếtoánđượctrìnhbàytrungthực.TừđócóthểđánhgiátươngđốichínhxácvềtìnhhìnhkinhdoanhcủaDN

Đốivớicácnhàđ ầ utưhiệntạiv à tiềmnăng:dựav à o sốliệuđãđượckiểmchứngđểcóđượcniềmtintrongviệcđưar a cácquyếtđịnh.Cácquyếtđịnhcót h ểnhư:chấtv ấn,yêucầubangiámđốcgiảithíchcáck ếtquảhoạtđộngkinhdoanh;cânnhắckhảnăngmuavàohaybánracổphầncủaDNsaukhixemxétcácsốliệutrongcácBCTCđãđượckiểmchứng

Đốivớicáctổchứctíndụng:tạođiềukiệnchovayvốndễdànghơnđốivớicácDNcóBCTCđượckiểmtoánsovớiDNcóBCTCkhôngđượckiểmtoán.Thêmnữa,mứclãisuấtvốnvaycủacácDNcóBCTCđượckiểmtoáncũngthấphơnphầnn à o x o vớicácDNcóBCTCkhôngđượckiểmtoán.ĐiềunàysẽgiúpcácDNc ó BCTCđượckiểmtoántiếtkiệmđượcchiphítàichính

ĐốivớihệthốngquảnlýcủaDN:việcđượckiểmtoánsẽgiúpDNpháthiệnr a cácđiểmyếutrongcácquytrìnhquảnlýmàdẫnđếncácsaisóthaygianlậntrong

TừnhữngnhậnđịnhvềlợiíchcủadịchvụkiểmtoánBCTC,nghiêncứucủaBeattievàcộngsự(2000)đãchỉrarằng,báocáokiểmtoánbảnthânkhôngtạoragiát r ịgiatăngchoDN.DNchỉghinhậngiát r ịgiatăngtừdịchvụkiểmtoánBCTC.CácgiátrịgiatăngnàybaogồmnângcaohiệuquảquảnlýchoDN,tạoniềmtinchođốitácvàcácnhàđầutư,dễdànghơntrongviệctiếpcậncácnguồnvốnvay,giảmc h i phítàichính,từđóDNcóthểnângcaohiệuquảhoạtđộngsảnxuấtkinhdoanh.Dođó,việcđánhgiácânnhắcgiữac h i phíb ỏrav à lợiícht h u được(haynóicáchkháclàgiátrịgiatăng)từdịchvụkiểmtoánBCTClàhếtsứcquantrọng,đặcbiệtlàđốivớicácDNmuốnđượckiểmtoánmộtcáchtựnguyện

Tiếpcậnc ũngcóthểđ ư ợ ccholà“ k h ản ăngtiếpc ận”màcáctổchứchayh ệthốngcó thểm a n g lạic ho tấtcảnhữngđốitượngc ó nhu cầutiếpc ậncá c sảnphẩmhaydịchvụ.Haynóicáchkhác,khảnăngtiếpcậnlàviệcđánhgiácácyếutốtácđộngđếnmứcđộcóthểxảyramộthiệntượng.K h á i niệmvềkhảnăngtiếpcậntrướcđâythườngđ ư ợ cnhìnn h ậnv ềv i ệcthiếtk ếhệthốnggiaothôngh a y kếh o ạchpháttriểnkếtcấuhạtầngđểngườidâncóthểtiếpcậnđượcvớibệnhviện,trườnghọc,siêuthị TrongnhữngnămgầnđâythìkháiniệmnàycònđượcdùngđểđánhgiáhiệuquảhoạtđộngcủacácDNhaytổchứctrongviệcmanglạisựthuậntiệnchocácđốitượngsửdụngdịchvụhaysảnphẩm.Vídụnhưkhảnăngtiếpcậnnguồnvốnvayhaycácphúclợixãhội

TheoC u r u a n a (2002),Rehualv à cộngs ự(2013),k h ảnăngt i ếpc ậnl i ê n q u a n mậtthiếtvớiviệcthiếtkếsảnphẩmvàdịchvụđểbâtcứaicũngcóthểsửdụngđược

Khảnăngtiếpcậnchịusựtácđộngcủaviệcthuậntiệntrongviệctiếpcận,gặpgỡv à traođổi,s ựtácđộngc ủaphươngtiệntruyềnthôngđ ế nh ì n h ảnhc ủac h ủthểcungcấpdịchvụ,vàcáchthứctiếpcậntừnhàcungcấpsảnphẩmhaydịchvụtớiđốit ượngsửdụng

Trongngànhkiểmtoán,dobịquảnlýchặtchẽbởiluậtpháp,khảnăngtiếpcậncủaDNđốivớicácdịchvụcủaCTKT,hayngượclạiCTKTtiếpcậnvớiDN,bịhạnchếh ơnsovớicá c ngànhkinhdoanht h ô n g thườngk h á c nhưx â y d ựnghoặcb á n lẻ.CácCTKTkhôngđượcphépquảngcáocácdịchvụtrêncácphươngtiệnthôngtinđạichúng.Dođó,cácCTKTthườngtiếpcậnkháchhàngDNchủyếuquagặpgỡ,traođổivànguồnthôngtintrêntrangwebcủacôngty.

Mối

quan h ệ giữa DN và CTKT

TheoP e t e r O h m a n v à c ộngsự(2012),trongmỗic u ộck i ểmtoánthìt h ườngd i ễnr

a h a i mốiq u a n h ệ:Thứnhấtlàq u a n h ệg i ữak h á c h h à n g v à ngườik í báoc á o kiểmtoán(s

igningauditor);Thứhailàgiữakháchhàngvàđộikiểmtoán(auditteam).KháchhàngởđâylànhữngthànhviêntrongDNthườngxuyêntiếpxúcvàlàmv i ệcvớic

á c KTV.Vídụnhưc á c thànhviêntrongbang i á m đốc,k i ểmtoánn ộibộ,phòngkếtoán,vàcácphòngbancóliênquantrongquytrìnhkiểmtoán.Ngườikíbáoc á o kiểmtoánlàthànhviêncủaCTKT,cóchứngchỉKTV,vàchịutráchnhiệmchínhvềcácýkiếnđưaratrongbáocáokiểmtoán.Ngườikíbáocáokiểmtoántùythuộcvàomỗicuộck i ểmtoánc ó thểđ ế ntrựct i ếpD

Nđ ư ợ ckiểmtoánt h ườngx u y ê n h a y khôngthườngxuyên.Tráchnhiệmchínhlàkiểmtrakiểmsoáthoạtđộngkiểmtoándođộikiểmtoánthựchiệnvàđưaraýkiếnkiểmtoán.ĐộikiểmtoánlàcácKTVthựch i ệnc á c c ô n g việckiểmt o á n t ạithựcđịac ủaDNđ ư ợ ckiểmtoán,giaot i ế

pt h ườngxuyênvớikháchhàngđượckiểmtoán

Vềmốiquanhệgiữakháchhàngvàngườikýbáocáo,việcduytrìmốiquanhệliêntụclàrấtquan trọngđểc ó thểgiảiq u y ếtcác v ấnđềp h á t sinh C á c vấnđềp h á t s i n h cóthểbaogồm:nhữngkhókhăn,chậmtrễtrongviệcthuthậpbằngchứngkiểmtoán(hóađơn,chứngtừ,xácnhận…),nhữngbấtđồngtrongviệcghinhậncácnghiệpvụkinhtế( t r í c h l ậpd ựphòng,địnhgiátàis ản…),tháiđộl à m việcc ủathànhviênđoànkiểmtoán,sựhợptáccủacácbộphậntrongDNvàthờigiantiếnđộcuộckiểmtoán…

Mốiquanhệổnđịnhnàysẽgiúpíchchocảhaibêntrongquátrìnhđàmphánvàthươnglượngxungđộttrongtoànbộquátrìnhkiểmtoán

Vềmốiquanhệgiữakháchhàngvàđộikiểmtoán,thìmốiquanhệnàyđòihỏis ựphứctạphơnvìsốlượngcácKTVthamgiavàocuộckiểmtoán,vàtiếpxúchàngngàyvớikháchhàngtrongviệcthuthậpbằngchứngkiểmtoán.MốiquanhệnàyphụthuộcvàotrìnhđộchuyênmôncủaKTVđểcóthểgiảithíchcácthắcmắchaytưvấnchokháchhàng,hayphụthuộcvàoýthứccủaKTVtrongviệcnhậnthứcđượcsựbậnrộncủakháchhàng

Tuynhiên,theoA r e n s vàc ộngs ự(2011),m ốiquanh ệg i ữakháchh à n g v à C T K T, khácvớimốiquanhệthôngthườnggiữangườimuavàbán.Bởivìkháchhàngtrảp h í c h o d ịc

hv ụm à h ọk h ô n g phảilàđốitượngs ửd ụngt r ựct i ếp.Đ ố it ượngs ửdụngdịchvụk i ểmt o á n t

r ựctiếplàc á c n h à đ ầ utưh a y n g â n hàng.T h ê m n ữa,mốiquanh ện à y cònb ịt á c độngbởi

c á c quyđ ị nhvàc h u ẩnm ựck i ểmtoán,v í d ụnhưchuẩnmựcvềtínhđộclậpcủakiểmtoán

Chínhvìtínhđộclậpcủakiểmtoánmàmốiquan hệgiữaDNvàCTKTđượcnhiềuđốitượngnhìnnhậnvàđánhgiávềmứcđộ“thânthiết”trongmốiquanhệnàykhácnhau.Víd ụnhư

v ềquyđịnhc á c DNp h ảithayđ ổ iC T K T thìc ó nhiềuý kiếnđồngýcũngnhưphảnđối.Đồngýlàdolongạisự“thânthiết”sẽảnhhưởngđếntínhđộclậpcủakiểmtoán.PhảnđốilàdoDNvàCTKTsẽmấtthờigianđểlàmquenvớihệthốngvàphươngpháphoạtđộngcủacảhaibên.Dođó,đểcóthểkếtluậnmốiquanhệg i ữak h á c h hàngDNv à C T K T thến à o làt ốtthìc ò n t ù y thuộcv à

o đ ánhgiáchủquancủamỗingười

2.2 Tổngquancácnghiêncứucóliênquan

Nghiêncứuvềsựtrungthànhđãđượcthựchiệnrấtnhiềutrongngànhdịchvụnhưngânhàng,vậntải,siêuthị,kếtoán,kiểmtoán…

tạinhiềuquốcgiakhácnhauvàbằngnhiềuphươngpháp nghiêncứukhácnhau;dođócũngđ

ư arac á c kếtquảkhácnhau.Dướigócđộquốctế,nghiêncứuvềcácnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhcủaC T N Y đốivớiCTKTđãđượcthựchiệnđadạng,baogồm:

Sựđadạngnàyđượcthựchiệnquacác n g h i ê n c ứutácđ ộ ngcủam ỗinhântốriênglẻhaysựkếthợpcủamộtnhómcácnhântốđếnsựtrungthành.Cácnhântốhayn h ó m nhântốkhácnhau,tạicácthịtrườngkhácnhaucóthểchoracáckếtquảkhácnhau.Dođó,đểtậptrungvàomụctiêunghiêncứucủamình,tácgiảsẽtrìnhbàycácnghiêncứucóliênquanđếnnhómbốnnhântốtácđộngđếnsựtrungthànhmàtácgiảđãxácđịnhthôngquađiềutracácchuyêngiatạiViệtNam.

Mốiquan h ệ g i ữa chất l ượng dịch v ụ k i ểm toán B C T C , s ự hàilòng v à trung thành c ủa khách hàng

Chấtlượngkiểmtoán,vềmặtkỹthuậtđượchiểulàviệcthịtrườngđánhgiávềmứcđ ộc ủ

ak i ểmtoánt r o n g việcpháthiệnc á c s a i phạmtrongh ệthốngkếtoánc ủakháchhàng vàb á

o cáocác saiphạmđó.Nhiềunghiêncứuvềchấtlượngkếtoánvà k i ểmtoátậptrungvàochấtlượngkiểmtoánBCTC.ChấtlượngkiểmtoánBCTCchủyếutậptrungvàomốiquan hệgiữachấtlượngkiểmtoán,rủirotrongvi ệclựachọnkháchhàng,rủiroxungđộtlợiích(agencyissue)vàcácyếutốcấuthànhchấtlượngd ịchvụkiểmtoán(Hansenvàcộngsự,2006;Beattievàcộngsự,2013)

Chấtlượngkiểmtoán,vềmặtdịchvụđượchiểulàcảmnhậncủakháchhàngvềc h ấtlượn

gdịchvụkiểmtoánthôngquacácthànhphầncấuthànhchấtlượngdịchvụ.Chấtlượngkiểmtoánsẽtácđộngđếnsựhàilòngcủakháchhàngvềchấtlượngdịchvụ.Sựhàilòngvềchấtlượngdịchvụcótácđộngđếnsựtrungthànhcủakháchhàngs ửdụngdịchvụ.NghiêncứuđiểnhìnhvềmốiquanhệnàylàcủaIshakIsmailvàcộngs ự(2006),nhómtácgiảđãdùngp h ươngp h á p điềut r a 5 0 0 c ô n g tyn i ê m yếtt r ê n TTCKM a l a y s i a đ ể đánhgiámốiqu an h ệgiữac h ấtlượngdịchv ụk i ểmtoánđ ế ns ựhàilòngvàđếnsựtrungthànhcủakháchhàng.Trongnghiêncứunày,tácgiảsửdụngmôhìnhServqualđểđolườngsựcảmnhậncủakháchhàngvềdịchvụkiểmtoánvàs ựmongđợicủakháchhàngkhisửdụngdịchvụkiểmtoán,đểđánhgiásựhàilòngcủak h á c h h à n g v ềc h ấtlượngd ịchv ụk i ểmtoánB C T C T ừđó,t á c giảđ ãđánhgiámốiquanhệgiữasựhàilòngđóvàsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớiCTKT.Tácg i ảđãđưarakếtluậnrằngkhikháchhànghàilòngvớichấtlượngdịchvụkiểmtoánsẽcóxuhướngtiếptụcsửdụngcácdịchvụcủaCTKT(sựtrungthành)

MôhìnhServperfcũngđượcsửdụngnhiềutrongviệcđánhgiásựhàilòngcủakháchhàngthaychomôhìnhServqual,vàcũngđượccholàhiệuquảhơnmôhìnhServqual.Dođó,trongmôhìnhnghiêncứucủatácgiả,môhìnhServperfsẽđượcápdụngđểđánhgiásựhàilòngcủacácCTNYvềchấtlượngdịchvụkiểmtoán.Từđánhgiásựhàilòngđó,tácgiảsẽtìmhiểumốiquanhệgiữasựhàilòngvàsựtrungthànhcủacácCTNYđốivớicácCTKT.Nóicáchkhác,tácgiảsẽnghiêncứutácđộngtừchất

TheomôhìnhServperf,tácgiảxâydựng5thànhphầnđánhgiáchấtlượngdịchvụkiểmtoáncóđiềuchỉnhđểphùhợpvớidịchvụkiểmtoán,baogồm:

Chấtlượngdịchvụkiểmtoántácđộngđếnsựhàilòngvềchấtlượngdịchvụ.S ựh à i lòn

gn ày đ ư ợ cđ ol ườngbằngc ảmn h ậnc ủaDNv ềm ứcđộh à i lòngđốivớichấtlượngdịchvụkiểmtoándoCTKTcungcấp

Mối

quan h ệ gi ữa lợi ích – chi phítừ d ịch vụ ki ểm toán và s ự trungthành c ủa khách hàng

Đãc ó r ấtnhiềuc á c nghiênc ứuthựcc h ứngvềtácđ ộ ngcủaphík i ểmtoánBCTCđếnsựtrungthànhcủakháchhàng.Tuynhiêncácnghiêncứuđãđưaracáckếtquảkhácnhau:

Nhiềunghiênc ứuc h ỉr a rằngphíkiểmtoánlàn g u y ê n n h â n chínhsov ớic á c yếutốkhác

dẫnđếnsựthayđổiCTKT.Kittsteinerv à S e l v a g g i (2008)c ù n g vớiStefaniakvàcộngsự(2009)thựchiệnnghiêncứutạiAnhvàMỹđểđánhgiátácđộngcủacácnhântốđếnsựthayđổiCTKT,vàđưarakếtluậnrằngmứcphíkiểmtoánvàs ựthayđổic ủaphíkiểmtoánlày ếutốq u a n trọngnhất,t i ếpsauđólàn h â n tốmốiquanhệgiữak h á c h h à n g v à C T K T N g h i ê n c ứuc ủ

aB r a z e l v à B r a d f o r d (2011)saunàytạiMỹcũngchorằngphíkiểmtoánvàsựhàilòngvềchấtlượngdịchvụlànhữngyếutốquantrọngnhấttácđộngđếnviệctiếptụcsửdụnghaythayđổiCTKT

Tuynhiên,n g h i ê n cứuc ủaF o n t a i n e vàLetaifa(2012)tạiC a n a d a l ạic h ứngminhrằngmốiquanhệquantrọnghơnphíkiểmtoántrongviệckháchhàngtiếptụcsửdụngdịchv ụ

k i ểmto án L ý d olàv ì m ốiq u a n h ệt ốtg i ữahaib ê n s ẽgiúpDNn h ậnđượccácgiátrịgiatăngtừdịchvụkiểmtoánBCTC.Nhómtácgiảthựchiệnnghiên

cứut ạiC a n a d a v à d ù n g p h ươngp h á p p h ỏngv ấnsâu25g i á m đ ố ctàic h í n h DNđ ể đánhgiátácđộngcủaphíkiểmtoáncũngnhưmốiquanhệgiữaCTKTvàkháchhàngđốivớisựtrungthànhcủaDN.NghiêncứuđãkhámphákhiDNtrảphíchodịchvụk i ểmtoánBCTCthìhọmongđợiCTKTmanglạicáclợiíchkhácchoDN.Haynóic á c h kháclàDNmongđợicácgiátrịgiatăngtừdịchvụkiểmtoánBCTC.Khinhậnthứcđư ợ cg iá trịgiat ăngnà y, c á c DNsẽcóxuhướngtiếptụcsửdụngdịchvục ủaC T K T CácgiátrịgiatăngmàkháchhàngDNmongđợibaogồm:nângcaohiệuquảquảnlý,tạoniềmtinchocácnhàđầutưvàcácđốitác,tiếtkiệmchiphítàichínhvàtạod ựnghìnhả nhc h o D N Beattiev à c ộngsự(2000)c ũngc h ỉr a r ằngc á cDNc o i trọnggiátrịgiatăngnhậnđượctrongquátrìnhthựchiệnkiểmtoán,vàđâylàyếutốđểDNcânnhắcviệccótiếptụcsửdụngdịchvụkiểmtoáncủaCTKThaykhông.

Nhưvậy,cácnghiêncứutácđộngcủaphíkiểmtoánđếnsựtrungthànhcóhaixuhướng.Thứnhấtlàtácđộngcủaphíkiểmtoáncaohaythấpvàtănghaygiảmđếns ựtrungthànhcủaDNđốivớiCTKT.ThứhailàcảmnhậncủaDNvềlợiích-

chiphítừdịchv ụk i ểmtoánh a y nóic á c h kháclàgiátrịgiatăngtừdịchv ụk i ểmtoánt á c độngđếnsựtrungthànhcủaDNđốivớiCTKT

Trongxuh ướngthứn h ất,mộtđ iềurấtđúngvớic ác DNs ửd ụngdịchv ụnóichungvàdịchvụkiểmtoánBCTCnóiriênglàmứcgiáphítácđộngđếnviệccótiếptụcsửd ụngdịchv ụhaykhông.T u y nhiên,đ iểmy ếuc ủac á c n g h i ê n c ứutrongx u hướngnàylàcóthểDNsửdụngdịchvụkiểmtoánkhônghiểucăncứxâydựngmứcphíkiểmt oá n T ừđó,v i ệcn hì nn h ậngiáphíc a o h a y th ấpc ủacá c DNc ó thểb ịsailệch,dẫnđếnkếtquảtácđộngcủagiáphíkiểmtoánđếnsựtrungthànhchưathựcsực ó ýnghĩanhiềucảvềmặtkhoahọcvàthựctiễn

Trongkhiđó,có nhữngnghiênc ứumangxuhướngđánhgiámốiquan hệlợiích–chiphítácđộngđếnsựtrungthànhmàkhôngtínhđếnyếutốphíkiểmtoáncaohaythấp,thayvàođólànghiêncứunhữnggiátrịgiatăngmàDNnhậnđượctừdịchvụkiểmtoánBCTC V i ệcDNđánhgiág i á trịmanglạitừd ịchvụk i ểmtoáncóthểphảnánhđúnghơnsovớiviệcDNphảihiểucơsởxâydựngmứcphíkiểmtoán.Nhưvậy,sovớixuhướngthứnhất,thìhướngnghiêncứunàysẽcóýnghĩahơncảvềmặtkhoahọclẫnthựctiễn

Dođó,trongnghiêncứunày,tácgiảsẽsửdụngyếutốcảmnhậncủaDNvềlợiích–

chiphítừdịchvụkiểmtoánBCTCđểđánhgiásựtrungthànhcủaDNđốivớiCT K T TrongnghiêncứucủaFontainevàLetaifa(2012),nhómtácgiảđánhgiácảmnhậncủaDNvềlợiích–

chiphítừdịchvụkiểmtoánđượcđolườngthôngquacácgiátrịgiatăngmàdịchvụkiểmtoánmanglại.TheoBeattievàcộngsự(2000),cácgiá

trịgiatăngmàcácDNmongđợinhậnđượcbaogồm:nângcaohiệuquảquảnlý,tạon i ềmtin

c h o c á c n h à đ ầ ut ư,tạod ựnghìnhả nhc h o DN,tạođiềukiệnh ợpt á c kinhdoanhvàvayvốn.Dođó,kếthừatừcácnghiên cứutrên,tácgiảxâydựngthangđođánhgiácảmnhậncủaDNvềlợiích–

c h khôngg i a n vàt h ờig i a n , c h ấtl ượngc ủathôngtinđượcđưara,cũngnhưcáchìnhảnhquảngbácủaDNcungcấpdịchvụ

Tronglĩnhvựcdịchvụkiểmtoán,khảnăngtiếpcậndịchvụđượcnghiêncứudướicácgócđộkhácnhau.Vídụnhư,trongnghiêncứucủaRehualvàcộngsự(2013)đượcthựchiệntạiBỉ,thìkhảnăngtiếpcậnlàkhảnăngmàkháchhàngcóthểliênhệđượcvớiKTVhaymốiquanhệgiúpđỡnhaugiữakháchhàngvàCTKT.Haynghiênc ứucủaCameranvàcộngsự(2010)đãchỉsựảnhhưởngcủathôngtinvàhìnhảnhvềC T K T tớiviệcsửdụngcácdịchvụkiểmtoántừkháchhàng.CácnghiêncứunàycùngđềuđưarakếtluậnlàcómốiliênhệgiữakhảnăngtiếpcậndịchvụkiểmtoánvàviệctiếptụchaylựachọndịchvụcủaDNđốivớiCTKT

Dođặcthùcủangànhkiểmtoántrongviệckhôngđượcphépquảngcáo, cũngnhưsựpháttriểncủakếtcấuhạtầngvàcôngnghệthôngtintrongnhữngnămgầnđâytạiV i ệtN a m , nêntừý k i ếnt h a m khảoc á c chuyêng i a t r o n g n ước,tácgiảl ựac h ọnnhữngtiêuchíphùhợptrongv i ệcđ ánhgiác ảmnhậnc ủaDNv ềk h ảnăngt i ếpc ậnd ịchvụkiểmtoán,baogồm:

n g v à C T K T thìp h í k i ểmtoáns ẽđóngv a i tròr ấtq u a n trọngt r o n g v i ệctiếpt ụcsửc á c dịchv ục ủaC T K T Tuynhiên,khiđ ư ay ếutốmốiquanhệv à o , thìtácgiảkếtluậnr ằng,mốiq u a

n h ệgiữah a i bênqu an trọnghơnphík i ểmtoántrongv i ệct i ếptụcs ửd ụngc á c dịchv ụcủaC

T K T Theoc á c nghiênc ứunày,mốiquanhệtốtgiữaCTKTvàkháchhàngsẽlàmchocôngviệctiếntriểnthuậnlợi,giảiquyếtcác vấnđ ề gặpphảitheo hướngtích cựcvàtạoracác giátrịgiatăngchokháchhàng

Nghiênc ứuc ủaP e t e r O h m a n v à c ộngs ự(2012)tạiThụyĐ iểnbằngphươngphápđiềutracácthànhviêntrongbangiámđốctạicácCTNYmàđanglàmviệcvớiC T K T cũngchỉrarằng,mốiquanhệtốtgiữaCTNYvàCTKTsẽlàmtăngkhảnăngtrungthànhcủaCTNYđốivớiCTKT.MốiquanhệbaogồmcácquanhệgiữaDNvớingườikíbáocáokiểmtoánvàđoànkiểmtoán,đượcđolườngbằngcảmnhậncủaDNđốivớiCTKTtheocáctiêuchísau:

Trìnhđ ộ c h u y ê n mônc ủan g ườikíb á o c á o v à c á c thànhviênt r o n g đ oànk i ểmtoán.Tiêuchínàynhằmmụctiêuđánhgiákhảnănghoànthànhcôngviệcvàcóthểtưvấnhaygiảiquyếtcácthắcmắctrongquátrìnhkiểmtoán

CácthànhviênvàngườikíbáocáobiếtlắngngheýkiếnvàgiảithíchcácthắcmắccủaDN.Tiêu chínàynh ằmmụctiêuđánhgiá sựtôntr ọngvàhợptácc ủaC T K T đốivớiDN

ĐoànkiểmtoánnhậnthứcđượcsựbậnrộncủaDN.ĐiềunàythểhiệncôngtáckiểmtoánđượclênkếhoạchcụthểvàthểhiệnsựtôntrọngđốivớihoạtđộngkinhdoanhhàngngàycủaDN

Tháiđộđúngmựccủacácthànhviênđoànkiểmtoán.ĐiềunàyđểđánhgiásựchuyênnghiệpcũngnhưtôntrọngcủaCTKTđốivớiDN

Vaitròquảnlýcủangườikíbáocáokiểmtoánthôngquamứcđộtrựctiếp

Tuynhiên,nhiềunghiêncứucũngchỉrarằngmốiquanhệ“thânthiết”giữahaibêncóthểsẽảnhhưởngtớichấtlượngcủabáocáokiểmtoán.Dođó,cá c CTKTvàDNcũngchỉmuốnduytrìmốiquanhệgiữahaibênởmứcvừaphải

M

ộ t s ố nghiên c ứ u t ạ iVi ệ t Nam

TạiViệtNamđãcómộtvàinghiêncứuvềcácnhântốảnhhưởngđếnviệcDNtiếptụcsửdụnghaylựachọnCTKT.Cácnhântốđượcđềcậpbaogồm:

g ườis ửdụngthôngtin,c h ức h ưađánhgiác ảmnhậnc ủaDNsửdụngdịchvụkiểmtoán

VídụnhưđềtàiCácgiảiphápnhằmnângcaochấtlượngkiểmtoánđộclậptạiViệtNam(ĐặngĐứcSơn,2011),đãkhảosátvàlàmrõnhữngkhókhănvàthuậnlợitrongquátrìnhvậnhànhcáccuộckiểmtoán,yếutốlợiích-

chiphívàcácyếutốkhácảnhhưởngđếnchấtlượngkiểmtoán.Từđóđưaracácgiảiphápnângcaochấtlượngkiểmtoánnhằmmụcđíchthỏamãnyêucầucủangườisửdụngkếtquảkiểmtoán

ĐềtàiNghiêncứuđánhgiátrọngyếuvàrủirokiểmtoánnhằmnângcaochấtl ượngh

o ạtđ ộ ngt r o n g c á c C T K T độclậpV i ệtN a m ( ĐoànT h a n h N g a , 2011)thìc h ứngminhrằng,chấtlượngkiểmtoánkhôngnhữngtácđộngđếnmứcđộthỏamãncủangườisửdụngkếtquảkiểmtoánmàcònlàmộtquátrìnhtuânthủcácchuẩnmựcvàphápluậthiệnhành

Haymộtsốnghiêncứukhácđánhgiáchấtlượngki ểmtoántheo quymônhưn h ó m Big4vànhómngoàiBig4.Vídụnhư,nghiêncứucủaNguyễnThịMỹ(2013)vềhoànthiệnkiểmtoánBCTCcủacáccôngtyniêmyếttrênTTCKViệtNamchứng

minhrằngnhómcôngtyBig4vànhómcôngtycònlạicósựkhácbiệttrongcáchtiếpc ậnkiểmtoán,thiếtkếvàthựchiệncácthủtụckiểmtoán,kỹthuậtkiểmtoán.

Phík i ểmtoánv à s ựcạnht r a n h t r o n g v i ệcd u y t r ì k h á c h h à n g c ũvàt i ếpc ậnkhá chhàngmớicũngđãđượcđềcậpnhiều.TheoPhanVănDũng(2014),giáphídịchvụkiểmtoán

làmộttrongnhữngtiêuchuẩnđánhgiánănglựccạnhtranhcủacácDNk i ểmtoán.V i ệcx á c địnhgiáphín h ưtrongt h ờig i a n qualàd ựat r ê n kinhnghiệm,danht i ếngc ủac á c CTKTvàd ựatrênm ứcp h í màc á c C T K T k h á c đ ư ara.Dođó,n h ằmthuhútkháchh à n g , c á c C T K T c

ó x u h ướngđ ư ar a mứcp h í t h ấphơnđ ố ithủc ạnhtranh.Tácgiảđánhgiárằng,đâylàphươngphápxácđịnhgiáphíkhôngcócơsởcũngn h ưtạor a s ực ạnhtranhk h ô n g l à n h mạnhtrênthịt rườngk i ểmtoántạiViệtN a m Nhiềutácgiảkháccũngchorằnggiáphílàmộttrongnhữngyếutốchínhtrongs ực ạnhtranhn à y Tuynhiên,đ ế nhiệntạic h ưac ó n g h i ê n c ứut h ựcc h ứn

Nhưvậycóthểthấyrằng,cácnghiêncứutrongnướcvềsựtrungthànhhaytiếptụcsửdụngdịchvụkiểmtoáncủacácCTNYđốivớicácCTKTđộclậptạiViệtNamcònhạnchế.Sựhạnchếnàylànhìnnhậncácyếutốtácđộngdướigócđộđơnlẻvàc h ưađượckiểmđịnhbằngnghiêncứuthựcchứng

2.3 Kếtluậnchương2

NghiêncứusựtrungthànhcủakháchhàngđốivớiCTKTlàchủđềđượcnhiềunhàkhoahọctrênthếgiớiquantâm,vàđượcthựchiệntạinhiềunướckhácnhau vàtiếpcậntheocáckhíacạnhkhácnhau.Dođó,cáckếtquảnghiêncứuđánhgiásựtácđộngcủacácnhântốđếnsựtrungthànhchoranhữngkếtquảkhácnhau.Bảngdướiđâysẽtómtắtlạicáccơsởlýthuyếtvàcácnghiêncứuđiểnhìnhmàtácgiảsửdụngtrongnghiêncứucủamình

Sựhàilòngvềchấtlượngdịchvụsẽảnhhưởngđếnviệcquyếtđịnhc ó tiếptục

mốiquanhệvớinhàcungcấphaykhông

DeAngelo, (1981);Đ oànThanhN ga(2011),Beattievà cộngsự(2013)

Chấtlượngdịchvụkiểmtoán,vềmặtkỹthuậtđượchiểulàviệcthịt r ườngđá

nhgiávềmứcđộcủakiểmtoán trongviệcpháthiện các saip h ạm tronghệthốngkếtoáncủakhách hàngvàbáocáocác saiphạmđó.Haycònđượcbiếtđếnlàviệctuânthủcácchuẩnmựckiểmtoán

v à phápluậthiệnhành.

Wooten(2003)

Chấtlượngdịchvụkiểmtoán,vềmặtdịchvụlàmứcđộhàilòng

củaD N đốivớidịchvụkiểmtoán.Haynóicáchkháclàchấtlượngdịchv ụtá cđộngđếnsựhàilòngcủaDNvềchấtlượngdịchvụ.

Ismailvàcộngsự(2006 )

SửdụngthangđoServqualđánhgiátácđộngcủachấtlượngdịchvụk i ểmtoá nđếnsựhàilòngvàđếnsựtrungthànhcủaCTNYđốivớiC T K T

Stefaniakvàcộngsự(2 009);Fontainevà Letaifa(2012)

PhíkiểmtoántácđộngđếnsựtrungthànhcủaDNđốivớicácCTKT

Beattievàcộngsự(2000 )

Theolýthuyếtvềlợiích–chiphítừdịch vụkiểmtoán,báocáokiểmtoánbảnthânkhôngtạoragiátrịchoDN.DNchỉgh

inhậngiátrịgiat ăngtừdịchvụkiểmtoán BCTC.Cácg iátrịgiatăngnàyb aogồmn â n g caohiệuquảquảnlýchoDN,tạoniềmtinchođốitácvàcácnhàđ

ầ utư,từđóDNcóthểnângcaohiệuquảhoạtđộngsảnxuấtkinhdoanh.

igian,sựtácđộngcủaphươngtiệntruyềnthôngđ ế nhìnhảnhcủachủthểcun gcấpdịchvụ,vàcáchthứctiếpcậntừnhàcungcấpdịchvụtớiđốitượngsửdụn gdịchvụ.

Mốiquanhệgi

ữakháchhàng

–CTKT

Arensvàcộngsự(2011 )

MốiquanhệgiữakháchhàngvàCTKTkháclàmốiquanhệđặcthù.Tuynhiê nvẫntồntạimốiquanhệthôngthườnggiữangườimuavàbán.

MốiquanhệvớiCTKTlàmộttrongnhiềunhântốtácđộngđếnsựt r u n g thànhcủakháchhàng.NhiềuDNcoitrọngyếutốnàyhơnlàc h i phíkiểmt

chiphítừkiểmtoánBCTC,khảnăngtiếpcậndịchvụkiểmtoánBCTCvàmốiquanhệgiữaCTNYvớiCTKT

icácCTKTtạiViệtNam,baogồm:sựhàilòngvềchấtlượngdịchvụkiểmtoánBCTC,lợiích-ThangđođánhgiácảmnhậncủaDNđốivớibốnnhântốvừađềcậpmangtínhkếthừatừcácnghiêncứutrướcvàdựavàoýkiếnđónggópcủacácchuyêngiatrongquátrìnhđiềutraphỏngvấntại

ViệtNam(Việcxâydựngthangđosẽđượctrìnhbàychitiếttrongphầnphươngphápnghiêncứu) Cụthểnhưsau:

Nhântốsựh à i lòngvềc h ấtlượngdịchv ụk i ểmtoánB C T C đ ư ợ cđượcđ obằngnhậnthứccủaDNvềmứcđộhàilòngchấtlượngdịchvụkiểmtoánBCTC.

Nhântốlợiích–

chiphíđượcđobằngnhậnthứccủaDNvềlợiíchthuđược(giátrịgiatăng)từdịchvụkiểmtoánBCTC

Nhântốkhảnăngti ếpcậndịchvụđượcđobằngnhậnthứccủaDNvềkhảnăngthuthậpthôngtinvàgặpgỡtraođổivớiCTKT

NhântốmốiquanhệgiữaDNvàCTKTđượcđolườngbằngnhậnthứccủaDNtrongmốiquanhệvớiCTKT

Thangđ ođánhgiásựtrungthànhcủaCTNYđốivớiCTKTđượckếthừatừnghiêncứutrướcđâyvàđượcđolườngbằngviệcCTNYcótiếptụcsửdụngdịchvụkiểmtoánBCTCcủaCTKThaykhông

Từnghiênc ứut ổngq u a n v à phỏngv ấnc h u y ê n giax á c địnhc á c nhântốv à thangđotácđ ộ ngđ ế ns ựt r u n g t h à n h củacácC T N Y đ ố ivớic á c C T K T đ ộ clậptạiV i ệtNam,trongphầntiếptheotácgiảsẽđánhgiáthựctrạngtácđộngcủacácnhântốtrênđếnnăngl ựcc ạnhtranhcủacácCTKT tạiViệtNamtrongviệctìm kiếmkháchhàngmớivàduytrìkháchhàngcũ

CHƯƠNG3 CÁCNHÂNTỐTÁCĐỘNGĐẾNSỰTRUNGTHÀNHCỦACÁCCTNY

CPvềchứngkhoán vàTT CK c ù n g quyếtđịnhthànhl ậph a i Trung tâ m giaodịchc h ứngk h

o á n t ạiHàN ộivàTP.HồChíMi nh Trungt â m giaod ịchchứngkhoántạiTP.HồChíMinhvàHàNộichínhthứckhaitrươngvàonăm2000vànăm2005vớivàimãchứngkhoán.HaitrungtâmgiaodịchchứngkhoánnàysaunàyđượcchuyểnđổimôhìnhthànhcácSởgiaodịchchứngkhoánTP.HồChíMinh(HOSE)vàS ởgiaodịchchứngkhoánHàNội(HNX)vàonăm2007vànăm2009.Vớilịchsửrađờinhưv ậy,T T C K V i ệtN a m đ ư ợ cđ ánhg i á lànontrẻ,đangt r o

n g g i a i đ oạnh o à n thiệndầnvềtổchức,hoạtđộngvàmôitrườngpháplý

Sauhơn15nămhoạtđộng,sựhìnhthànhvàpháttriểncủaTTCKViệtNamcóthểchiarathành2giaiđoạnchínhnhưsau:

Giaiđ oạn1 : T ừn ăm2000đ ế nn ăm2 0 0 5 làgiaiđoạnb a n đ ầ uh ì n h thànhv à phátt r iểnT T C K ViệtN a m v ớis ốl ượngc á c C T N Y c ò n ít,n h u c ầuv ềk i ểmtoánBCTCcủac á c CTNYc h ưanhiều.C á c C T N Y trongg i a i đoạnnàyđ ư ợ cquyđịnhbởiNghịđịnhsố48/1998/NĐ-

CPcủaChínhphủvềTTCK,trongđóchỉquyđịnhBCTCcủaDNxinđượccấpphéppháthànhchứngkhoánracôngchúngbắtbuộcphảiđượckiểmtoánbởiCTKTđộclậpđượcchấpthuận.Năm2004,N g h ịđịnhtrênđượcthaythếb ằngN g h ịđịnhs ố1 4 4 / 2 0 0

ki ểmtoáncủacácCTKT độclập.Th eo đó,cá c điềukiệnđể DNđượcniêmyếtđãđượcnângcaovàchặtchẽnhằmbảovệquyềnlợichocácnhàđầutư.Nghịđịnhsố58/

CPvềhướngdẫnthựchiệnLuậtChứngkhoánđãđưarađiềuk i ệnđểDNđượcniêmyếttrênTTCKtạiViệtNam(Bảng3.1)

Chỉtiêu ĐiềukiệnniêmyếttrênHOSE ĐiềukiệnniêmyếttrênHNX

Tỷlệsởhữu

Tốithiểucó20%cổphầncóquy ềnbiểuquyếtdo300cổđôngkh ôngphảicổđônglớnnắmgiữ

Tốithiểucó15%cổphầncóquy ềnbiểuquyếtdo100cổđôngkh ôngphảicổđônglớnnắmgiữ

Camkếtcủacổđôngnộibộ

CổđônglàthànhviênHộiđồngquảntrị,Bankiểmsoát,Bangiámđốc,kếto ántrưởng,cổđônglớncóliênquanđếncácthànhviêntrênphảicamkếtnắm giữ100%cổphiếutrongthờigian6thángtừngàyniêmyếtvà50%trong6th

ángtiếptheo

Quyđịnhhủybỏniêmyết

- Ngừngcáchoạtđộngkinhdoanhchínhtrên1nămtrởlên

- Kếtquảsảnxuất,kinhdoanhbịlỗtrong3nămliêntụchoặct ổngsốlỗlũy kếvượtquásốvốnđiềulệthựcgóptrongbáocáok i ểmtoán

- Tổchứckiểmtoánkhôngchấpnhậnthựchiệnkiểmtoánhoặccóýkiế nkhôngchấpnhậnhoặctừchốichoýkiếnđốivớiBCTCnămgầnnhấ t

- TổchứcniêmyếtviphạmchậmnộpBCTCnămtrong3năml i ê n tiế p

Nguồn:TổnghợpcủatácgiảtừwebsitecủaUBCKNN

Xéttrêngócđộquantâmcủakiểmtoán,cácCTNYtrênTTCKViệtNammangnhữngđặctrưngriêngcủamộtTTCKđangpháttriển.Nhữngđặcđiểmnàybaogồm:

CácCTNYlàc ác c ô n g tycổp h ầnđ ủ đ iềukiệnn i ê m yếttheoq u y địnhv ềquymô,vốnđiềulệ,kếtquảhoạtđộngkinhdoanh,tuânthủcácquyđịnhvềcôngbốc á c thôngtintrênTTCK,trongđócóliênquanđếnkếtquảcôngbốtừcácBCTCđãđượckiểmtoán.Trongnhữngnămtrướcđây,dotácđộngcủakhủnghoảngtàichính,tìnhhìnhkinh doanhcủamộtsốDN

x ấuđivàđãphảihủyniêm yết.Th eo thốngkêcủaHOSEvàHNX,lýdocácDNhủyniêmyếtchủyếulàdoDNlỗliêntiếp3năm,bịđánhgiánghingờvềkhảnănghoạtđộngliêntụchoặcgiaodịchkhôngphátsinhtrong12thánghoặcviphạmvềhoạtđộngcôngbốthôngtin.Tuynhiên,bêncạnhđó,cũngcónhiềucổphiếucủacácDNkháctiếptụcđượcniêmyết

CTNYkinhd o a n h đangànhn g h ề,tínhchấtp h ứctạp.T ạit h ờiđ iểmn ăm2015,cácCTNYđanghoạtđộngtrong10ngànhnghềkhácnhauvàmỗiCTNYhoạtđộngtrongn

hi ềulĩnhv ựckhácnhau.V i ệcDNt h u ộcngànhnghền à o tù y thuộcv à o doanhthutrong3n ă

mg ầnnhấttừhoạtđộ ngkinhdoanhnào c ủađơnvị.Dođó,cơ

cấungànhnghềcủacácCTNYcóthểbịthayđổitheotừngthờikỳ.ĐiềunàycũngsẽgâykhókhănchocôngtáckiểmtoánBCTCcủacácCTNY

CácCTNYthườngcóquymôlớnvàtổchứcphântántheohìnhthứccôngtymẹcon,đầutưchéo,sởhữuchéo,hoạtđộngtrênquymôrộngkhắpcảnước,đặcbiệtlàcácDNtronglĩnhvựctàichínhngânhàng.Điềunàygâyrakhókhăntrongcôngtáck i ểmtoán,baogồmcảvấnđềchuyênmônvànhânlựccủacácCTKTđểthựchiệntốtcôngviệckiểmtoánBCTC

Nhưvậycóthểthấyrằng,sựpháttriểnvềsốlượngvàquymôcũngnhưhìnhthứckinhd

oanhcủacácCTNY trênTTCKViệtNamđãthayđổinhiềutrongnhữngn ămqua.SựpháttriểnnàydựatrênmộtTTCKcònđangtrênđàhoànthiệnnênkhôngthểtránhkhỏinhữngbấtcậpliênquanđếnCTNY,màcụthểởđâylàcôngtáckiểmtoánBCTCcủacácCTNYdocác CTKTđộclậpthựchiện.Ph ầntiếptheodướiđâytácgiảsẽtrìnhbàyvềthịtrườngkiểmtoánđộclậptạiViệtNam,nơimàcácCTKT cũngchịusựtácđộngcủaTTCKvàcũngcómốiliênquantrựctiếpđếnsựtồntạivàpháttriểncủacácCTNY

SựpháttriểnvềsốlượngCTKTnăm2010đượcđánhgiálànămpháttriểnvềs ốlượngcácCTKTvới170côngty,trongđócó152côngtyđủđiềukiệnhànhnghềk i ểmtoánvớisốlượngnhânviênbìnhq u â n là5 7 người/

1côngt y S an g năm2011,mặcdùsốlượngcáccôngtycógiảmđinhưngvẫncó152côngtyvớisốlượngnhânviênbìnhquânlà56người.Năm2012lạitănglên155côngtyvớisốlượngnhânviênbìnhquânlà65người.Tuynhiên,năm2013và2014sốlượngcôngtygiảmmạnh,chỉcòn134

c ô n g ty( g i ảm1 4 % s o v ớin ăm2 0 1 2 ) , n h ưngs a n g n ăm2 0 1 5 lạit ănglênkhoảng140côngty.SựpháttriểnsốlượngCTKTđượcthểhiệnquahình3.2