Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam

Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học việt nam

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Bắt đầu từ những năm 60 của thế kỉ XX nghiên cứu diễn ngôn đã trở thành một vấn đề quan trọng của lí luận văn học được phát triển mạnh mẽ ở châu Âu Diễn ngôn lúc đó trở thành một khái niệm trung tâm và được lưu hành rộng rãi trong các ngành khoa học xã hội và nhân văn Sau thời kì thống trị của chủ nghĩa cấu trúc, diễn ngôn được tái hiện với những hàm nghĩa mới trong các công trình nghiên cứu hậu cấu trúc( giải cấu trúc) của M.Foucault, R Bảthé, M Bakhtin,

Xét riêng trong phạm vi văn học thực tế đã chứng minh, ở mỗi thời kì lịch

sử do những định chế của thời đại sẽ có những lối diễn ngôn khác nhau; mỗi thể loại văn học, do những quy ước riêng sẽ kiến tạo những kiểu diễn ngôn khác nhau Tiếp cận đời sống văn học như một lĩnh vực diễn ngôn có thể mang lại cái nhìn bao quát, thấu đáo hơn về đời sống văn học (các tác phẩm, các quan niệm về văn học ) trong các giai đoạn, thời kì cụ thể Việc tìm hiểu, vận dụng

lý thuyết diễn ngôn ngày càng thu hút các nhà nghiên cứu, cũng như những người dạy - học văn học

Khi nói đến diễn ngôn văn học, chúng ta phải xét đến cơ chế vận hành, bối cảnh ra đời và tiếp nhận của nó M Bakhtine, trong hầu hết các công trình nghiên cứu của mình đã đưa ra một quan niệm mới về sự kiện văn học, xem sự kiện văn học như một hành vi giao tiếp trong đó cái được nói ra và hành động nói ra, văn bản và bối cảnh không thể tách rời Do vậy ở mỗi thời kì lịch sử lại

có một diễn ngôn mang đậm dấu ấn của thời đại đó Đã có nhiều hướng nghiên cứu về diễn ngôn như: Diễn ngôn dưới góc nhìn thể loại, Diễn ngôn về tính dục, Diễn ngôn lịch sử, …Qua tìm hiểu và thực tế giảng dạy tại các trường THCS thì chúng tôi thấy diễn ngôn qua góc nhìn về người phụ nữ cũng là một điểm mới hướng chúng ta đến những cách tiếp cận mới về những tác phẩm mà từ trước tới giờ chúng ta thấy nó đã quá quen thuộc

Trong chương trình Ngữ Văn THCS, những tác phẩm viết về chủ đề phụ

nữ không phải nhiều, nhưng lại là một chủ đề nổi bật ở mọi giai đoạn văn học từ văn học dân gian đến văn học viết Minh chứng rõ nhất là từ xa xưa cho đến nay, đề tài về số phận và vẻ đẹp người phụ nữ luôn là một đề tài nóng, được vô

số tác giả khám phá và thể hiện, tiêu biểu như : Nguyễn Du, Nguyễn Dữ, Hồ Xuân Hương, Bằng Việt, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khoa Điềm…Tuy xuất hiện trong những hoàn cảnh khác nhau nhưng họ đều hiện lên là một hình tượng phụ nữ mẫu mực bậc nhất trong nền văn học Việt Nam

Chủ ý của các nhà biên soạn sách giáo khoa chương trình ngữ văn trung học cơ sở từ lớp 6 đến lớp 9 đa dạng hóa các giai đoạn văn học, từ văn học dân gian đến văn học hiện đại Các tác phẩm viết về người phụ nữ đều được sắp xếp một cách khoa học ở từng khối lớp Khái quát chung lại về số phận cuộc đời của

họ, do ảnh hưởng của thời đại, có những lúc, người phụ nữ phải chịu nhiều bi

kịch cay đắng, xót xa với số kiếp bị lệ thuộc như nàng Kiều trong truyện Kiều của Nguyễn Du hay Vũ Nương trong Người con gái Nam Xương trích Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ , không làm chủ được cuộc đời Nhưng rồi,có những

lúc họ đã vươn lên tự giải phóng bản thân, dành được quyền tự chủ, khẳng định

vị thế là “một nửa thế giới” của mình như Phương Định, Thao và Nho trong Những ngôi sao xa sôi của Lê Minh Khuê

Do vậy, Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm Văn học Việt Nam (qua bộ SGK Ngữ Văn THCS hiện hành) có thể là cái nhìn mới, cách tiếp

cận mới trong công tác giảng dạy cũng như nghiên cứu về các tác phẩm viết về người phụ nữ Việt Nam ở mọi giai đoạn văn học trong chương trình Ngữ Văn THCS

1.2 Lịch sử vấn đề.

Từ thế kỉ XX, trải qua quá trình phát triển lâu dài, diễn ngôn đã trở thành một thuật ngữ quan trọng trong các công trình nghiên cứu của các trường phái phân tích diễn ngôn phê phán,chủ nghĩa Hậu hiện đại, lý luận nữ quyền,…Diến ngôn liên tục được sử dụng trong những bối cảnh mới và được bồi đắp thêm những nét nghĩa mới Nó có một phạm vi phủ sóng rất rộng như: Ngôn ngữ, triết

học, ngữ văn học, xã hội học Tuy nhiên trong mỗi bối cảnh khác nhau nó lại biểu thị những nét nghĩa khác nhau Những công trình nghiên cứu tiêu biểu về

diễn ngôn như: Phân tích diễn ngôn của Gallian và Gẻoge Yule, Khảo cổ học tri thức (1969), Trật tự diễn ngôn (1971) của M.Foucault; Dẫn luận văn chương

kì ảo (1970), Thi pháp văn xuôi (1971) của T.Todorov; Cẩm nang về diễn ngôn

- phân tích (1985) của T.A.Van Dijk; Diễn ngôn tự sự (1988) của G.Genette; Dẫn nhập phân tích diễn ngôn (1990) của D.Nunan; Diễn ngôn như một phạm trù của Tu từ học và Thi pháp học hiện đại của V.I.Chiupa

Quan niệm về diễn ngôn được giới thiệu ở ta sớm nhất trong lĩnh vực

ngôn ngữ học có thể kể đến các công trình: Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt của Trần Ngọc Thêm (1985); Văn bản và liên kết trong tiếng Việt, Giao tiếp diễn ngôn và cấu tạo văn bản của Diệp Quang Ban (1998, 2009), Đại cương ngôn ngữ học, tập 2 của Đỗ Hữu Châu (2001), Dụng học Việt ngữ của Nguyễn Thiện Giáp (2000), Phân tích diễn ngôn – một số vấn đề lí luận và phương pháp của Nguyễn Hoà (2003), Từ điển tu từ - phong cách – thi pháp học của Nguyễn Thái Hoà (2005), Những công trình trên không chỉ giúp làm rõ

khái niệm diễn ngôn trong văn học mà còn mở ra các hướng tiếp cận diễn ngôn

văn học cụ thể như ngôn ngữ học và phong cách học Theo Diệp Quang Ban,

“Trong cách hiểu ngắn gọn nhất, phân tích diễn ngôn là một cách tiếp cận phương pháp luận đối với việc phân tích ngôn ngữ bên trên bậc câu, gồm các tiêu chuẩn như tính kết nối, hiện tượng hồi chiếu Hiểu một cách cụ thể hơn thì đường hướng tiếp cận tài liệu ngôn ngữ nói và viết bậc trên câu (Diễn ngôn/văn bản) từ tính đa diện hiện thực của nó bao gồm các mặt ngôn từ và ngữ cảnh tình huống, với các mặt hữu quan thể hiện trong khái niệm ngôn vực mà nội dung hết sức phong phú đa dạng.” ”[3].

Bên cạnh những công trình biên khảo nói trên, cũng có một số công trình nghiên cứu về diễn ngôn của nước ngoài được dịch sang tiếng Việt, chẳng

hạn: Dụng học, một số dẫn luận nghiên cứu ngôn ngữ của George Yule (Hồng Nhâm, Trúc Thanh, Ái Nguyên dịch, 1997); Dẫn nhập phân tích diễn ngôn của David Nunan (Hồ Mỹ Huyền, Trúc Thanh dịch, 1998); Phân tích diễn ngôn của

Gillian Brown, George Yule (Trần Thuần dịch, 2002), Dẫn luận ngữ pháp chức năng của Mak Halliday (Hoàng Văn Vân dịch, 2004)… các công trình này tập

trung vào mấy điểm sau: diễn ngôn là gì, đặc điểm và chức năng của diễn ngôn, các vấn đề về ngữ cảnh và ý nghĩa diễn ngôn, bản chất quy chiếu trong diễn ngôn, các đường hướng phân tích diễn ngôn… Cũng có thể kể đến các bài viết:

“Phân tích diễn ngôn phê phán là gì?” (tạp chí Ngôn ngữ, 2 -2005), “Khía cạnh văn hoá của phân tích diễn ngôn” (tạp chí Ngôn ngữ, 12 -2005), “Thực hành phân tích diễn ngôn bài Lá rụng” (tạp chí Ngôn ngữ, 2 - 2009), “Một vài dạng cấu trúc nhân quả khó nhận biết trong diễn ngôn nghệ thuật ngôn từ” (tạp chíNgôn ngữ số 4 - 2009),…

Và nói đến diễn ngôn mà chúng ta không nói đến GS Trần Đình Sử đó là một thiếu sót, mặc dù trước đó chúng ta biết ông là một nhà Lý luận-phê bình văn học, một nhà thi pháp học hàng đầu Việt Nam Trong những năm gần đây ông đã có nhiều công trình nghiên cứu về diễn ngôn và nó trở thành nguồn tư liệu quý giá, đáng tin cậy cho giới nghiên cứu văn học Việt Nam nghiên cứu và học tập Tiêu biểu như Quan niệm diễn ngôn như là yếu tố siêu ngôn ngữ của

nghiên cứu văn học (2013), Bản chất xã hội, thẩm mỹ của diễn ngôn văn học (2013), Khái niệm diễn ngôn trong nghiên cứu văn học hôm nay (2013), Mĩ học

của diễn ngôn truyện thánh trong trường trường ca Vladimia llit Lenin của

Maiakovski (2013), Bước ngoặt diễn ngôn và sự thay đổi hệ hình nghiên cứu văn học (2014) Qua những bài viết đó Giáo sư đã cập nhật bổ sung chia sẻ

thông tin cho bạn đọc hiểu về tư tưởng diễn ngôn và diễn ngôn văn học, từ đó để

mở ra các hướng nghiên cứu mới về diễn ngôn

Mặc dù chưa có một giáo trình chính thức nào trình bày thống nhất và cụ thể về lý thuyết diễn ngôn (theo Foucault), song những tiền đề trên thực sự là những gợi mở đáng quý Đã có nhiều công trình khoa học bắt đầu đưa ra lý thuyết diễn ngôn và ứng dụng nghiên cứu trên những đối tượng văn bản cụ thể,

có thể kể đến: Văn xuôi tính dục trong văn xuôi Việt Nam (từ đầu thế kỷ XX đến 1945) [50] của Trần Văn Toàn; Nguyễn Thị Ngọc Minh với Diên ngôn về xứ thuộc địa trong tác pham “Người tình ” của Marguerite Duras [34]; Ngô Thị

Thanh với Diên ngôn tính dục trong “The diary of Shinjuku thief” của Nagisa Oshima [43]; Diên ngôn về giới trong “Người tình ” của Marguerite Duras [56] của Trần Thị Hoàng Yến, Mối quan hệ giữa diễn ngôn đạo đức và diẽn ngôn tình yêu, tình dục trong truyện kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ của Đỗ Thu Hiền

đó là những định hướng quan trọng để giúp chúng tôi có sự lựa chọn hướng đi

cho mình qua đề tài: Diễn ngôn về người phụ nữ trong các tác phẩm Văn học Việt Nam ( qua bộ SGK Ngữ Văn THCS hiện hành)

Từ trước đến nay chủ đề “Phụ nữ từ văn học dân gian đến văn học hiện đại Việt Nam” có đường đi muôn ngả Và những cuộc hành trình đi tìm vẻ đẹp đích thực của người phụ nữ vẫn luôn luôn là “miền đất hứa” cho các công trình nghiên cứu đặc biệt là trong văn học

Liên quan đến hình tượng người phụ nữ trong văn học dân gian có Luận

văn thạc sĩ : Nét đẹp của người phụ nữ trong ca dao cổ truyền người Việt của Lê

Thị Nguyệt (2008) khẳng định hình ảnh của phụ nữ được phản ánh trong ca dao khá đậm nét Tác giả đề tài muốn khẳng định: Từ xa xưa người phụ nữ đã được nhìn nhận, miêu tả rất chi tiết với chủ đề: quyền sống, quyền làm người, từ đó nhằm bộc lộ tư tưởng dân chủ và bình đẳng Với người phụ nữ đó còn là tiếng nói khát khao được tự do yêu đương, giải phóng khỏi sự ràng buộc của xã hội phong kiến vì chính nghĩa và tình yêu

Hay trong luận văn Một cái nhìn về phụ nữ của Nguyễn Du qua nhân vật Hoạn Thư trong Truyện Kiều của Nguyễn Thị Huế lại cho ta thấy một mặt khác

của người phụ Trong xã hội phong kiến so với người đàn ông người phụ nữ chịu thiệt thòi về nhiều phương diện và cái nhìn này đã trở thành một định kiến trong văn học Sự chuyển biến và thay đổi thái độ của đội ngũ sáng tác đối với thân phận và quyền sống của người phụ nữ chính là thước đo quan trọng của chủ nghĩa nhân đạo và là tiêu chí căn bản để đánh gia tầm vóc tư tưởng, giá trị của mỗi tác phẩm

Bàn về nhân vật nữ trong sáng tác của Lê Minh Khuê, trong chuyên luận Truyện ngắn Việt Nam: lịch sử - thi pháp - chân dung, Giáo sư Phan Cự Đệ nhận xét: “trong truyện ngắn Lê Minh Khuê xuất hiện khá nhiều nhân vật

buồn… Lê Minh Khuê đã khá tinh tế trong việc khắc “gương mặt buồn” của các nhân vật nữ Buồn vì nuối tiếc những kỉ niệm đẹp đẽ, buồn vì cũng có thể con người “cố giãy giụa” để thoát khỏi nỗi thiếu thốn tình cảm, nhưng cuối cùng thì hạnh phúc là một cái gì mong manh dễ vỡ, vụt đến vụt đi Nhiều người phụ nữ

đã khóc thương cho tình yêu của mình”[34, tr.59]

Bên cạnh đó còn rất nhiều các luận án, luận văn, các công trình nghiên cứu khác viết về người phụ nữ nhưng trong hiểu biết còn rất hạn chế của bản thân, tôi nhận thấy một số bài viết, công trình đã ít nhiều liên quan, đề cập đến vấn đề về phụ nữ, dưới những hình thức, cách gọi khác chủ yếu là một số luận văn viết về nhân vật phụ nữ trong sáng tác của một tác giả cụ thể có tác phẩm trích giảng trong chương trình

Trên cơ sở học tập, kế thừa các kết quả đã có, chúng tôi mong muốn vận dụng lý thuyết diễn ngôn tiếp tục khơi sâu, đề cập trực diện, hệ thống hơn về hình tượng người phụ nữ trong các tác phẩm văn học được chọn dạy trong chương trình Ngữ văn THCS

1.3 Mục tiêu nghiên cứu:

- Ứng dụng lý thuyết diễn ngôn để phân tích các văn bản làm rõ hình tượng người phụ nữ Việt Nam qua các tác phẩm văn học qua các thời kì trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở

- Ứng dụng vào nghiên cứu và nâng cao hiệu quả giảng dạy các tác phẩm văn học trong trường trung học sơ sở

1.4 Đối tượng nghiên cứu:

Những vấn đề liên quan đến “diễn ngôn” về đề tài phụ nữ trong tác phẩm văn học Việt Nam có trong chương trình Ngữ Văn trung học cơ sở hiện hành

1.5 Phạm vi nghiên cứu:

- Các tác phẩm văn học Việt Nam viết về người phụ nữ có trong các bộ sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở hiện hành

1.6 Cấu trúc của Luận văn

Nội dung 1: Khái quát lý thuyết diễn ngôn và diễn ngôn về người phụ nữ trong sách giáo khoa trung học cơ sở

Nội dung 2: Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học dân gian trong sách giáo khoa trung học cơ sở

Nội dung 3: : Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học trung đại trong sách giáo khoa trung học cơ sở

Nội dung 4: : Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học Hiện đại trong sách giáo khoa trung học cơ sở

PHẦN II: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Nội dung nghiên cứu.

I KHÁI QUÁT LÝ THUYẾT DIỄN NGÔN VÀ DIỄN NGÔN

VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG SÁCH GIÁO KHOA TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Khái quát lí thuyết “diễn ngôn”

1.1.1 “Diễn ngôn ” nhìn từ ngôn ngữ học

1.1.2 “Diễn ngôn” nhìn từ xã hội học

1.2.3 “Diễn ngôn” nhìn từ thi pháp học

1.3 Nhận diện diễn ngôn về người phụ nữ trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở

1.3.1 Trong văn học dân gian

1.3.2 Trong văn học trung đại

1.3.3 Trong văn học hiện đại

II DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ QUA VĂN HỌC

DÂN GIAN TRONG SÁCH GIÁO KHOA TRUNG HỌC CƠ SỞ 2.1 Nội dung diễn ngôn về người phụ nữ

2.1.1 Diễn ngôn về đạo đức

2.1.2 Diễn ngôn về tình yêu

2.1.3 Diễn ngôn về thân phận

2.2 Nghệ thuật diễn ngôn về người phụ nữ

2.2.1 Thể loại

2.2.2 Ngôn ngữ

Tiểu kết chương 2

III DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ QUA VĂN HỌC TRUNG ĐẠI TRONG SÁCH GIÁO KHOA TRUNG HỌC CƠ SỞ 3.1 Nội dung diễn ngôn về người phụ nữ

3.1.1 Diễn ngôn về đạo đức

3.1.2 Diễn ngôn về tình yêu

3.1.3 Diễn ngôn về thân phận

3.1.4 Diễn ngôn về thiên tính nữ

3.2 Nghệ thuật diễn ngôn về người phụ nữ

3.2.1 Thể loại

3.2.2 Ngôn ngữ

Tiểu kết chương 3

IV DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ QUA VĂN HỌC HIỆN ĐẠI

TRONG SÁCH GIÁO KHOA TRUNG HỌC CƠ SỞ 4.1 Nội dung diễn ngôn về người phụ nữ

4.1.1 Diễn ngôn về đạo đức

4.1.2 Diễn ngôn về tình yêu

4.1.3 Diễn ngôn về nữ quyền

4.2 Nghệ thuật diễn ngôn về người phụ nữ

4.2.1 Thể loại

4.2.2 Ngôn ngữ

Tiểu kết chương 4

2.2 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng chủ yếu một số phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp hệ thống: xác định thuật ngữ diễn ngôn gắn với các phương diện khác nhau: diễn ngôn nhìn từ góc độ ngôn ngữ học, diễn ngôn nhìn

từ xã hội học, diễn ngôn nhìn từ thi pháp học … mối quan hệ qua lại, chi phối lẫn nhau, tạo nên một chỉnh thể hệ thống

- Phương pháp so sánh loại hình, so sánh lịch sử: để thấy rõ hơn cách thể hiện nội dung và hình thức nghệ thuật, thể hiện diễn ngôn về phụ nữ trong tác phẩm văn học Việt Nam ở mỗi tác giả, thời kì, giai đoạn, trào lưu văn học Đồng thời, thấy được sự vận động của diễn ngôn về người phụ nữ qua các giai đoạn, thời kì văn học khác nhau

Ngoài ra chúng tôi cũng kết hợp sử dụng các thao tác thống kê, phân loại, tổng hợp; phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại…

Phần III: KẾ HOẠCH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Tháng (năm 2017-2018)

Dự kiến nội dung

thực hiện

7 8 9 10 11 12 1 2,3 4,5

Thực hiện đề cương luận văn

I Khái quát lý thuyết diễn ngôn và diễn ngôn về người phụ nữ trong SGK THCS

II Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học dân gian trong SGK THCS

III Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học trung đại trong SGK THCS

III Diễn ngôn về người phụ nữ qua văn học hiện đại trong SGK THCS

Hoàn thiện luận văn