Dạy học Ngữ văn theo chủ đề tích hợp

Trong khuôn khổ của một Văn có thể kết hợp kiến thức của một số môn như: Lịch sử, Địa lý , Giáo dục công dân, Sinh học, Âm nhạc, Mĩ thuật….Việc kết hợp này có thể làm từ khâu kiểm tra bà

A.MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, nó có tầm quan trọng rất lớn trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Đây cũng là môn học góp phần tạo nên những kiến thức cơ bản

và quan trọng nhất để hình thành nhân cách con người, chuẩn bị cho các

em một hành trang để bước vào đời

Thấy được tầm quan trọng của việc dạy, học môn Ngữ văn chúng

tôi đã chọn chuyên đề: Dạy học Ngữ văn theo chủ đề tích hợp Nhằm

phát huy cao hơn nữa hiệu quả trong giảng dạy theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, sách giáo khoa và vấn đề được quan tâm nhất hiện nay- quan điểm tích hợp Bởi tích hợp là một xu thế phổ biến trong dạy học hiện đại Nó giúp học sinh tiết kiệm thời gian học tập mà vẫn mang lại hiệu quả nhận thức, có thể tránh được những biểu hiện cô lập, tách rời từng phương diện kiến thức Đồng thời phát triển tư duy biện chứng, khả năng thông hiểu và vận dụng kiến thức linh hoạt vào các yêu cầu môn học, phân môn cụ thể trong chương trình học tập theo nhiều cách khác nhau Vì thế việc nắm kiến thức sẽ sâu sắc, hệ thống và lâu

bền hơn.

2.Mục đích

Qua thực tế quá trình dạy học, thấy rằng việc kết hợp kiến thức liên môn vào để giải quyết một vấn đề nào đó trong một môn học là việc làm hết sức cần thiết Điều đó đòi hỏi người giáo viên bộ môn

không chỉ nắm chắc môn mình dạy mà còn phải không ngừng trau dồi kiến thức các môn học khác để tổ chức, hướng dẫn các em giải quyết các tình huống, các vấn đề đặt ra trong môn học một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất

Trong khuôn khổ của một Văn có thể kết hợp kiến thức của một

số môn như: Lịch sử, Địa lý , Giáo dục công dân, Sinh học, Âm nhạc,

Mĩ thuật….Việc kết hợp này có thể làm từ khâu kiểm tra bài cũ, dạy bài mới, làm bài tập, cũng có thể ở phần củng cố kiến thức

Việc kết hợp các kiến thức liên môn rất quan trọng, giúp cho việc tìm hiểu kiến thức sâu hơn

3 Cơ sở khoa học của phương pháp tích hợp

Tích hợp là một khái niệm rộng, ở mỗi lĩnh vực khoa học khác nhau cũng được hiểu và ứng dụng khác nhau Trong dạy học, tích hợp được hiểu là sự phối kết hợp các tri thức một số môn học có những nét chính, tương đồng vào một lĩnh vực chung, thường là quanh những chủ đề, những kiến thức nguồn

Để vận dụng quan điểm tích hợp vào việc giảng dạy môn Ngữ văn , chúng ta cần chú ý đến ba hình thức tích hợp sau:

a Tích hợp ngang

b Tích hợp dọc

c Tích hợp liên môn(Tích hợp ngoài văn)

4.Phương pháp

Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp so sánh.

Phương pháp đặt vấn đề

Phương pháp kiểm tra đánh giá

B NỘI DUNG

1 Tích hợp ngang

Tích hợp ngang hay nói cách khác là kiểu tích hợp giữa ba phân môn: Văn- Tiếng Việt- Tập Làm Văn Đây là cơ sở đầu tiên để xây dựng

hệ thống câu hỏi tích hợp Thể hiện trong việc bố trí các bài học giữa ba phân môn một cách đồng bộ và sự liên kết với nhau trên nhiều mặt nhằm

hổ trợ nhau Phân môn này sẽ cũng cố, hệ thống hóa lại kiến thức cho phân môn khác

Ví dụ1 : Khi dạy bài Cuộc chia tay của những con búp bê (Ngữ

văn 7-Tập 1 - Trang 21) giáo viên tích hợp kiến thức của phân môn

Tiếng Việt qua bài Từ láy

- Giáo viên đặt câu hỏi : Em hãy tìm những từ láy miêu tả

trạng thái của em Thủy khi nghe mẹ ra lệnh chia đồ chơi ?

-Học sinh trả lời: (run lên) bần bật, (mắt buồn) thăm thẳm,

(tiếng khóc) nức nở tức tưởi, loạng choạng, buồn bã …

- Giáo viên đặt câu hỏi: Việc sử dụng những từ láy đó giúp em

hình dung thế nào về tâm trạng của nhân vật Thủy ?

- Học sinh trả lời: Tâm trạng bàng hoàng, đau đớn, nghẹn

ngào khi biết mình sắp phải chia tay với người anh thân yêu

Ví dụ 2: Cũng với văn bản trên, giáo viên tích hợp với phân môn

Tập Làm Văn

- Giáo viên đặt câu hỏi: Câu chuyện được kể theo ngôi thứ

mấy?

- Học sinh trả lời:Câu chuyện được kể theo ngôi thứ nhất

- Giáo viên đặt câu hỏi: Việc lựa chọn ngôi kể như thế có tác

dụng gì?

- Học sinh trả lời: Việc lựa chọn ngôi kể làm tăng thêm tính

chân thật, diễn đạt tâm lí phù hợp với lứa tuổi trẻ em Ngôi thứ nhất phù hợp với việc bộc lộ tình cảm, cảm xúc

Ví dụ 3: Khi dạy Tiếng Việt bài Điệp ngữ (Ngữ văn 7 - tập

1-trang 152) giáo viên tích hợp với môn Văn bản Tiếng gà trưa (Ngữ văn

7 -tập 1 – trang 148 ) Giáo viên cho học sinh khai thác các điệp ngữ

trong bài Tiếng gà trưa để thấy rõ được tác dụng của điệp ngữ.

Giáo viên đặt câu hỏi: Tìm trong khổ thơ đầu và khổ thơ cuối của

bài Tiếng gà trưa những từ ngữ được lặp lại?

Học sinh trả lời: + Khổ đầu: Từ nghe.

+ Khổ cuối: Từ vì.

Giáo viên đặt câu hỏi: Việc lặp lại những từ ngữ này có tác dụng gì?

Học sinh trả lời: từ nghe nhấn mạnh cảm giác khi nghe tiếng gà,

từ vì nhấn mạnh mục đích chiến đấu của người chiến sĩ.

Giáo viên hỏi: Vậy em hãy cho biết tác dụng của việc sử dụng điệp ngữ ?

Học sinh trả lời: Làm nổi bật ý , gây cảm xúc mạnh

Những kiến thức của ba phân môn Văn - Tiếng Việt - Tập Làm

Văn tách rời độc lập nhưng khi vận dụng quan điểm tích hợp vào làm cho ba phân môn này có mối liên hệ chặt chẽ, phụ thuộc lẫn nhau dựa vào nhau và làm sáng tỏ cho nhau

Trong một bài học Ngữ văn, để tích hợp ngang được tốt, cần phải

có kĩ năng nghiên cứu cấu trúc tích hợp của các phân môn trong một đơn

vị bài học tuần Muốn vậy cần có sự hiểu biết sâu sắc, chặt chẽ về mục tiêu cần đạt của mỗi phân môn, đồng thời phải thoát ra khỏi tiết dạy của từng phân môn để có cái nhìn bao quát cả đơn vị bài học tuần Từ đó xác định mục tiêu chung của bài học, mục tiêu riêng của từng phân môn trong bài học đó

2 Tích hợp dọc

Tích hợp dọc là cách vận dụng quan điểm tích hợp trong cùng

một phân môn với nhau, tức là giữa Văn bản với Văn bản , giữa TV với

TV , giữa TLV với TLV trong cùng một khối (lớp) hoặc khác khối (lớp) theo chiều dọc từ trên xuống

Thực chất, tích hợp theo chiều dọc là hệ thống hóa các kiến thức có liên quan với nhau ở những thời điểm thích hợp sao cho học sinh

có thể nắm bắt vấn đề một cách hệ thống Khi thực hiện tích hợp dọc, các kiến thức được nhắc lại, được liên hệ với nhau giúp học sinh khắc sâu, nhớ lâu nội dung bài học

2.1 Tích hợp dọc trong một phân môn cùng khối

Ví dụ 1: Khi dạy bài Từ đồng âm (Ngữ văn 7 – Tập 1 - Trang

135), giáo viên tích hợp kiến thức với bài Từ đồng nghĩa (Ngữ văn 7 –

Tập 1 - Trang 113) để giúp học sinh nhận biết được sự khác nhau giữa hai loại

- Giáo viên đặt câu hỏi: Hãy so sánh sự khác nhau giữa từ đồng âm

và từ đồng nghĩa? Cho ví dụ minh họa ?

- Học sinh trả lời:

- Là những từ có âm thanh giống

nhau nhưng nghĩa khác nhau,

không liên quan gì với nhau

VD:-Con ngựa đang đứng bỗng

lồng lên.

- Tôi nhốt con chim vào lồng

- Là những từ có nghĩa giống nhau hoặc gần giống nhau

VD:- Rủ nhau xuống bể mò cua

Đem về nấu quả mơ chua trên

rừng

- Chim xanh ăn trái xoài xanh

Ăn no tắm mát đậu cành cây đa.

Ví dụ 2: Khi dạy bài Câu đặc biệt (Ngữ văn 7 - tập 2 –trang 27 )

giáo viên tích hợp kiến thức bài Rút gọn câu (Ngữ văn 7 - tập 2 – trang

14)

Giáo viên đặt câu hỏi: Em hãy cho biết câu đặc biệt và câu rút gọn khác nhau như thế nào?

Học sinh trả lời: - Câu đặc biệt: Không có cấu tạo theo mô hình chủ ngữ, vị ngữ

- Câu rút gọn : Lược bỏ một số thành phần trong câu

2.2 Tích hợp dọc trong cùng một phân môn nhưng khác khối (lớp)

Đây là kiểu tích hợp theo chiều dọc từ dưới lên:

Bậc Trung học phổ thông

 Lớp 9

 Lớp 8

 Lớp 7

 Lớp 6

 Bậc Trung học cơ sở



Bậc Tiểu học Giảng dạy theo quan điểm tích hợp này giúp học sinh củng cố,

hệ thống lại kiến thức có liên quan với nhau từ các lớp dưới lên, nhằm khắc sâu, mở rộng, cung cấp thêm kiến thức cao hơn dựa trên những kiến thức đã học ở lớp dưới

Ví dụ 1: Khi dạy bài Rút gọn câu (Ngữ văn7 – Tập 2 - Trang 14),

giáo viên tích hợp với bài Câu trần thuật đơn (Ngữ văn 6 Tập 2

-Trang 101) Thông qua hai loại câu này giúp học sinh nhận biết được sự khác nhau về kiểu cấu tạo giữa câu rút gọn và câu trần thuật đơn

- Giáo viên đặt câu hỏi: Hãy so sánh sự khác nhau về cấu tạo giữa

hai kiểu câu trên và cho ví dụ minh họa ?

- Học sinh trả lời:

-Là loại câu do một cụm C_V tạo thành

VD: Chúng ta học ăn, học nói, học

gói, học

mở

-Là loại câu có thể bị lược

bỏ một số thành phần của câu

VD: Học ăn, học nói, học gói, học mở

Ví dụ 2: Khi dạy phân môn TLV Các yếu tố tự sự, miêu tả trong

văn bản biểu cảm (Ngữ văn 7 - Tập 1 - Trang 137), giáo viên tích hợp

phần văn Tự sự và văn Miêu tả ở lớp 6

- Giáo viên đặt câu hỏi: - Thế nào là văn tự sự? Văn miêu tả?

- Học sinh trả lời:

+ Tự sự là trình bày một chuỗi các sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc khác cuối cùng dẫn đến một kết thúc nhằm thể hiện một ý nghĩa

+ Miêu tả là tái hiện lại những đặc điểm, tính chất nổi bật của

sự vật, sự việc, con người, phong cảnh …

Qua hai khái niệm trên giáo viên giúp học sinh thấy được vai trò của yếu tố tự sự và miêu tả trong văn bản biểu cảm

- Giáo viên đặt câu hỏi: Yếu tố tự sự và miêu tả đóng vai trò gì

trong văn biểu cảm ?

- Học sinh trả lời: Yếu tố tự sự và miêu tả có tác dụng gợi ra đối

tượng biểu cảm và gửi gắm cảm xúc

- Giáo viên lưu ý: Kiểu văn biểu cảm lấy cảm xúc làm trục chính chi phối chứ không nhằm mục đích kể chuyện hay miêu tả sự vật, phong cảnh

Ví dụ 3: Khi dạy phân môn TV bài Dùng cụm chủ - vị để mở rộng

câu (Ngữ văn 7 tập 2 trang 68) giáo viên tích hợp kiến thức bài Danh từ

và Động từ ở lớp 6

- Giáo viên đặt câu hỏi: Em hãy nhắc lại cấu tạo của cụm danh từ, cụm động từ?

- Học sinh trả lời: Cấu tạo của cụm danh từ, cụm động từ có phụ ngữ trước, danh từ (động từ) trung tâm, phụ ngữ đứng sau

Tích hợp dọc về kiến thức đòi hỏi khả năng tổng hợp khái quát và đánh giá vấn đề của giáo viên Vì thế giáo viên cần khái quát được những vấn đề cơ bản của từng mảng kiến thức, từ đó xem xét khả năng

tích hợp có thể thực hiện được để củng cố hệ thống hóa hay khai thác sâu hơn một nội dung kiến thức cụ thể nào đó nhằm nâng cao hiệu quả tiếp nhận cho học sinh

3 Tích hợp liên môn

Đây là quan điểm tích hợp mở rộng kiến thức trong bài học Ngữ văn với các kiến thức của các bộ môn KHTN-KHXH, các nghành khoa học, nghệ thuật khác với các kiến thức đời sống mà học sinh tích lũy được từ cuộc sống cộng đồng, qua đó làm giàu thêm vốn hiểu biết và phát triển nhân cách cho học sinh

Thực tế cho thấy, áp dụng hình thức này, học sinh tỏ ra rất hào hứng với nội dung bài học, vốn kiến thức tổng hợp của học sinh được bổ sung nhẹ nhàng tự nhiên nhưng rất hiệu quả Mặt khác, các kiến thức liên nghành thông qua hình thức tích hợp này còn giúp học sinh có thêm căn cứ, cơ sở để hiểu rõ hơn nội dung, ý nghĩa của văn bản

Ví dụ 1: Khi dạy văn bản Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản

xuất (Ngữ văn 7 - Tập 2 - Trang 3) để học sinh hiểu một cách rõ ràng, cụ

thể hiện tượng ngày và đêm dài ngắn khác nhau trên trái đất qua bài 1: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng

Ngày tháng mười chưa cười đã tối ”

Giáo viên tích hợp kiến thức qua môn Địa lí lớp 6 (Bài 9 -SGK Trang 28): Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa…

- Giáo viên đặt câu hỏi: Vị trí của nước ta nằm ở nửa cầu

nào ? Hãy giải thích tại sao có hiện tượng tháng 5 ngày dài đêm ngắn và tháng 10 lại ngày ngắn đêm dài ?

- Học sinh trả lời: Vào tháng 5, nửa cầu Bắc ngả về phía mặt

trời nên nhận được nhiều ánh sáng Vì thế mà ngày dài hơn và đêm ngắn lại

Vào tháng 10, nửa cầu Bắc không ngả về phía mặt trời nên nhận được ít ánh sáng Vì thế mà ngày ngắn lại và đêm dài ra

Ví dụ 2: Khi dạy bài Từ trái nghĩa (Ngữ văn 7 - tập 1 –trang 128

) sau khi tìm hiểu xong khái niệm Giáo viên có thể tích hợp liên hệ giáo dục môi trường bằng cách cho học sinh tìm những cặp từ trái nghĩa với những vấn đề giáo viên cho sẵn

Giáo viên đặt câu hỏi: Em hãy tìm từ trái nghĩa về vấn đề vệ sinh

môi trường?

Học sinh trả lời: Sạch # dơ, trong lành # ô nhiễm.

-Giáo viên hỏi: Môi trường thiên nhiên xung quanh ta hiện nay

như thế nào? Em làm gì để bảo vệ môi trường ngày một xanh sạch hơn?

-Học sinh trả lời: Hiện nay môi trường thiên nhiên xung quanh ta ô

nhiễm trầm trọng Để có một môi trường xanh, sạch, đẹp em sẽ không vứt rác bừa bãi, tích cực trồng , chăm sóc và bảo vệ cây xanh

Ví dụ 3: Khi dạy bài Tinh thần yêu nước của nhân dân ta (Ngữ

văn 7 - Tập 2 - Trang 24) Sau khi phân tích xong nội dung nghệ thuật

văn bản Giáo viên có thể tích hợp với phân môn Lịch sử qua bài Ba lần

kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên (Lịch sử 7 - Trang

55)

- Giáo viên đặt câu hỏi: Qua văn bản Tinh thần yêu nước của nhân dân ta- Em hãy tìm một số sự kiện lịch sử mà em đã được học để làm

sáng tỏ điều đó ?

- Học sinh trả lời: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông

- Nguyên (1258- 1288), nhờ tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước của nhân dân ta tất cả các tầng lớp nhân dân các thành phần dân tộc đều tham gia đánh giặc bảo vệ quê hương đất nước Nhân dân ta đã đập tan tham vọng xâm lược đại Việt của đế chế Nguyên bảo vệ độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc Điều đó càng khẳng định sức mạnh của dân tộc Việt Nam

Ví dụ 4: Sau khi học xong bài: Đức tính giản dị của Bác Hồ (Ngữ

văn 7-Tập 2- Trang 52) Giáo viên có thể tích hợp mở rộng bằng cách cho học sinh sưu tầm một số bài thơ, câu thơ ca ngợi lối sống giản dị của Bác hoặc tìm một số ví dụ để chứng minh sự giản dị trong văn thơ của Bác

- Giáo viên đặt câu hỏi: Qua bài Đức tính giản dị của Bác Hồ em

hãy tìm một số ví dụ ca ngợi lối sống giản dị của Bác ?

- Học sinh trả lời: “ Nhà Bác đơn sơ một góc vườn

Gỗ thường mộc mạc chẳng mùi sơn

Giường mây chiếu cói đơn chăn gối

Tủ nhỏ vừa treo mấy áo sờn.”

(Theo chân Bác – Tố Hữu)

C KẾT LUẬN

Dạy học theo chủ đề tích hợp trong môn Ngữ văn là việc làm rất cần thiết Việc giảng dạy theo hệ thống câu hỏi tích hợp tạo được niềm tin cho các em học tập và nâng cao hiệu quả giờ dạy, phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh đồng thời rèn được nhiều kĩ năng khác

“Quan điểm tích hợp cần được hiểu toàn diện và phải được quán triệt trong toàn bộ môn học: từ Đọc văn, Tiếng Việt đến Làm văn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình, tích hợp trong SGK, tích hợp trong phương pháp dạy học của GV và tích hợp trong hoạt động học tập của HS; tích hợp trong các sách đọc thêm, tham khảo Quan điểm

“lấy HS làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích cực hoá hoạt động học tập của HS trong mọi mặt, trên lớp và ngoài giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của HS, phát huy tinh thần dân chủ, bồi dưỡng lòng tin cho HS thì các em mới tự tin và tự học, mới xem tự học là có ý nghĩa

và như vậy đào tạo mới có kết quả.” (Chương trình THPT môn Ngữ văn - Bộ GD&ĐT, năm 2002)./.